<\/p>\n
3. DÜNYA SAVA\u015eI KIVILCIMLARI<\/span><\/strong><\/p>\n VE<\/span><\/strong><\/p>\n TÜRK\u0130YE’DEK\u0130 ABD ÜSLER\u0130N\u0130N AMACI<\/span><\/strong><\/p>\n <\/span><\/strong><\/p>\n 3. Dünya Sava\u015f\u0131 Ba\u015flad\u0131 m\u0131? <\/span><\/strong><\/p>\n Rusya’n\u0131n ba\u015fkenti Moskova’da bulunan Kremlin Saray\u0131 çevresine hava savunma sistemi kuruldu\u011fu konu\u015fulmaktayd\u0131. Gerek Ukrayna ile girdi\u011fi sava\u015f süreci gerek ülke ekonomisinin kötüye gidi\u015fi, Rusya Lideri Vladimir Putin’i tedirgin etmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Dünyay\u0131, nükleer silah kullanmak ile tehdit eden Kremlin yönetimi; olas\u0131 bir 3. Dünya Sava\u015f\u0131’n\u0131n ç\u0131kma ihtimaline kar\u015f\u0131, yan\u0131na çekmeye çal\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ülkeler ile kutupla\u015ft\u0131rmaya çal\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 farkl\u0131 kesimleri tetikleme gayreti gösterirken; Ukrayna Sava\u015f\u0131’nda en büyük darbeyi, arkas\u0131nda olaca\u011f\u0131n\u0131 dü\u015fündü\u011fü ancak gerekli deste\u011fi görmedi\u011fi Çin’den alm\u0131\u015ft\u0131. Zaman zaman kendi ülkesinde de güvenlik tedbirleri çerçevesinde ortadan kaybolan Putin’in, \u015fimdi ise “ad\u0131m ad\u0131m dünya sava\u015f\u0131na haz\u0131rlan\u0131yor” söylentileri kulaktan kula\u011fa yay\u0131lmas\u0131 tedirginli\u011fe yol açm\u0131\u015ft\u0131. Öyle ki; Rus Hava Kuvvetlerinde görevli Mi-8 kargo helikopterleri Kremlin Saray\u0131’na çok say\u0131da askeri envanter ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131. Bölge kaynaklar\u0131ndan al\u0131nan ancak resmi a\u011f\u0131zlardan do\u011frulanmayan bilgilere göre Putin, Kremlin’i hava savunma sistemleri ile donatm\u0131\u015ft\u0131. Öte yandan Rus parlamentosunun alt kanad\u0131 Duma, Rus ordusuna kat\u0131lmamak için ülkeyi terk eden Rus vatanda\u015flar\u0131na farkl\u0131 bir vergi sistemi uygulanmas\u0131 konusunda mutabakata varm\u0131\u015ft\u0131.[1]<\/span><\/strong><\/p>\n Rusya’dan \u0130ntikam Sald\u0131r\u0131s\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Rusya Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131, Ukrayna’n\u0131n do\u011fusuna intikam sald\u0131r\u0131s\u0131 düzenlendi\u011fini ve sald\u0131r\u0131da 600’den fazla Ukrayna askerinin öldürüldü\u011fünü aktarm\u0131\u015ft\u0131… Di\u011fer yandan, Rusya, Ukrayna’n\u0131n bombard\u0131man\u0131na ra\u011fmen Rus ordusunun Ortodoks Noel’i nedeniyle ilan edilen ate\u015fkese uymaya devam edece\u011fini aç\u0131klam\u0131\u015ft\u0131. Ukrayna Devlet Ba\u015fkan\u0131 Volodimir Zelenski ise Rusya’y\u0131, Ortodokslar\u0131n Noel bayram\u0131 dolay\u0131s\u0131yla ilan etti\u011fi 36 saatlik ate\u015fkes s\u0131ras\u0131nda Ukrayna’ya sald\u0131r\u0131 düzenlemekle suçlam\u0131\u015ft\u0131. Rusya’n\u0131n, Ukrayna’n\u0131n Kramatorsk kentine düzenledikleri füze sald\u0131r\u0131s\u0131nda 600’den fazla Ukrayna askerinin öldürüldü\u011fü yönündeki aç\u0131klamas\u0131 Ukrayna taraf\u0131ndan yalanlanm\u0131\u015ft\u0131. Kramatorsk Belediye Ba\u015fkan\u0131 Oleksandr Honcharenko, sosyal medya hesab\u0131ndan yapt\u0131\u011f\u0131 aç\u0131klamada; Rus sald\u0131r\u0131lar\u0131nda okullar\u0131n hedef al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu sald\u0131r\u0131larda can kayb\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirterek, “Rusya’n\u0131n gece boyunca gerçekle\u015ftirdi\u011fi füze sald\u0131r\u0131lar\u0131nda 2 okul, 8 apartman ve 1 otoparkta hasar olu\u015ftu. Hiçbir can kayb\u0131 olmad\u0131” ifadesini kullanm\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Rusya Genelkurmay Ba\u015fkan\u0131, Ukrayna’daki Birliklerin Ba\u015f\u0131na Atanm\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Rusya Genelkurmay Ba\u015fkan\u0131 Valeri Gerasimov, Ukrayna’daki “özel askeri operasyondan” sorumlu Mü\u015fterek Askeri Kuvvetler’in ba\u015f\u0131na atanm\u0131\u015ft\u0131. Rusya Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131’ndan yap\u0131lan yaz\u0131l\u0131 aç\u0131klamada, Rus ordusunun Ukrayna’ya yönelik komuta kademesinde de\u011fi\u015fikliklerin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vurgulanm\u0131\u015ft\u0131. Valeri Gerasimov’un Mü\u015fterek Askeri Kuvvetler’in ba\u015f\u0131na getirildi\u011fi bilgisine yer verilen aç\u0131klamada, Mü\u015fterek Askeri Kuvvetler’in önceki komutan\u0131 ve Hava-Uzay Kuvvetleri Komutan\u0131 Sergey Surovikin’in ise Gerasimov’un yard\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 görevini yürütece\u011fi aç\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Özel askeri operasyondan sorumlu komuta kademesindeki seviyenin, operasyon kapsam\u0131nda yürütülen görevlerin geni\u015fletilmesi nedeniyle yükseltildi\u011finin vurguland\u0131\u011f\u0131 aç\u0131klamada, “De\u011fi\u015fiklikler, Rus ordusunun birimleri aras\u0131ndaki etkile\u015fiminin daha yak\u0131n bir \u015fekilde organize edilmesi, her türlü deste\u011fin kalitesinde ve birliklerin yönetiminin etkinli\u011findeki art\u0131\u015fla da ilgilidir” ifadesi yer alm\u0131\u015ft\u0131.[2]<\/span><\/strong><\/p>\n “Rusya’n\u0131n Karargâh\u0131 Vuruldu! 400 Rus Askeri Öldü” \u0130ddias\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Rusya Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131lan aç\u0131klamada, Ukrayna ordusunun Donetsk’teki Askeri Üsse düzenledi\u011fi füze sald\u0131r\u0131s\u0131nda, 63 Rus askerinin öldü\u011fü aç\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131. Ukrayna ordusu taraf\u0131ndan yap\u0131lan aç\u0131klamada ise, Makiivka’da Rus askerlerinin konu\u015fland\u0131\u011f\u0131 bir binan\u0131n füzelerle hedef al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131. Füze sald\u0131r\u0131s\u0131nda 400 Rus askerinin öldürüldü\u011fü, 300 askerin ise yaraland\u0131\u011f\u0131 vurgulanm\u0131\u015ft\u0131. Öte yandan, Rus ordusu gece saatlerinde ba\u015fkent Kiev’e insans\u0131z hava araçlar\u0131 ile sald\u0131r\u0131 düzenlemi\u015f, bir ki\u015fi yaralanm\u0131\u015ft\u0131.[3]<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n Fransa’dan, Ukrayna’ya Daha Fazla Destek Mesaj\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Fransa Cumhurba\u015fkan\u0131 Emmanuel Macron, Rusya’n\u0131n Ukrayna’n\u0131n ba\u015fkenti Kiev’e ve di\u011fer baz\u0131 \u015fehirlere çok say\u0131da hava sald\u0131r\u0131s\u0131 düzenlemesinin ard\u0131ndan Ukrayna’ya daha fazla destek sözü vermi\u015f, Rus sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Ukraynal\u0131 mevkida\u015f\u0131 Volodimir Zelenski ile telefon görü\u015fmesi yapm\u0131\u015ft\u0131. Görü\u015fmeye ili\u015fkin yapt\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131l\u0131 aç\u0131klamada, Macron “Fransa’n\u0131n, askeri teçhizat dahil olmak üzere, Kiev taraf\u0131ndan belirlenen ihtiyaçlara kar\u015f\u0131l\u0131k olarak Ukrayna’ya deste\u011fini art\u0131rma” sözü verildi\u011fini aç\u0131klam\u0131\u015ft\u0131. Macron, sald\u0131r\u0131larla ilgili endi\u015fesinin alt\u0131n\u0131 çizerek, G7 ülkeleri ve Avrupal\u0131 müttefikleri ile yak\u0131n temas halinde oldu\u011funu hat\u0131rlatm\u0131\u015ft\u0131.[4]<\/span><\/strong><\/p>\n Rusya, Türkiye’yi Ukrayna’ya Silah Tedarikini Durdurmas\u0131 Konusunda Uyarm\u0131\u015ft\u0131!<\/span><\/strong><\/p>\n Rusya \u0130nsan Haklar\u0131 Ombudsman\u0131 Tatyana Moskalkova, TBMM Ba\u015fkan\u0131 Mustafa \u015eentop’tan “durumun daha fazla t\u0131rmanmas\u0131n\u0131 önlemek” için Ukrayna’ya silah tedarikini durdurmas\u0131n\u0131 istedi\u011fini aç\u0131klam\u0131\u015ft\u0131. Moskalkova, söz konusu talebi TBMM Ba\u015fkan\u0131 \u015eentop ile Ukrayna Ombudsman\u0131 Dmytro Lubinets ve Türkiye Ombudsman\u0131 \u015eeref Malkoç’un da kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir toplant\u0131 s\u0131ras\u0131nda dile getirdi\u011fini aktarm\u0131\u015ft\u0131. Türkiye, Rusya ve Ukrayna ombudsmanlar\u0131n\u0131n üçlü toplant\u0131s\u0131 Ankara’da yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.[5]<\/span><\/strong><\/p>\n ABD, Türkiye’nin Hamlesine Niye Sahip Ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131!?<\/span><\/strong><\/p>\n ABD D\u0131\u015fi\u015fleri’nin; Türkiye’nin Rusya-Ukrayna Sava\u015f\u0131’n\u0131 sona erdirmek üzere oynad\u0131\u011f\u0131 yap\u0131c\u0131 rolü takdir ettiklerini, Türkiye’nin iki ülkeyle ili\u015fkilerini bar\u0131\u015f için kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131<\/em> bildirmesi kafalar\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bu itiraflar, Türkiye’nin ba\u015f\u0131n\u0131 belaya sokmak üzere ABD taraf\u0131ndan k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 aç\u0131\u011fa vurmaktayd\u0131. Günlük bas\u0131n toplant\u0131s\u0131nda, Rusya’n\u0131n Ukrayna’da ate\u015fkes ilan etmesi üzerine Türkiye’nin bu konudaki çabalar\u0131na yönelik sorulara yan\u0131t veren ABD yetkilisi <\/span><\/strong>Price,<\/span><\/strong> “Türkiye’nin bu barbarca sava\u015f\u0131 sona erdirme çabas\u0131yla oynad\u0131\u011f\u0131 yap\u0131c\u0131 rolü çok takdir ediyoruz. Türkiye’nin Ukrayna’n\u0131n toprak bütünlü\u011füne olan kararl\u0131 ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve Ukrayna ile Rusya aras\u0131ndaki diyalo\u011fu geli\u015ftirme çabalar\u0131n\u0131 takdir ediyoruz.”<\/em> de\u011ferlendirmesini yapm\u0131\u015ft\u0131. Oysa Ukrayna-Rusya Sava\u015f\u0131’n\u0131 kendileri k\u0131\u015fk\u0131rtm\u0131\u015flard\u0131.[6]<\/span><\/strong><\/p>\n Papa’n\u0131n, Türkiye’nin arabuluculuk çal\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 övmesi de mide buland\u0131r\u0131c\u0131yd\u0131!<\/span><\/strong><\/p>\n Papa Francis, Vatikan’da görev yapan Büyükelçilerle bir araya toplanm\u0131\u015ft\u0131. Türkiye’nin Vatikan Büyükelçisi Lütfullah Gökta\u015f’la görü\u015fen Papa’n\u0131n, Türkiye’nin Rusya-Ukrayna aras\u0131ndaki arabuluculuk çal\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 övmesi kafalar\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Lütfullah Gökta\u015f, aç\u0131klamay\u0131 Twitter’da yapm\u0131\u015ft\u0131. Papa’n\u0131n yeni y\u0131l vesilesiyle Vatikan’daki Büyükelçileri kabul etti\u011fini söylemi\u015fti. Gökta\u015f, Papa’yla tokala\u015fma s\u0131ras\u0131nda kendisi “Türkiye’nin Rusya ve Ukrayna aras\u0131ndaki arabuluculuk çabalar\u0131 Vatikan’da da takdir topluyor.” ifadesini kullanm\u0131\u015ft\u0131.[7] <\/span><\/strong>Oysa Papal\u0131\u011f\u0131n tarih boyunca hiçbir konuda; örne\u011fin K\u0131br\u0131s, Ege sorunlar\u0131, PKK sald\u0131r\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda hep Türkiye’nin aleyhine tav\u0131r ald\u0131\u011f\u0131 halde, \u015fimdi Türkiye’yi pohpohlamas\u0131n\u0131n arkas\u0131nda elbette bir art niyet aranmal\u0131yd\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n ABD’nin Türkiye’ye yapt\u0131\u011f\u0131 <\/span><\/strong>“Güvenlik uyar\u0131s\u0131n\u0131n”<\/span><\/em><\/strong> <\/span>ard\u0131ndan; \u0130ngiltere, Almanya, Fransa, \u0130talya, Hollanda, \u0130sveç, Belçika ve \u0130sviçre gibi Bat\u0131l\u0131 ülkelerin \u0130stanbul’daki konsolosluklar\u0131n\u0131 geçici olarak kapatma karar\u0131 almalar\u0131 da, asl\u0131nda ülkemizi ablukaya alman\u0131n ve yeni bir dünya sava\u015f\u0131nda <\/span><\/strong>“dü\u015fman”<\/span><\/em><\/strong> <\/span>olarak tan\u0131man\u0131n dolayl\u0131 mesaj\u0131yd\u0131. Elbette bu bir psikolojik sava\u015ft\u0131 ve hatta Türkiye’yi NATO’dan ç\u0131karma tehdidi say\u0131lmaktayd\u0131. Evet bunlar do\u011fruydu ve Haçl\u0131 Bat\u0131 aç\u0131s\u0131ndan ola\u011fand\u0131. Ancak özellikle gizlenen ve dile getirilmeyen bir gerçek daha vard\u0131: Konsolosluk kapatan Bat\u0131l\u0131 ülkeler ayn\u0131 zamanda Sn. Recep T. Erdo\u011fan’a dolayl\u0131 destek sa\u011flamaktalard\u0131. Çünkü görünü\u015fte ara s\u0131ra Bat\u0131’ya diklenen -ama gerçekte AB kap\u0131s\u0131nda diz çöken- AKP iktidar\u0131ndan umut kesen ve yeni aray\u0131\u015flara yönelen karars\u0131z seçmenlerimizin, Bat\u0131’n\u0131n bu küstah tav\u0131rlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda tekrar Erdo\u011fan’a kaymalar\u0131 hesaplanmam\u0131\u015f olamazd\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Peki, Bir 3. Dünya Sava\u015f\u0131’nda Türkiye’deki ABD Üsleri Kime Kar\u015f\u0131 Kullan\u0131lacakt\u0131?<\/span><\/strong><\/p>\n ABD, yay\u0131lmac\u0131 politikas\u0131 kapsam\u0131nda, topraklar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda Birinci Dünya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda ba\u015flayan üs ve tesis kurma çabas\u0131, \u0130kinci Dünya Sava\u015f\u0131’ndan itibaren giderek artm\u0131\u015ft\u0131r. ABD hegemonyas\u0131n\u0131n en önemli temsilcisi olan bu üs ve tesisler, \u0130kinci Dünya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda kurulan yeni dünya düzeninde ABD’nin üstlendi\u011fi rol ile yeniden \u015fekillenmi\u015f durumdad\u0131r. So\u011fuk Sava\u015f sürecinde ABD, SSCB’nin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemek (çevreleme politikas\u0131) ve ç\u0131kacak büyük sava\u015f\u0131 topraklar\u0131ndan olabildi\u011fince uzakta kar\u015f\u0131lamak için üs ve tesislerini yeniden konumland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Türkiye, \u0130kinci Dünya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda SSCB’nin tehditkâr tutumu neticesinde Bat\u0131, dolay\u0131s\u0131yla ABD yanl\u0131s\u0131 bir d\u0131\u015f politikaya kaym\u0131\u015ft\u0131. Bu kapsamda 23 \u015eubat 1945 tarihinde Türkiye ile ABD aras\u0131nda yap\u0131lan anla\u015fma ile yeni bir süreç ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Anla\u015fman\u0131n ikinci maddesi “Türkiye Cumhuriyeti hükümeti, tedarik edebilmek vaziyetinde bulundu\u011fu ve müsaade edebilece\u011fi maddeleri, hizmetleri, sühuletleri veya malumat\u0131 Amerika Birle\u015fik Devletleri’ne temin edecektir”<\/em> ile Türkiye’nin ABD güvenli\u011fi için önemi vurgulanm\u0131\u015ft\u0131. Böylece Türkiye; karayollar\u0131n\u0131, limanlar\u0131n\u0131, hava meydanlar\u0131n\u0131, demiryollar\u0131 ve istasyonlar\u0131n\u0131 ABD’nin kullan\u0131m\u0131na açm\u0131\u015ft\u0131. Bunun yan\u0131 s\u0131ra Türkiye’ye de ABD’li sivil ve askeri dan\u0131\u015fmanlar yollanm\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Türkiye ile ABD aras\u0131nda So\u011fuk Sava\u015f y\u0131llar\u0131nda bir dizi anla\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. ABD’nin ekonomik ve savunma amac\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131 bu anla\u015fmalar iki ülke ili\u015fkilerini \u015fekillendirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu arada SSCB’nin 29 A\u011fustos 1949 tarihinde Kazakistan’\u0131n Semipalatinsk \u015fehrinde nükleer bomba denemesi ba\u015far\u0131yla sonuçlanm\u0131\u015ft\u0131. Böylece SSCB, ABD’nin yan\u0131 s\u0131ra dünyan\u0131n ikinci nükleer gücü hâlini alm\u0131\u015ft\u0131. Bu durum ABD’nin SSCB topraklar\u0131n\u0131 takip etmede üs ve tesislerin önemini art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Türkiye’nin NATO’ya kat\u0131lmas\u0131 (18 \u015eubat 1952) üzerine, ülke topraklar\u0131nda NATO’ya ait üs ve tesisler kurulmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Türkiye’nin NATO’ya kat\u0131lmas\u0131 sonras\u0131nda NATO Antla\u015fmas\u0131’n\u0131n üçüncü maddesine istinaden ABD ile Türkiye aras\u0131nda üs ve tesislerin kurulmas\u0131 amac\u0131yla ikili anla\u015fmalar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. ABD ile Türkiye aras\u0131nda 23 Haziran 1954 y\u0131l\u0131nda imzalanan “Askeri Kolayl\u0131klar Anla\u015fmas\u0131” sonras\u0131nda Türkiye’de ABD yönetiminde üs ve tesisler kurulmu\u015ftur. So\u011fuk Sava\u015f döneminde say\u0131lar\u0131 sürekli de\u011fi\u015fen bu üs ve tesislere bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ABD’nin stratejik planlar\u0131 kapsam\u0131nda de\u011fi\u015fkenlik göze çarpmaktad\u0131r. CIA, 19 Kas\u0131m 1980 tarihinde haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 belgede Türkiye’deki üs ve tesislere dikkat çekmi\u015ftir. Belgede ABD’nin Türkiye’de 40 üs ve tesisinin oldu\u011fu vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n 26’s\u0131n\u0131n üs olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu üslerden Adana-\u0130ncirlik Hava Üssü ve \u0130zmir-Çi\u011fli Hava Üssü’nün en önemlileri oldu\u011fu aç\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r. Stratejik konumundan ötürü Diyarbak\u0131r tesisinin SSCB’nin takip edilmesinde kritik önemine vurgu yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran \u0130slam Devrimi sonras\u0131nda, \u0130ran’da ABD tesislerinin kapat\u0131lmas\u0131 üzerine Türkiye’deki üs ve tesisler daha fazla önem kazanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Bu üs ve tesislerin kurulu\u015fu ve faaliyetleri hakk\u0131nda Türkiye ile ABD aras\u0131nda bir dizi anla\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015f, bunlardan bir k\u0131sm\u0131 sözlü olarak onaylanm\u0131\u015ft\u0131. Bu nedenle üs ve tesislerde uzun y\u0131llar yönetim ve yetki karma\u015fas\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. ABD üs ve tesisleri, Türk kamuoyunda ancak 1964 y\u0131l\u0131ndaki K\u0131br\u0131s Meselesi sonras\u0131nda gündeme gelmi\u015f ve tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. K\u0131br\u0131s’ta ya\u015fanan geli\u015fmeler kar\u015f\u0131s\u0131nda Türkiye’nin adaya müdahale karar\u0131na ABD kar\u015f\u0131 ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131. ABD Ba\u015fkan\u0131 Lyndon B. Johnson taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nan ve tarihe Johnson Mektubu olarak geçen diplomatik kriz, iki ülke ili\u015fkilerini son derece olumsuz etkilemi\u015fti. Johnson Mektubu, Türkiye kamuoyunda ABD ile ili\u015fkilerin sorgulanmas\u0131na yol açm\u0131\u015ft\u0131. Türkiye’deki duyarl\u0131 çevreler, ABD’nin Türkiye’deki üs ve tesislerinin egemenlik haklar\u0131na ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funu belirterek bunu seçim propagandas\u0131 olarak savunmu\u015flard\u0131. O güne kadar kamuoyunda çok az yer bulan ve neredeyse sadece kuruldu\u011fu yerlerde varl\u0131\u011f\u0131ndan haberdar olunan üs ve tesislerin varl\u0131\u011f\u0131 geni\u015f bir kesim taraf\u0131ndan tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130ki ülke aras\u0131ndaki anla\u015fma karma\u015fas\u0131 1969 y\u0131l\u0131na kadar sürmü\u015ftür. <\/span><\/strong>Türk-Amerikan Ortak Savunma ve \u0130\u015fbirli\u011fi Anla\u015fmas\u0131<\/span><\/em><\/strong> <\/span>ile o güne kadar iki ülke aras\u0131nda imzalanan anla\u015fmalar bir çat\u0131 alt\u0131nda toplanm\u0131\u015f, üs ve tesislerin durumu yeniden ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Türkiye’nin üs ve tesisler üzerindeki haklar\u0131 art\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kamuoyundan gelen tepkileri azaltmak, üs ve tesislerin karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 düzeltmek için yap\u0131lan anla\u015fma yeni bir dönemin de ba\u015flang\u0131c\u0131d\u0131r. Bu dönem, Prof. Dr. Necmettin Erbakan’\u0131n çok özel gayret ve cesareti ile CHP Koalisyon Hükümeti’nin deste\u011fi sonucu ba\u015far\u0131lan 1974 K\u0131br\u0131s Bar\u0131\u015f Harekât\u0131 ile sonlanm\u0131\u015ft\u0131r. Türkiye’nin K\u0131br\u0131s’ta ya\u015fanan geli\u015fmeler kar\u015f\u0131s\u0131nda gerçekle\u015ftirdi\u011fi K\u0131br\u0131s Bar\u0131\u015f Harekât\u0131’na ve öncesindeki 12 Mart 1971 Muht\u0131ras\u0131 sonras\u0131nda konulan ha\u015fha\u015f ekim yasa\u011f\u0131n\u0131n kald\u0131rmas\u0131na ABD sert tepki tak\u0131nm\u0131\u015f ve 1975 y\u0131l\u0131ndan itibaren Türkiye’ye ambargo karar\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. Ambargo zaten zor durumda olan ülke ekonomisini derinden sarsm\u0131\u015ft\u0131r. Tüm çabalara kar\u015f\u0131n ABD’nin ambargoyu kald\u0131rmamas\u0131 neticesinde 26 Temmuz 1975 tarihinde Bakanlar Kurulu Karar\u0131 ile Türkiye, topraklar\u0131 üzerinde bulunan tüm ABD üs ve tesislerine el koymu\u015ftur. Bu hamle beraberinde SSCB ile yak\u0131nla\u015fmay\u0131 da gündeme ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. So\u011fuk Sava\u015f sürecinde birçok kez k\u0131r\u0131lmalara sahne olan iki ülke ili\u015fkileri, at\u0131lan ad\u0131mlarla yeni bir sürece ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. O güne kadar ABD üs ve tesislerinin varl\u0131\u011f\u0131ndan rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 her seferinde belirten SSCB, Türkiye’nin üs ve tesislere el koymas\u0131ndan memnuniyetini aç\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n ABD, 1978 y\u0131l\u0131nda ambargoyu kald\u0131rmas\u0131 üzerine Türkiye’deki üs ve tesislerinde yeniden faaliyete ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran \u0130slam Devrimi sonras\u0131nda, ABD’nin \u0130ran topraklar\u0131ndaki tesislerinin kapat\u0131lmas\u0131, SSCB’nin Afganistan’\u0131 i\u015fgal etmesi (Aral\u0131k 1979) ABD’nin bölgedeki güvenlik kayg\u0131lar\u0131n\u0131 art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bu nedenle 29 Mart 1980 tarihinde Türkiye ile ABD aras\u0131nda Savunma ve Ekonomik \u0130\u015fbirli\u011fi Anla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131r. Anla\u015fmada ABD’nin Türkiye topraklar\u0131nda nerelerde üs ve tesis kuraca\u011f\u0131, yönetimi ve faaliyetleri yer alm\u0131\u015ft\u0131r. So\u011fuk Sava\u015f y\u0131llar\u0131nda Türkiye’de kurulan NATO ve ABD üs ve tesisleri, Türkiye ile ABD ili\u015fkilerinde son derece önemli bir yer tutmaktad\u0131r. Bunun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda SSCB ile ABD ili\u015fkilerinde ve Türkiye ile SSCB ili\u015fkilerinde gerginli\u011fe neden olmaktad\u0131r. Bu çal\u0131\u015fmada ülkedeki ABD üs ve tesislerin nerelerde kuruldu\u011fu, üs ve tesislerde hangi faaliyetlerin yürütüldü\u011fü, üs ve tesislerin ülke kamuoyunda nas\u0131l bir etki yaratt\u0131\u011f\u0131, Türkiye-ABD ve Türkiye-SSCB ili\u015fkilerinde ne gibi rol oynad\u0131\u011f\u0131 sorular\u0131na ABD D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131, ABD Merkezi \u0130stihbarat Te\u015fkilat\u0131 Ar\u015fivi ba\u015fta olmak üzere dönemi ayd\u0131nlatacak birinci el kaynak, ara\u015ft\u0131rma eserleri ele al\u0131narak yan\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n ABD’nin Üs ve Tesis Kurma Amaçlar\u0131!<\/span><\/strong><\/p>\n ABD \u0130kinci Dünya Sava\u015f\u0131’na kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda yakla\u015f\u0131k yüz adet üsse sahip iken, sava\u015f sona erdi\u011finde Atlantik’ten Pasifik’e yakla\u015f\u0131k yüz ülkeye da\u011f\u0131lm\u0131\u015f iki binden fazla üs ve otuz binden fazla askeri tesis haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131. ABD, sava\u015f sona erdi\u011finde 8,3 milyon karac\u0131, 3,3 milyon denizci ve 500 bin deniz piyadesini deniza\u015f\u0131r\u0131 bölgelerde konu\u015fland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. 7 A\u011fustos 1945 tarihinde Potsdam Konferans\u0131’nda konu\u015fan ABD Ba\u015fkan\u0131 Harry S. Truman yeni düzende üslerin konumunu \u015föyle vurgulam\u0131\u015ft\u0131:<\/span><\/strong><\/p>\n “ABD bu sava\u015f sonucunda bir ç\u0131kar elde etmek amac\u0131 ta\u015f\u0131mamaktad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n ç\u0131karlar\u0131m\u0131z\u0131 ve dünya bar\u0131\u015f\u0131n\u0131 korumak için gerekli olan askeri üsleri elimizde tutmak zorunday\u0131z. Askeri uzmanlar\u0131m\u0131z\u0131n savunmam\u0131z için hayati gördü\u011fü üsleri kuraca\u011f\u0131z. Bunu Birle\u015fmi\u015f Milletler Sözle\u015fmesi’ne uygun düzenlemelerle yapaca\u011f\u0131z.”<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n Uzmanlar, ABD Silahl\u0131 Kuvvetleri’nin üçte ikisinin topraklar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda konumland\u0131\u011f\u0131na de\u011finerek dünyan\u0131n farkl\u0131 noktalar\u0131nda ABD’nin 585 üsse sahip oldu\u011funu yazm\u0131\u015flard\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Türkiye’deki ABD Üs ve Tesislerinin Kurulmas\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n ABD So\u011fuk Sava\u015f sürecinde SSCB ile patlak verebilecek büyük sava\u015f\u0131 olabildi\u011fince topraklar\u0131ndan uzak bir noktada kar\u015f\u0131lamak için, dünyan\u0131n çe\u015fitli yerlerinde birçok üs ve tesis kurmu\u015flard\u0131r. Bu üs ve tesisler, çevreleme politikas\u0131 kapsam\u0131nda SSCB topraklar\u0131na yak\u0131n yerlerde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kapsamda SSCB’ye, Ortado\u011fu ve Balkanlara kom\u015fu olan, \u0130stanbul ve Çanakkale Bo\u011fazlar\u0131 ile son derece stratejik bir noktada bulunan Türkiye ön plana ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u0130kinci Dünya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda SSCB tehditleri kar\u015f\u0131s\u0131nda Türkiye ABD’den destek bulmaya çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. ABD, Türkiye’nin stratejik konumunu de\u011ferlendirip bu talebi olumlu yan\u0131tlam\u0131\u015ft\u0131r. Türkiye’nin stratejik önemi CIA ar\u015fiv belgelerinde birçok kez vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Buna örnek olarak CIA’n\u0131n Türkiye hakk\u0131nda haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 22 Aral\u0131k 1948 tarihli “Turkey” kitapç\u0131\u011f\u0131nda Türkiye’nin ABD güvenli\u011fi aç\u0131s\u0131ndan önemi üzerinde durulmaktad\u0131r. Yine CIA 8 Ocak 1951 tarihli raporunda, ABD’nin SSCB kar\u015f\u0131s\u0131nda Akdeniz’deki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 güçlendirmek için Türkiye’nin önemini hat\u0131rlatm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle Türkiye’ye yap\u0131lacak yard\u0131mlar\u0131n ülkedeki ABD varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 güçlendirece\u011fi vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Türkiye’de NATO üssü denildi\u011finde akla ilk gelen \u0130ncirlik Hava Üssü, uzun y\u0131llar bu konudaki tart\u0131\u015fmalar\u0131n da merkezinde yer alm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ncirlik Hava Üssü kurulmadan y\u0131llar önce \u0130kinci Dünya Sava\u015f\u0131 y\u0131llar\u0131nda Adana son derece önemli bir istihbarat mücadelesine sahne olmaktad\u0131r. ABD \u0130stihbarat Te\u015fkilat\u0131 The Office of Strategic Services-OSS (1942-1945), 1943 y\u0131l\u0131nda Adana’da bir merkez kurmu\u015flard\u0131. ABD Elçisinin Adana’daki yazl\u0131k evi istihbarat merkezi hâlini alm\u0131\u015ft\u0131. ABD’nin bu hamlesi asl\u0131nda bölgedeki istihbarat mücadelesinin bir parças\u0131yd\u0131. OSS’nin verdi\u011fi bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda bölgedeki Alman \u0130stihbarat\u0131n\u0131n yo\u011fun faaliyet yürüttü\u011fü aç\u0131kt\u0131r. Bu durum Adana’n\u0131n stratejik konumunu ön plana ç\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n SSCB’nin 29 A\u011fustos 1949 tarihinde nükleer bomba denemesinin ba\u015far\u0131yla sonuçlanmas\u0131, nükleer güç olarak ABD tekelini sonland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra Yugoslavya’n\u0131n SSCB’den ayr\u0131larak Koniform kurmas\u0131 ve Ortado\u011fu’daki geli\u015fmeler, ABD’nin Türkiye’de üs ve tesisler kurma plan\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. 14 May\u0131s 1950 Milletvekili Genel Seçimi’nde Demokrat Parti, NATO üyeli\u011fini seçim propagandas\u0131nda kullanm\u0131\u015f, ABD’nin üs ve tesis kurma talebine ön \u015fart olarak NATO üyeli\u011fini sunmu\u015flard\u0131r. Türkiye 18 \u015eubat 1952 tarihinde NATO’ya üye yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Türkiye, NATO üyeli\u011fi sonras\u0131nda 25 A\u011fustos 1952 tarihinde imzalad\u0131\u011f\u0131 NATO Kuvvetler Statüsü Sözle\u015fmesi kapsam\u0131nda NATO’nun ülke topraklar\u0131nda askeri üs ve tesisler kurmas\u0131n\u0131 ve personel bulundurmas\u0131n\u0131 kabule yana\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. NATO Sözle\u015fmesi kapsam\u0131nda 23 Haziran 1954 tarihinde Türkiye ile ABD aras\u0131nda imzalanan Askeri Kolayl\u0131klar Anla\u015fmas\u0131 ile ABD’nin ülke topraklar\u0131nda üs ve tesis kurma ile askeri faaliyetlerde bulunmas\u0131n\u0131n yasal zemini haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n ABD Üs ve Tesislerinin Yönetim Kurallar\u0131!<\/span><\/strong><\/p>\n Türkiye’deki ABD üs ve tesislerinin siyasi ve askeri rolleri ön plana ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu rollerin yan\u0131 s\u0131ra anla\u015fmalardan do\u011fan belirsizlik nedeniyle personel sorunlar\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Türkiye’de görev yapan personelin i\u015fledikleri suçlarla ilgili olarak, NATO Kuvvetler Statüsü Sözle\u015fmesi’ne göre; gönderen ve kabul eden ülke yasalar\u0131nda mevcut bir suçun i\u015flenmesi durumunda, bir taraf\u0131n yasalar\u0131nca suç te\u015fkil edilmeyen fiilde yarg\u0131laman\u0131n nas\u0131l yap\u0131laca\u011f\u0131 mu\u011flakt\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra suçun resmi görev s\u0131ras\u0131nda i\u015flenmesi durumunda yarg\u0131laman\u0131n gönderen ülkeye, ABD’ye b\u0131rak\u0131lmas\u0131 önemli bir hukuki bo\u015flu\u011fa neden olmaktad\u0131r. Çünkü “resmi görev s\u0131ras\u0131nda” ifadesini tespit edecek bir birim yoktu. Bunun üzerine 16 Temmuz 1956 tarihinde ç\u0131kar\u0131lan kanunla bu onay ABD’nin Türkiye’deki en üst rütbeli komutan\u0131na b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum birçok kez suistimal edilmi\u015f ve aleyhimize kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n 11 May\u0131s 1956 tarihinde Çavu\u015f Frank R. Boston Eski\u015fehir’den Ankara’ya giderken be\u015f çocu\u011fa çarpm\u0131\u015f ve üçünün ölümüne neden olmu\u015ftu. Çavu\u015f Boston gözalt\u0131na al\u0131nmas\u0131na kar\u015f\u0131n resmi görev s\u0131ras\u0131nda suçun i\u015flendi\u011fi iddia edilerek, ABD taraf\u0131ndan, yarg\u0131lama sonras\u0131nda ceza almas\u0131na kar\u015f\u0131n delil yetersizli\u011finden ötürü cezas\u0131 uygulanmam\u0131\u015ft\u0131. Bir ba\u015fka örnekte 5 Kas\u0131m 1959 tarihinde Ankara’da ABD’li bir Yarbay’\u0131n on bir askerimize çarparak birinin ölümüne sebep oldu\u011fu kaza da ayn\u0131 kapsama al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bir ba\u015fka suistimal ise gümrüksüz al\u0131\u015fveri\u015flerde ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131. ABD’li personelin gümrüksüz al\u0131\u015fveri\u015f hakk\u0131n\u0131n baz\u0131 personel taraf\u0131ndan suistimal edildi\u011fi belirlenmi\u015fti. Robert M. Fresco CIA ar\u015fivlerinde bulunan raporunda bu duruma de\u011finmi\u015ftir. Robert M. Fresco, Ankara’da ya\u015fayan bir ABD’li personelin sigara ve alkol gibi ürünleri ucuz alabildi\u011fine ve kap\u0131 kom\u015fusu bir profesörün bu ürünleri gümrük vergisi nedeniyle alamamas\u0131na dikkat çekmi\u015ftir. Bu durumun baz\u0131 personeller taraf\u0131ndan ürünlerin ticaretinin yap\u0131lmas\u0131 suretiyle suistimal edildi\u011fini ifade etmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n Süleyman Demirel’in Tutars\u0131zl\u0131\u011f\u0131!<\/span><\/strong><\/p>\n Bu tart\u0131\u015fmalar kapsam\u0131nda üs ve tesisler kamuoyunda tart\u0131\u015fmalara neden olsa da Ba\u015fbakan Süleyman Demirel üslerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddetmi\u015f, bunlar\u0131n tesis oldu\u011funu savunmu\u015ftur. Üs ve tesislerin ülkenin egemenli\u011fi görmezden gelinerek adeta ABD topra\u011f\u0131ym\u0131\u015f gibi kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131 kamuoyunda geni\u015f yer tutmu\u015ftur. Ba\u015fbakan Süleyman Demirel’in; “Türkiye’de ABD üssü yok, tesisi vard\u0131r”<\/em> aç\u0131klamas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda duyarl\u0131 ayd\u0131nlar 12 Eylül 1967 tarihinde; “Türkiye’deki Amerikan Üslerini Aç\u0131kl\u0131yoruz” ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla Türkiye’deki ABD üs ve tesislerin listesini yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131. Bu haber, Amerikan Hava Kuvvetleri’nin AFM 87-3 say\u0131 ve 25 Kas\u0131m 1963 tarihli USAF INSTALLATIONS DIRECTORY (Worldwide)-Dünyadaki Hava Kuvvetleri Tesisleri Rehberi’nde verilen bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Türkiye ile ABD aras\u0131nda imzalanan anla\u015fmalar kimi zaman gizli yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, sözlü oldu\u011fundan iki ülke taraf\u0131ndan anla\u015fmalar\u0131n tutanaklar\u0131 tam olarak tutulmam\u0131\u015ft\u0131. Bu kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 Ba\u015fbakan Süleyman Demirel 7 \u015eubat 1970 tarihinde kamuoyuna aç\u0131klam\u0131\u015ft\u0131. Süleyman Demirel, 1945 y\u0131l\u0131ndan itibaren muhtelif tarihlerde Türkiye ile ABD aras\u0131nda toplam 91 anla\u015fma imzaland\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulam\u0131\u015ft\u0131r. Bu anla\u015fmalar\u0131n sadece 16’s\u0131 kanunla onaylanm\u0131\u015ft\u0131. 12’si harita anla\u015fmas\u0131, 6’s\u0131 yürürlükten kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f; 4’ü bilimsel anla\u015fma, 26’s\u0131 yard\u0131m anla\u015fmas\u0131, 14 adet NATO ittifak\u0131 içinde al\u0131nan kararlar neticesinde yap\u0131lan anla\u015fma, 13’ü ise 1954 askeri kolayl\u0131klar\u0131 içeren anla\u015fmayd\u0131. Süleyman Demirel konu\u015fmas\u0131nda, iktidara geldikleri 27 Ekim 1965 tarihinden itibaren ABD ile ortak savunma amac\u0131yla 15 anla\u015fman\u0131n imzaland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir. Bu anla\u015fmalar neticesinde \u0130zmir (Çi\u011fli) Havaliman\u0131 ile Trabzon ve Samsun Radar Tesislerinin Türk Silahl\u0131 Kuvvetleri’ne devri için mutabakata var\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n Maalesef Türkiye’deki ABD üs ve tesislerinin varl\u0131\u011f\u0131 ve yönetimi hakk\u0131nda kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k bulunmaktayd\u0131. Hangi üs ve tesisin hangi anla\u015fma ile kuruldu\u011fu gizli tutulmaktayd\u0131. Bu üs ve tesislerin baz\u0131lar\u0131 sözlü anla\u015fmalar ile kurulmu\u015flard\u0131. Ba\u015fbakan Süleyman Demirel her seferinde üs ve tesisleri tart\u0131\u015fma konusu olmaktan ç\u0131karmaya çabalam\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum, Mart 1966 tarihinde ABD Ankara Büyükelçisi ile bir araya gelen D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 Genel Sekreteri Haluk Bayülken taraf\u0131ndan gündeme ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. ABD, geni\u015f haklar tan\u0131yan anla\u015fmalarda de\u011fi\u015fiklik taleplerine kar\u015f\u0131 ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Ancak 7 Nisan 1966 tarihinde Türkiye taraf\u0131ndan de\u011fi\u015fiklikler hakk\u0131nda nota aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. ABD, 18 Nisan 1966 tarihli cevab\u0131nda de\u011fi\u015fiklik önerilerini kabul etmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131. Böylece 3 Temmuz 1969 tarihli “Ortak Savunma ve \u0130\u015fbirli\u011fi Anla\u015fmas\u0131” (OS\u0130A) süreci ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Türkiye ile ABD aras\u0131nda 3 Temmuz 1969 tarihinde Ortak Savunma ve \u0130\u015fbirli\u011fi Anla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131. Öncesinde yap\u0131lan anla\u015fmalardaki kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ve Türkiye’nin ABD ili\u015fkilerinin sorgulan\u0131r hâle gelmesi sonras\u0131nda imzalanan anla\u015fma ile iki ülke aras\u0131nda yap\u0131lan anla\u015fmalar revize edilerek tek metinde toplanm\u0131\u015ft\u0131. Anla\u015fman\u0131n gizli olmas\u0131 nedeniyle 23-25 Ocak 1970 tarihlerinde Millet Meclisi’nde, 27-28 Ocak 1970 tarihlerinde Senato’da yap\u0131lan kapal\u0131 oturumda ele al\u0131nm\u0131\u015f, kamuoyuna da sadece temel prensipleri hakk\u0131nda bilgi verilmi\u015f, içeri\u011fi aç\u0131klanmam\u0131\u015ft\u0131. Ba\u015fbakan Süleyman Demirel sonraki günlerde yapt\u0131\u011f\u0131 aç\u0131klamada; anla\u015fman\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 egemenlik ve e\u015fitlik prensibinde haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131, üs ve tesisler hususunda ise Türkiye’nin onay\u0131 olmadan hareket edilmeyece\u011fini, ortak kullan\u0131m\u0131n esas al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulam\u0131\u015ft\u0131. Anla\u015fma metni ancak ABD’nin Türkiye’ye uygulad\u0131\u011f\u0131 silah ambargosundan sonra 16-17 Mart 1975 tarihinde Hürriyet gazetesi taraf\u0131ndan yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Bunun yan\u0131 s\u0131ra üs ve tesislerin statüsü be\u015finci maddede \u015föyle aç\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131:<\/span><\/strong><\/p>\n “Madde-5: \u0130\u015fbu anla\u015fman\u0131n amaçlar\u0131 için T.C. Hükümeti taraf\u0131ndan tahsis edilen arazi üzerinde ABD taraf\u0131ndan veya onun nam\u0131na in\u015fa veya tesis olunan, topra\u011fa merbut mallar dâhil, bilumum gayrimenkuller, in\u015fa veya tesis tarihlerinden itibaren T.C. Hükümetinin mal\u0131 olacakt\u0131r.”<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n Üs ve Tesislere El Konulmas\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n ABD ile Türkiye ili\u015fkilerinde So\u011fuk Sava\u015f y\u0131llar\u0131nda en gergin dönem ABD’nin Türkiye’ye uygulad\u0131\u011f\u0131 ambargo sürecinde ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. 12 Mart 1971 Muht\u0131ras\u0131 sonras\u0131nda uygulanmaya ba\u015flanan ha\u015fha\u015f ekim yasa\u011f\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 karar\u0131na tepki olarak ABD, ekonomik yard\u0131m\u0131 kesmi\u015fti. Bu karar\u0131n hemen ard\u0131ndan K\u0131br\u0131s’ta meydana gelen darbe sonras\u0131nda adadaki Türk nüfusa kar\u015f\u0131 giri\u015filen sald\u0131r\u0131lar\u0131 önlemek için Erbakan-Ecevit Hükümetince yap\u0131lan K\u0131br\u0131s Bar\u0131\u015f Harekât\u0131, ABD’deki Yunan lobisini harekete geçirmi\u015fti. Ha\u015fha\u015f ekim yasa\u011f\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131, K\u0131br\u0131s Bar\u0131\u015f Harekât\u0131 ve Yunan lobisinin faaliyetleri ülkedeki Türkiye kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131n güçlenmesini sa\u011flam\u0131\u015f, böylece ambargo karar\u0131 al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131br\u0131s Bar\u0131\u015f Harekât\u0131’n\u0131n yakla\u015f\u0131k 1 milyar dolar\u0131 bulan faturas\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda al\u0131nan ambargo karar\u0131, zaten uzun süredir ülkede var olan ekonomik darbo\u011faz\u0131 iyice ç\u0131kmaza sokmu\u015ftur.<\/span><\/strong><\/p>\n Türkiye; ambargonun kalkmas\u0131 yönündeki tüm çabalara ra\u011fmen herhangi bir sonuç alamamas\u0131 üzerine, ABD’ye kar\u015f\u0131 tutum de\u011fi\u015ftirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u0130ç politikada yöneltilen sert ele\u015ftirileri azaltmak için hükümet; ABD Büyükelçili\u011fi’ne gönderdi\u011fi notada, “30 gün içinde ambargonun kald\u0131r\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 takdirde üs ve tesislere el konulaca\u011f\u0131n\u0131” vurgulam\u0131\u015ft\u0131. ABD’nin nota kar\u015f\u0131s\u0131nda istenilen ad\u0131mlar\u0131 atmamas\u0131 üzerine Türkiye, (Bakanlar Kurulu Karar\u0131 ile) ABD ile yap\u0131lan 3 Temmuz 1969 tarihli Ortak Savunma ve \u0130\u015fbirli\u011fi Anla\u015fmas\u0131’n\u0131n (OS\u0130A) hukuki geçerlili\u011fini kaybetti\u011fini belirterek, 26 Temmuz 1975 tarihi itibar\u0131yla \u0130ncirlik Hava Üssü d\u0131\u015f\u0131ndaki tüm üs ve tesislere el koydu\u011funu aç\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. Bu geli\u015fme ABD taraf\u0131ndan tepkiyle kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. Ambargo karar\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 hususunda ABD Ba\u015fkan\u0131 Gerald Ford, Temsilciler Meclisi’ne ça\u011fr\u0131 yapsa da ba\u015far\u0131 elde edememi\u015fti. CIA, Türkiye’nin askeri tesislere el koymas\u0131n\u0131n ABD savunmas\u0131nda de\u011fi\u015fikli\u011fe neden olmayaca\u011f\u0131n\u0131, Türkiye’nin bu istikamet do\u011frultusunda öneminin ve katk\u0131s\u0131n\u0131n devam edece\u011fini belirtse de ABD nezdinde derin endi\u015fe duyulmu\u015ftur. NATO elçisi Ercüment Yavuzalp’in, ABD Büyükelçisi William B. Macomber ile görü\u015fmesinde; “tesislere el konulmas\u0131nda ABD askerlerine dost ve ittifak kuvvetleri olarak davran\u0131lmas\u0131 için ça\u011fr\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131” belirtilmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n Hükümet orta\u011f\u0131 olan Erbakan ve Türke\u015f’in özel bask\u0131lar\u0131yla Milliyetçi Cephe Hükümeti, Demirel’in ba\u015f\u0131ndan beri sürdürdü\u011fü politikan\u0131n bir gere\u011fi olarak ABD ile ili\u015fkilerde önemli bir k\u0131r\u0131lma ya\u015fanmadan tepkilerini sürdürmekte kararl\u0131 davranm\u0131\u015ft\u0131r. CIA, Süleyman Demirel’in her ne kadar ABD ili\u015fkilerine zarar verecek bir ad\u0131m atmayaca\u011f\u0131n\u0131 öngörse de ABD’li yetkililerin ambargonun son bulma vaadine ra\u011fmen, ambargonun kalkmamas\u0131n\u0131n iç politikada önemli bir bask\u0131 hâline geldi\u011fini ve bu nedenle Erbakan’dan kurtulmak gerekti\u011fi vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Askeri teçhizat ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamak için Türkiye’nin SSCB’nin de oldu\u011fu ba\u015fka ülkelerle ili\u015fkilere girebilece\u011fi uyar\u0131s\u0131n\u0131 yapm\u0131\u015ft\u0131r. Türkiye, 25 Temmuz 1975 tarihli Bakanlar Kurulu karar\u0131 ile 26 Temmuz 1975 tarihi itibar\u0131yla ABD üs ve tesislerine el koymu\u015ftur. Tesislerde bulunan PX ma\u011fazalar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 kapat\u0131l\u0131rken NATO bünyesinde olan kesimde ise sadece NATO askerlerinin kullan\u0131m\u0131na izin verilmi\u015ftir. Bunun yan\u0131 s\u0131ra ABD’nin C-130 uçaklar\u0131n\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131 havalimanlar\u0131nda ücretlendirmeye gidilmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n ABD, Türkiye’nin bu hamlesi kar\u015f\u0131s\u0131nda yeni çözüm aray\u0131\u015flar\u0131na girmi\u015f, bu süreçte Türkiye’de olu\u015fan tepkiyi azaltmak için talep edilen yard\u0131m\u0131 Almanya Federal Cumhuriyeti üzerinden sa\u011flamaya çal\u0131\u015fm\u0131\u015f, ancak Almanya Federal Cumhuriyeti buna raz\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. ABD’nin bu çabas\u0131n\u0131n en önemli nedeni üs ve tesislerdeki faaliyetlerin devam\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131r. Türkiye’nin, ABD’nin üs ve tesislerine el koyma karar\u0131 ABD yönetiminde derin kayg\u0131 ve endi\u015fe yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Geli\u015fmeler kar\u015f\u0131s\u0131nda haz\u0131rlanan 20 A\u011fustos 1975 tarihli raporda, Türkiye’nin ABD güvenli\u011fi aç\u0131s\u0131ndan ne kadar önemli oldu\u011fu vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kapsamda Türkiye’nin üs ve tesislere el koymas\u0131n\u0131n ABD’nin yürüttü\u011fü faaliyetlere zarar verdi\u011fi gündeme ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle raporun son k\u0131sm\u0131nda öneriler sunulmu\u015ftur. Bu öneriler; Türkiye ile yeni bir Savunma \u0130\u015fbirli\u011fi Anla\u015fmas\u0131 imzalamak, Türkiye’nin ihtiyaç duydu\u011fu askeri yard\u0131m\u0131 NATO üzerinden sa\u011flamak, Kongre’de müzakereleri devam ettirmek ve Türkiye’deki üs ve tesisleri azaltmakt\u0131. Bunun üzerine Türkiye ile ABD aras\u0131nda 26 Mart 1976 tarihinde Savunma ve \u0130\u015fbirli\u011fi Anla\u015fmas\u0131 imzalanm\u0131\u015ft\u0131. Anla\u015fmada üs ve tesislerin durumu tekrar ele al\u0131nm\u0131\u015f ve Türkiye’nin üs ve tesisler üzerinde yetkileri art\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu anla\u015fmayla ambargonun yumu\u015famas\u0131 amaçlanm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak Yunanistan’\u0131n anla\u015fma kar\u015f\u0131s\u0131nda tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 tav\u0131r, ABD’deki Yunan lobisini harekete geçirmi\u015f ve anla\u015fma ABD Kongresi taraf\u0131ndan kabul edilmemi\u015fti. Bunun yan\u0131 s\u0131ra anla\u015fmada öngörülen yard\u0131m\u0131n yetersiz oldu\u011fu gerekçesiyle anla\u015fma TBMM taraf\u0131ndan onaylanmam\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Türkiye’deki ABD Üs ve Tesislerinde Yürütülen Tehlikeli Çabalar!<\/span><\/strong><\/p>\n So\u011fuk Sava\u015f, istihbarat faaliyetleri aç\u0131s\u0131ndan adeta bir devrime yol açm\u0131\u015ft\u0131r. Teknolojik geli\u015fmeler istihbarat tekniklerini de \u015fekillendirmi\u015fti. Geli\u015fen silah teknolojisinde casusluk faaliyetlerinde zorluk çeken istihbarat örgütleri yeni yollara ba\u015fvurmu\u015flard\u0131r. ABD, istihbarat faaliyetleri bak\u0131m\u0131ndan o güne kadar kullan\u0131lan tekniklerin yeni sava\u015fta yeterli olmayaca\u011f\u0131n\u0131 fark etmi\u015f, bunun için yeni giri\u015fimlerde bulunmu\u015flard\u0131. SSCB’nin geni\u015f bir co\u011frafyaya sahip olmas\u0131 nedeniyle mevcut istihbarat yöntemleri ile takibi son derece zorla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Bu nedenle istihbarat faaliyetlerinde devrim niteli\u011finde ad\u0131m atarak en eski istihbarat yöntemini teknolojinin yard\u0131m\u0131yla etkili bir konuma ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n SSCB’nin, 1957 Ekim’de ilk uyduyu uzaya f\u0131rlatmas\u0131 askeri ve stratejik olarak son derece önemli bir ad\u0131md\u0131. Böylece ABD, Kore Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda kurdu\u011fu Stratejik Hava Komutanl\u0131\u011f\u0131 (SAC-Stratejic Air Command) sayesinde elinde tuttu\u011fu hava üstünlü\u011fünü kaybetmi\u015f olmaktayd\u0131. ABD, SSCB’nin böylesine önemli bir ad\u0131m atmas\u0131 üzerine istihbarat faaliyetlerini art\u0131rm\u0131\u015f ve U-2 gibi son derece önemli projeleri ortaya koymu\u015ftur. U-2 casus uçaklar\u0131n\u0131n \u0130ngiltere, Almanya, Japonya, Norveç ve Türkiye’den havaland\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. ABD Hava Kuvvetleri Komutan\u0131 Stuart Symington, Aral\u0131k 1948 tarihinde Ulusal Güvenlik Konseyi’ne sundu\u011fu raporda; Türkiye’yi SSCB i\u015fgalinde fiilen direni\u015f gösterebilecek tek ülke olarak vurgulam\u0131\u015ft\u0131. Bunun yan\u0131nda Türkiye’yi orta menzilli bombard\u0131man uçaklar\u0131n\u0131n üssü olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130kinci Dünya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131nda ABD ile Türkiye aras\u0131nda bir dizi ikili anla\u015fma yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu anla\u015fmalar neticesinde ABD, Türkiye topraklar\u0131nda birçok askeri, lojistik ve istihbarat merkezleri kurmu\u015flard\u0131r. Bu nedenle Adana, Diyarbak\u0131r ve Band\u0131rma’da hava üsleri olu\u015fturmu\u015flard\u0131r. Adana’da bulunan \u0130ncirlik Hava Üssü imkânlar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan ön plana ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Buradan ilk olarak Genetrix projesi kapsam\u0131nda faaliyet yürütülmesi amaçlanm\u0131\u015ft\u0131. Genetrix projesi, hava durumu takip balonlar\u0131na yüksek çözünürlü\u011fe sahip kameralar yerle\u015ftirilerek istenilen bölgelerin izlenmesini kapsamaktayd\u0131. ABD, 10 Ocak 1956 tarihinde Türkiye’de Genetrix projesini yürütecek balonlar\u0131 ve personeli Adana’ya konu\u015fland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Balonlar\u0131n kontrolünün zorlu\u011fu ve olumsuz hava ko\u015fullar\u0131 nedeniyle istenilen sonuç al\u0131namam\u0131\u015ft\u0131. Bunun yan\u0131 s\u0131ra SSCB’nin tepkisi yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. SSCB D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Andrei Grom\u0131ko, ABD’nin Moskova Büyükelçisi’ne verdi\u011fi notada, ABD’yi SSCB topraklar\u0131n\u0131 ihlal etmekle suçlarken bu duruma son verilmesini istemi\u015ftir. Bunun üzerine ABD projeyi durdurma karar\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131. Böylece Genetrix projesi kapsam\u0131nda Adana’da bulunan ABD personeli 1956 Mart ay\u0131nda ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n ABD üs ve tesislerinde görevli personel, bölge insan\u0131 ile dikkat çekici ili\u015fkiler kurmu\u015flar, anar\u015fi ve bölücülü\u011fe arka ç\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Yukar\u0131da ifade edildi\u011fi üzere ya\u015fanan asayi\u015f olaylar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra personelin para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda çocuklar\u0131 alarak evlatl\u0131k edindi\u011fi iddialar\u0131 ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Sabah gazetesinde Murat Karaman’\u0131n 09 Ocak 2018 tarihinde yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 habere göre; \u0130ncirlik Hava Üssü’nde görev yapan personel, bölgedeki baz\u0131 ailelerden çocuklar\u0131 para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda evlat edinmi\u015flerdi. Habere göre Adana’da baz\u0131 ailelerden para kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda sat\u0131n al\u0131nan çocuklar, ABD personeli taraf\u0131ndan ülkelerine götürülmü\u015flerdir.<\/span><\/strong><\/p>\n ABD’nin Türkiye topraklar\u0131nda kurdu\u011fu üs ve tesisler uzun y\u0131llard\u0131r gizlili\u011fini korumaktad\u0131r. Bu süreçte Türkiye ile ABD aras\u0131nda yap\u0131lan anla\u015fmalarla elde edilen geni\u015f haklar sayesinde bu üs ve tesisler kontrol edilemedi\u011fi gibi faaliyetleri hakk\u0131nda da yeterince bilgi sahibi olunamam\u0131\u015ft\u0131r. ABD, Türkiye’deki üs ve tesislerden yürüttü\u011fü faaliyetler için izinlerini birçok kez sözlü olarak alm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ki ülke ili\u015fkilerinde önemli bir unsur olan üs ve tesislerden ABD, istedi\u011fi gibi faydalanm\u0131\u015ft\u0131r. Öyle ki; görevli ABD personeli Türkiye Cumhuriyeti kanunlar\u0131na de\u011fil, ABD’nin kanunlar\u0131na tâbi tutulmu\u015flard\u0131r. Bu durum beraberinde suistimalleri de yo\u011funla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n 1978 y\u0131l\u0131nda ambargonun kald\u0131r\u0131lmas\u0131yla ABD, üs ve tesisleri tekrar kullanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ran \u0130slam Devrimi sonras\u0131nda bu ülkedeki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n sona ermesiyle Türkiye’deki üs ve tesisler daha fazla önem kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kapsamda 29 Mart 1980 tarihinde iki ülke aras\u0131nda yap\u0131lan Savunma ve Ekonomik \u0130\u015fbirli\u011fi Anla\u015fmas\u0131’nda üs ve tesislerin durumu detayl\u0131 bir \u015fekilde ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Anla\u015fmada ABD’nin Türkiye’de hangi üs ve tesisleri kullanaca\u011f\u0131, idaresinin nas\u0131l yürütülece\u011fi gibi unsurlar net bir \u015fekilde belirlenmi\u015f durumdad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n ABD D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131 ve ABD Merkezi \u0130stihbarat Te\u015fkilat\u0131 ar\u015fiv belgelerinde, ABD’nin Türkiye’deki üs ve tesislere ne kadar önem verdi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. ABD, üs ve tesisleri SSCB ve Ortado\u011fu ülkelerini dinlemek ve izlemek gibi faaliyetlerin yan\u0131 s\u0131ra, müdahale için de önemli bir lojistik merkez olarak kullanm\u0131\u015ft\u0131r. ABD, Türkiye’deki askeri hareketlili\u011fi de üs ve tesisler sayesinde takibe alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle Türkiye’deki üs ve tesisler ülke güvenli\u011finden ziyade ABD’nin güvenli\u011fi için önemli rol oynamaktad\u0131r. Üs ve tesislerin varl\u0131\u011f\u0131 Türkiye’yi kimi zaman hedef konumuna ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Bu, ABD ve NATO merkezleri, Türkiye-SSCB ve Türkiye-Ortado\u011fu ülkeleri aras\u0131nda s\u0131k s\u0131k sorun olu\u015fturmaktad\u0131r.[8]<\/span><\/strong><\/p>\n Sonuç Olarak:<\/span><\/strong><\/p>\n S\u0131kça onlar\u0131n devam\u0131 olduklar\u0131n\u0131 vurgulayan Sn. Recep T. Erdo\u011fan; tam bir Adnan Menderes teslimiyetçili\u011fi ve Süleyman Demirel takti\u011fi ile, ABD ve \u0130srail aleyhinde halk\u0131n havas\u0131n\u0131 almak için ara s\u0131ra kurus\u0131k\u0131 ç\u0131k\u0131\u015flar yapsa da, fikren ve fiilen Amerika ve \u0130srail ç\u0131karlar\u0131n\u0131 koruyan bir tav\u0131r tak\u0131nmaktad\u0131r. 3. Dünya Sava\u015f\u0131’n\u0131n ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131n konu\u015fuldu\u011fu bir süreçte, bu AKP iktidar\u0131ndan kurtulmak, güvenli\u011fimiz ve gelece\u011fimiz aç\u0131s\u0131ndan çok önemli bir a\u015famad\u0131r. Art\u0131k Milletimizin duygularla de\u011fil, olgular ve do\u011frularla hareket etmesi laz\u0131md\u0131r ve in\u015faallah bunu ba\u015faracakt\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n <\/span><\/strong><\/p>\n <\/p>\n [1]<\/a> Milli Gazete – 26 Aral\u0131k 2022<\/span><\/p>\n [2]<\/a> Haber7 – 12 Ocak 2023<\/span><\/p>\n [3]<\/a> Haber7 – 02 Ocak 2023<\/span><\/p>\n [4]<\/a> TRT – 11 Ekim 2022<\/span><\/p>\n [5]<\/a> cumhuriyet.com.tr – 11 Ocak 2023<\/span><\/p>\n [6]<\/a> Haber7 – 06 Ocak 2023<\/span><\/p>\n
\n