\u00a0<\/p>\n
\u0130\u00c7T\u0130HAT KAR\u015eITI D\u0130YOBEND\u0130 D\u00dc\u015e\u00dcNCES\u0130<\/span><\/strong><\/p>\n VE<\/span><\/strong><\/p>\n AFGAN\u0130STAN’IN PER\u0130\u015eAN HAL\u0130<\/span><\/strong><\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span><\/strong><\/p>\n Diyobendilik ve D\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm; \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda \u00f6zellikle dini ilimlerin \u00f6\u011fretildi\u011fi, \u015fartlara ve ihtiya\u00e7lara uygun, Kur’an’a ve S\u00fcnnet’e dayal\u0131 yeni kurum ve kurallar\u0131n belirlenece\u011fi \u0130\u00c7T\u0130HAD’\u0131n kabul edilmedi\u011fi baz\u0131 e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim merkezlerinin ortak ad\u0131d\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Bunlar\u0131n ilki, 1693’te Bat\u0131 Hindistan’da Haydarabat yak\u0131nlar\u0131nda Leknev’de kurulan D\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm-i Firengi Mahal olmaktad\u0131r. Kurucusu Molla Nizameddin’in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 m\u00fcfredat program\u0131 daha sonra Hindistan’da a\u00e7\u0131lan bir\u00e7ok medresede uygulanm\u0131\u015f ve “Ders-i Nizami” diye \u015f\u00f6hret bulmu\u015ftur. Hindistan’\u0131n \u0130ngiliz s\u00f6m\u00fcrgesi olmas\u0131yla birlikte \u0130slam e\u011fitim sisteminin yerini, giderek Bat\u0131 e\u011fitim sistemi ve m\u00fcfredat programlar\u0131n\u0131n almaya ba\u015flamas\u0131 sonucunda M\u00fcsl\u00fcmanlar \u0130slami kimliklerini ve k\u00fclt\u00fcrlerini korumak amac\u0131yla baz\u0131 alternatifler d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunda kald\u0131lar. Hindistan ulemas\u0131 bu maksatla sadece \u0130slami ilimlerin okutulaca\u011f\u0131 medrese veya “d\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm”<\/em><\/strong> ad\u0131 verilen e\u011fitim m\u00fcesseseleri kurmay\u0131 kararla\u015ft\u0131rd\u0131 ve 1866’da Diyobend’de bir d\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm \u00f6\u011fretime a\u00e7\u0131ld\u0131. \u00d6\u011fretim kurumlar\u0131n\u0131n \u0130slami veya laik e\u011fitim sistemi uygulayan iki ayr\u0131 m\u00fcessese \u015feklinde faaliyet g\u00f6stermesinin, farkl\u0131 inan\u00e7 ve d\u00fc\u015f\u00fcncelere sahip nesillerin yeti\u015fmesi ve ayr\u0131 kamplar olu\u015fmas\u0131 gibi baz\u0131 menfi neticelerinin g\u00f6r\u00fclmesi \u00fczerine, hem dini hem modern ilimlerin okutulaca\u011f\u0131 bir d\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm Nedvet\u00fc’l-ulema taraf\u0131ndan 1898’de Leknev’de kuruldu. Daha sonra Bopal’de de bir d\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm a\u00e7\u0131ld\u0131 (1948). Hindistan’da ve \u00f6\u011fretmen yeti\u015ftirmek amac\u0131yla M\u0131s\u0131r’da kurulan d\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbmlardan ba\u015fka, G\u00fcney Afrika Cumhuriyeti’nde de \u00f6zellikle Diyobend D\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm’u<\/em><\/strong> \u00f6rnek al\u0131narak 1971-1987 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Newcastle, Azaadville, Johannesburg, Chatsworth, Pietersburg ve Cape Town \u015fehirlerinde birer d\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n Diyobend <\/span><\/strong>D\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm’unun kurulmas\u0131:<\/span><\/strong><\/p>\n Hindistan’da 1857 y\u0131l\u0131nda meydana gelen Sipahi Ayaklanmas\u0131’ndan sonra M\u00fcsl\u00fcmanlar \u0130ngiliz-Hindistan y\u00f6netiminin bask\u0131 ve sindirme politikas\u0131na maruz kalm\u0131\u015flard\u0131. Varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde bulunan M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n sistemli bir \u015fekilde i\u00e7e d\u00f6n\u00fck faaliyetlere ve e\u011fitim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na a\u011f\u0131rl\u0131k vermeleri gerekti\u011fine inanan bir grup ulema, \u00f6nceleri k\u00fc\u00e7\u00fck bir camide (\u00c7atta Camii) \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Daha sonra Muhammed Kas\u0131m Nanevtevi ve Re\u015fid Ahmed Geng\u00fchi taraf\u0131ndan D\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm-i Diyobend kuruldu (30 May\u0131s 1866). Bu medresenin Diyobend’de (Deoband) a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131n uleman\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc bir r\u00fcyaya dayand\u0131\u011f\u0131 konu\u015fulmaktayd\u0131. Zira Diyobend o tarihte k\u00fc\u00e7\u00fck bir kasaba idi; d\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm’un faaliyete ba\u015flamas\u0131yla kasaban\u0131n \u00f6nemi birdenbire artmaya ba\u015flad\u0131. Esasta geleneksel e\u011fitim sistemini benimseyen Diyobend, D\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm’u, Hindistan’da o zamana kadar ge\u00e7erli olan \u00fc\u00e7 de\u011fi\u015fik dini e\u011fitim gelene\u011fini (Delhi, Leknev, Haydarabad) birle\u015ftirmeye ve bir denge kurmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00fc\u00e7 merkezden Delhi tefsir-hadis, Leknev f\u0131k\u0131h, Haydarabad ise kelam-felsefe ilimlerine a\u011f\u0131rl\u0131k verirken, Diyobend D\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm’u bu ilimleri bir sistem i\u00e7erisinde bir arada \u00f6\u011fretmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bununla birlikte Diyobendiler Delhi gelene\u011finden, \u00f6zellikle de \u015eah Veliyyullah ed-Dihlevi<\/strong> ve Seyyid Ahmed \u015eehid’den daha \u00e7ok etkilendi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n Diyobendiler kendilerini Ehl-i S\u00fcnnet esaslar\u0131 \u00fczerine e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim yapan bir kurum olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekten de Diyobendi medreselerde bu \u00e7er\u00e7evede ciddi bir Hanefi f\u0131kh\u0131 \u00f6\u011fretimi yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. De\u011fi\u015fik din ve inan\u0131\u015flar\u0131n bir arada bulundu\u011fu Hindistan \u015fartlar\u0131nda Diyobend ulemas\u0131n\u0131n \u00fczerinde \u00f6zellikle durdu\u011fu husus, \u0130slam’\u0131n, b\u00fct\u00fcn yabanc\u0131 unsurlardan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00e7abas\u0131d\u0131r. Bundan dolay\u0131 \u00e2limler, itikadi sapmalar ve muamelattaki birtak\u0131m gayri-\u0130slami ayr\u0131nt\u0131 ve uygulamalarla; Hinduizm’den kaynaklanan hurafe, gelenek ve b\u00e2t\u0131l inan\u00e7lara \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015flar, ideal olarak en saf \u015fekliyle, \u0130slam’\u0131n ilk 9 as\u0131rl\u0131k uygulamalar\u0131n\u0131 savunmu\u015flard\u0131r. Diyobendi anlay\u0131\u015f\u0131nda de\u011fi\u015fen ve geli\u015fen zamana, \u015fartlara, ihtiya\u00e7lara ve bunlara ba\u011fl\u0131 i\u00e7tihatlara pek \u00f6nem verilmemi\u015f ve \u0130slamiyet, asli kaynaklar\u0131nda verilen Sahabe ve Tabiin d\u00f6nemlerinde tatbik edilen esaslar ve uygulamalar \u00fczerine kurulu bir hayat tarz\u0131 olarak ortaya konulmaya u\u011fra\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Bu kat\u0131 disiplin anlay\u0131\u015f\u0131, Dinimizi yozla\u015ft\u0131r\u0131p asl\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rmaya ve birtak\u0131m Bat\u0131l\u0131 ve b\u00e2t\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnceleri \u0130slam’a sokmaya y\u00f6nelik \u015feytani giri\u015fimleri \u00f6nleme \u00e7abas\u0131 olarak baz\u0131 d\u00f6nemler ve kesimler i\u00e7in uygun olsa da, her \u00e7a\u011f\u0131n sorunlar\u0131na \u00e7\u00f6z\u00fcm esaslar\u0131 i\u00e7eren \u0130slam’\u0131n, b\u00f6yle dar kal\u0131plara s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, tamamen \u015fekilci, taklit\u00e7i, t\u00fcm yeniliklere ve orijinal proje ve d\u00fc\u015f\u00fcnceleri pe\u015finen reddedici… Hatta daha ileri gidip bunlar\u0131 tekfir edici yanl\u0131\u015f bir yakla\u015f\u0131ma yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in tehlikeli sorunlar\u0131 ve s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 da \u00f6z\u00fcnde bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n D\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm’da tedrisat genellikle Urdu dilinde yap\u0131lmaktad\u0131r ve m\u00fcfredat genellikle 18. y\u00fczy\u0131lda Molla Nizameddin taraf\u0131ndan tertip edilen <\/span><\/strong>“Ders-i Nizami”<\/span><\/em><\/strong> <\/span>usul\u00fcne ba\u011fl\u0131 olarak uygulanmaktad\u0131r. Bu usulde a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak \u015fer’i ilimler aras\u0131nda hadis, tefsir ve f\u0131k\u0131h \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. D\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm’da ilk zamanlarda felsefe ve mant\u0131k gibi ilimler de okutulurken 1880’den sonra bunlar m\u00fcfredattan \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fitim ve \u00f6\u011fretim ba\u015flang\u0131\u00e7ta on y\u0131l olarak planlanm\u0131\u015fken daha sonra bu s\u00fcre alt\u0131 y\u0131la indirilmi\u015f durumdad\u0131r. D\u00e2r\u00fc’l-ul\u00fbm’da dikkati \u00e7eken bir ba\u015fka husus da, burada ders veren hocalar\u0131n bir\u00e7o\u011funun ayn\u0131 zamanda tasavvuf erbab\u0131 ve tarikat mensubu olmalar\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle Nak\u015fibendili\u011fin etkin oldu\u011fu m\u00fcessesede hocalarla talebeler aras\u0131nda \u00e7ok defa \u015feyh-m\u00fcrid ili\u015fkisi g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n \u015eah Veliyyullah Dehlevi<\/span><\/strong> <\/span>(1703-1762) G\u00fcney Asya’da bir imparatorluk kuran Mo\u011follar d\u00f6neminde Phulat (veya Muzaffarnagar) \u015fehrinde do\u011fmu\u015f olup, Rahimiye Medresesi kurucusu ve Delhi’deki me\u015fhur din \u00e2limi \u015eah Abdurrahim’in o\u011fludur ve ilk e\u011fitimini babas\u0131ndan alm\u0131\u015ft\u0131r. Kendisi Diyobendi hareketinin ruhani ve fikri \u00f6nc\u00fclerinden say\u0131l\u0131r. 19’uncu y\u00fczy\u0131ldaki \u0130ngiliz s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netiminin bask\u0131 ve y\u00f6nlendirmesi sonucunda putperest Hindular, mevcut ortama hemen uyum sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. Bu durumda tek ba\u015f\u0131na kalan M\u00fcsl\u00fcmanlar ise, yol ayr\u0131m\u0131nda tercih yapmak zorundayd\u0131lar: Ya \u0130ngilizlerin dayatt\u0131\u011f\u0131 kendi dil, k\u00fclt\u00fcr ve ya\u015fam tarz\u0131na ayak uyduracak ya da itiraz ve isyana kalk\u0131\u015facaklard\u0131. \u0130tiraz yolu tercih edildi. Ancak burada da iki farkl\u0131 fikir geli\u015fti:<\/span><\/p>\n 1- \u0130slami uyan\u0131\u015f\u0131 esas alan bu ama\u00e7la verilecek dini e\u011fitimin niteli\u011fi ne olacakt\u0131?<\/span><\/strong><\/p>\n 2- M\u00fcfredat\u0131 uygulayacak Aligarh ve Diyobend medreselerinin d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc neyi esas alacakt\u0131?<\/span><\/strong><\/p>\n Ger\u00e7i her ikisi de Hindistan’\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck m\u00fccadelesi taraftar\u0131yd\u0131lar; fikirleriyle \u00fclkenin var olma u\u011fra\u015f\u0131na katk\u0131da bulunuyorlard\u0131. Ancak \u0130ngiliz y\u00f6netimine kar\u015f\u0131 birbirlerine z\u0131t tutumlar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Aligarh Medresesi kurucusu <\/span><\/strong>Seyyid Ahmed Han<\/span><\/strong>, \u0130ngiliz y\u00f6netimiyle uzla\u015f\u0131p anla\u015farak i\u015f birli\u011fi yapm\u0131\u015ft\u0131. Medreseyi bir kolej gibi kulland\u0131; dini m\u00fcfredat\u0131n yan\u0131nda pozitif bilimlere ili\u015fkin derslerin de okutulmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. Okulda \u0130ngilizce okuyanlar, y\u00fcksek \u00f6\u011frenimlerini Londra’daki Cambridge ve Oxford \u00fcniversitelerinde tamaml\u0131yorlard\u0131. Seyyid Ahmed Han, kendince \u0130ngilizlerin taktiklerini benimsemek suretiyle g\u00fcya “M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 teminat alt\u0131na”<\/em> almaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Bu hizmetleri nedeniyle Seyyid Ahmed, \u0130ngiliz h\u00fck\u00fcmetinden “Sir” unvan\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bile “Sir” unvan\u0131yla, \u0130ngiltere i\u015f ve k\u00fclt\u00fcr ya\u015fam\u0131na ilaveten \u0130ngiliz parlamentosunda bulunan bu gelenek mensubu bir\u00e7ok Hindistanl\u0131 ve Pakistanl\u0131’ya rastlanmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Yeni \u0130sko\u00e7ya Ba\u015fbakan\u0131 Hamza Yusuf da, bu fikren ve fiilen \u0130ngilizle\u015fmi\u015f, ama ismen ve resmen M\u00fcsl\u00fcman ge\u00e7inen insanlardand\u0131. (Bak: 31 Mart 2023 – Milli Gazete) Pakistan as\u0131ll\u0131 ve LGBT yanl\u0131s\u0131 Hamza Yusuf, Yerel Ba\u015fbakanl\u0131k Konutu’nda ailesiyle iftar yap\u0131p teravih namaz\u0131 k\u0131ld\u0131rmaktayd\u0131. Ama \u0130sko\u00e7ya Ba\u015fbakan\u0131 olacak kadar da \u0130ngilizlerle ayn\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Bu tav\u0131r bizdeki LGBT taraftar\u0131 ve \u0130stanbul S\u00f6zle\u015fmesi’nin 6284 say\u0131l\u0131 kanunla uygulay\u0131c\u0131s\u0131 olan dindar kahramanlar\u0131 hat\u0131rlatm\u0131\u015ft\u0131!..<\/span><\/strong><\/p>\n Diyobend<\/span>iler ise Aligarh kurucular\u0131n\u0131 ve mezunlar\u0131n\u0131 hakl\u0131 olarak <\/span>“teslimiyet\u00e7i” ve “i\u015f birlik\u00e7i”<\/span><\/strong> olarak su\u00e7lam\u0131\u015flard\u0131. Hindistan ulusal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131yla beraber fikirsel ve silahl\u0131 m\u00fccadeleye katk\u0131 sunmu\u015flard\u0131. \u0130ngiltere s\u00f6m\u00fcrge y\u00f6netimi, geleneksel \u0130slam e\u011fitimi yerine Bat\u0131 tarz\u0131 e\u011fitim sistemini kurmaya ba\u015flay\u0131nca, \u0130ngiliz politikalar\u0131ndan ho\u015fnut olmayan M\u00fcsl\u00fcmanlar 1857-58’de isyana kalk\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Sipahi Ayaklanmas\u0131’n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ard\u0131ndan 1866-67’de Diyobend Medresesi kuruldu. M\u00fcsl\u00fcmanlar, sindirme ve bask\u0131 politikas\u0131n\u0131n hedefi haline gelmi\u015f durumdayd\u0131. Varl\u0131k m\u00fccadelesi veren kimi din adamlar\u0131, k\u00fc\u00e7\u00fck bir camide (\u00c7atta Camii) i\u00e7e d\u00f6n\u00fck dini seminer, e\u011fitim ve tedrisat t\u00fcr\u00fcnden pasif faaliyette bulunma karar\u0131 alm\u0131\u015flard\u0131. Diyobendi hareketinin siyasi kanad\u0131 Cemiyet-i Ulema-i Hind (Hindistan Alimleri Cemiyeti) 1919’da kurulmu\u015ftu. O tarihten ba\u015flayarak, Hindistan kurtulu\u015f hareketinin halk i\u00e7inde yay\u0131lmas\u0131 ve kitlesellik kazanmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck rol oynam\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/p>\n 200 y\u0131l boyunca Hindistan S\u00fcnnileri, ba\u015fkent Delhi’deki Diyobend Medresesi’ne yak\u0131ndan ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015flard\u0131r. Bu medrese, Arap-\u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda kendince bir ekol yaratm\u0131\u015f olan Kahire’deki El Ezher \u00dcniversitesi’nden sonra ikinci s\u0131rada yer almaktad\u0131r. Ar\u0131nm\u0131\u015f ve gelenek\u00e7i (Selefi) bir \u0130slam’dan yana olup Kur’an-S\u00fcnnet-Hadis \u00fczere amel (davranmak) etmekte; Bat\u0131 etkisi ve n\u00fcfuzuna kar\u015f\u0131 gelenek\u00e7i ve sofu eksenli tepkiler koyulmaktad\u0131r. Diyobendiler, ilahiyat alan\u0131nda taklit (Selef-i Salih’in yani \u0130slam’\u0131n ilk d\u00f6nemlerindeki \u00f6nc\u00fcllerin) \u00f6\u011freti, yorum ve faaliyetlerini aynen al\u0131p uygulamaktan yanad\u0131rlar. Bu d\u00fczlemde Hanefi f\u0131kh\u0131na (mezhepsel hukuk) g\u00f6re amelde bulunurlar. Kimi insafl\u0131 Bat\u0131l\u0131lar ve M\u00fcsl\u00fcman ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar Diyobendi gelene\u011finin, Ehl-i S\u00fcnnet ve’l Cemaat anlay\u0131\u015f\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funun fark\u0131ndalar. Ancak Diyobendilerin, S\u00fcnni ekolden ayr\u0131 \u015fekilde hareket edip faaliyet g\u00f6sterdiklerine, dolay\u0131s\u0131yla bilinen geleneksel S\u00fcnnilikten ayr\u0131\u015ft\u0131klar\u0131na da dikkat \u00e7ekiyorlar.<\/span><\/strong><\/p>\n Diyobend ekol\u00fcn\u00fcn dini fikriyat\u0131, esas olarak Pakistan’da yayg\u0131n ve etkili konumdad\u0131r; ikinci derecede ise Afganistan’daki fikirsel egemenli\u011fi g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. Esasen S\u00fcnni-Hanefi me\u015frepli Diyobendi hareket, Hindistan’daki \u0130ngiliz s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fine kar\u015f\u0131 k\u00fclt\u00fcrel\/ideolojik bir tepki olarak siyaset sahnesine \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Pakistan’\u0131n 1947’deki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan sonra muhalif bir nitelik kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Zira Pakistan’\u0131n kurucu y\u00f6neticilerini, “s\u00f6m\u00fcrge imalat\u0131 se\u00e7kin z\u00fcmre”<\/em><\/strong> olarak su\u00e7lay\u0131p muhalefet ba\u015flatm\u0131\u015flard\u0131r. Hal b\u00f6yle olunca Diyobendi mezhepsel militanl\u0131k, \u015eiilere ve gayrim\u00fcslimlere kar\u015f\u0131 sert bir tutum alm\u0131\u015ft\u0131r, icab\u0131nda \u015fiddete ba\u015fvurmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Kad\u0131nlara bak\u0131\u015f\u0131 ise \u0130slam’\u0131n bu konudaki haram\/yasak kurallar\u0131n\u0131 \u00e7ok a\u015f\u0131p Afgan-Pakistan kabilelerinin, bilhassa Pe\u015ftunlar\u0131n ataerkil t\u00f6re ve \u00e2detlerinden de g\u00fc\u00e7 al\u0131p bu konuda olduk\u00e7a kat\u0131 ve kapal\u0131 bir tav\u0131r alm\u0131\u015flard\u0131r. Pakistan h\u00fck\u00fcmeti, Nisan (ortalar\u0131) 2000’de Diyobendi ba\u011flant\u0131l\u0131 Cemiyet-i Ulema \u0130slami’nin (\u0130slam \u00c2limleri Cemiyeti’nin) organize etti\u011fi 3 g\u00fcnl\u00fck bir konferansa f\u0131rsat sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131. \u00c7ok say\u0131da konu\u015fmac\u0131, siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel bak\u0131mdan Bat\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f belirtip tebli\u011fler sunmu\u015flard\u0131.<\/span><\/p>\n Asl\u0131nda Diyobendi hareketi, \u0130ngiliz s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi sonucunda, Hindistan’da M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n elinden al\u0131nan otoriteyi yeniden kazan\u0131p \u0130slam’\u0131 canland\u0131rmak \u00fczere M\u00fccahidin Hareketi’ne ilham veren B\u00fcy\u00fck M\u00fcceddid (dini zaman\u0131na uyarlayan) \u015eah Veliyyullah Dehlevi’nin dini ve siyasi fikirlerinden etkilenip onlar\u0131 uygulamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. O devirde hareketin ad\u0131 “\u0130slam’\u0131n Sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0130ade Hareketi”, “M\u00fccahidin Hareketi” olmaktayd\u0131. Ama, \u0130ngilizler bunlar\u0131 “Vahhabi Hareketi” olarak tan\u0131mlamaktayd\u0131.<\/span><\/p>\n Talibanc\u0131lar\u0131n \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n fikir oca\u011f\u0131 da bu anlay\u0131\u015ft\u0131r. Diyobend Medreseleri ve kurumsal \u00e7abalar\u0131 ile bu konuda, Taliban’\u0131n \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n tarihi arka plan\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutmakta fayda vard\u0131r. Hindistan, Pakistan ve Afganistan’daki \u0130slamc\u0131 ak\u0131m ve olu\u015fumlar\u0131n esas kayna\u011f\u0131na bakmak laz\u0131md\u0131r. \u00dc\u00e7 \u00fclke aras\u0131nda bilhassa Pakistan’da u\u00e7 verip zaman zaman Hindistan ile Afganistan’daki benzerlerini de etkileyip harekete ge\u00e7iren Pakistan Taliban Hareketi (Tehrik-i Taliban Pakistan-TTP), Cangvi Ordusu (Le\u015fker-e Cangvi-LEC), Pakistan Sahabe Sipahileri (Sipah-e Sahabe Pakistan) t\u00fcr\u00fcnden hareketler, esas olarak Hindistan alt k\u0131tas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan Ehl-i S\u00fcnnet ve’l Cemaat ba\u011fl\u0131s\u0131 ilim adamlar\u0131n\u0131n, \u0130slam’\u0131 d\u0131\u015f tehditlerden ve tehlikeli d\u00fc\u015f\u00fcncelerden koruma gayretiyle giri\u015ftikleri, savunma refleksi olarak kat\u0131 ve kapal\u0131 bir anlay\u0131\u015f\u0131 yans\u0131t\u0131r. Bazen militan ve ba\u011fnaz bir tav\u0131r tak\u0131nan bu hareketler, temelde S\u00fcnni \u0130slam’\u0131n Diyobendi ekol\u00fcne ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. Bu fanatik gruplar, \u00f6ylesine kat\u0131d\u0131rlar ki, ara s\u0131ra Diyobendi denilen ekol\u00fcn rahle-i tedrisat\u0131ndan ge\u00e7mi\u015f daha \u0131l\u0131ml\u0131 k\u00fcmelere sald\u0131r\u0131p \u015fiddet kullanmaktan da ka\u00e7\u0131nm\u0131yorlar. Di\u011fer mezheplere oranla daha esnek ve \u0131l\u0131ml\u0131 g\u00f6r\u00fcnen Hanefili\u011fin Maturidi itikad\u0131n\u0131\/me\u015frebini benimsemeleri bile maalesef son derece kat\u0131 ve fanatik davranmalar\u0131na engel olamamaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Tam tersine; giderek <\/span><\/strong>El Kaide, I\u015e\u0130D ve Vahhabilik<\/span><\/em><\/strong> gibi radikal olu\u015fumlara benzemeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Asl\u0131nda taklit\u00e7i ve tavizsiz anlay\u0131\u015fa dayal\u0131 bu a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131n, bu militanl\u0131k ve ba\u011fnazl\u0131klar\u0131n Taliban’\u0131n yeti\u015fip i\u00e7inden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 Diyobendi gelenekten kaynakland\u0131\u011f\u0131 da a\u00e7\u0131kt\u0131r. Diyobend Medresesi’nin Hindistan, Pakistan ve Afganistan co\u011frafyas\u0131n\u0131n farkl\u0131 yerlerinde kurulmu\u015f olan \u015fubeleri, bahsedilen \u00f6rg\u00fct ve olu\u015fumlar aras\u0131nda s\u0131n\u0131rlar \u00f6tesi bir network (ileti\u015fim ve irtibat a\u011f\u0131, sosyal-mezhepsel \u015febeke) olu\u015fturmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Yukar\u0131da bahsedilen \u00f6rg\u00fctlere ilaveten Muhammed Ordusu (Cey\u015f-e Muhammed), M\u00fccahitler Hareketi (Harkatu’l Mucahidin), \u0130slami Cihat Hareketi (Harkatu’l Cihadi’l \u0130slami), \u0130slam \u00c2limleri Tebli\u011f Cemiyeti-Fazl <\/span><\/strong>(Tabli\u011f-i<\/span><\/em><\/strong> Camiyat Ulema-i \u0130slam-Fazl) <\/em><\/span><\/strong>gibi olu\u015fumlar da Diyobendi ileti\u015fim a\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7indeki gruplard\u0131r. Diyobend Medresesi ekol\u00fcnden gelenlerin hepsi de Hanefi mezhebi kurallar\u0131na g\u00f6re dini yorum ve h\u00fck\u00fcm vermelerine ra\u011fmen a\u015f\u0131r\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcde Ortodoks olup, Tekfirci (\u00f6tekileri k\u00e2firlikle su\u00e7layan) zihniyetten bir t\u00fcrl\u00fc kurtulamam\u0131\u015flard\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n De\u011ferli Dostum, E. Albay Dr. Burhanettin \u015eenli, “D\u00fcnden Bug\u00fcne Afganistan” kitab\u0131nda da \u00e7arp\u0131c\u0131 ve ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 bilgiler sunmaktad\u0131r: <\/span><\/strong><\/p>\n Taliban liderlerinin ve \u00fcyelerinin \u00e7o\u011funlu\u011funun e\u011fitim g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc medreseler “Diyobendi” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimsedi\u011finden, harekette bu anlay\u0131\u015f\u0131n izleri g\u00f6r\u00fclmektedir. Vehh\u00e2bi hareketinden de etkilenen Diyobendiler, \u015feriatta g\u00fcn\u00fcn ko\u015fullar\u0131na uygun de\u011fi\u015fiklikler yapmay\u0131 \u00f6ng\u00f6ren i\u00e7tihad\u0131 reddetmektedirler. Diyobendi Hareketi, ayr\u0131ca \u015eiileri y\u00f6netimin d\u0131\u015f\u0131nda tutmay\u0131 ve kad\u0131n\u0131n sosyal rol\u00fcn\u00fc k\u0131s\u0131tlamay\u0131 \u00f6ng\u00f6rmektedir. Hindistan ve Pakistan Diyobendilerinde g\u00f6zlemlenen bu \u00f6zellikler, Taliban’da a\u015f\u0131r\u0131 \u015fekilde kendisini g\u00f6stermektedir. Diyobendi Hareketi, Afganistan’da uzun y\u0131llardan beri etkilidir. Yeni Delhi’deki Diyobendi Medreselerinde e\u011fitim g\u00f6ren Afgan ulemalar\u0131, Pakistan s\u0131n\u0131r\u0131ndaki medreselerde \u00f6\u011frencilerini bu anlay\u0131\u015fa uygun olarak yeti\u015ftirmi\u015flerdir. Afganistan’daki ulemalar 1960’l\u0131 y\u0131llara kadar y\u00f6netimde \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde etkindi. Taliban’\u0131n bir amac\u0131 da ulemalar\u0131 devlet y\u00f6netiminde tekrar egemen hale getirmektir.<\/span><\/p>\n Diyobendi \u015eekilcilik Hareketi’nin bir \u00f6zelli\u011fi de sembollere \u00f6zel bir \u00f6nem arz etmektedir. Taliban’\u0131n \u00f6zellikle b\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde k\u0131l\u0131k k\u0131yafetle ilgili kurallara bu kadar \u00f6nem vermesi, sembollerin, Diyobendi hareketinde oldu\u011fu gibi Taliban i\u00e7in de \u00f6nemli olmas\u0131n\u0131n sebebidir.<\/span><\/p>\n Taliban’\u0131n \u0130slam Anlay\u0131\u015f\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Taliban, a\u015f\u0131r\u0131 S\u00fcnni \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131na sahiptir. Bunda Taliban i\u00e7inde etkin olan Pe\u015ftunlar\u0131n S\u00fcnni olmas\u0131 \u00f6nemli bir etkendir. Hareketin \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131 ile ilgili \u00f6nemli bir nokta da -en az\u0131ndan halihaz\u0131r durum i\u00e7in- kendi \u0130slam anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 di\u011fer \u00fclkelere yaymak istememeleri, yani Panislamist olmamalar\u0131d\u0131r. Ama\u00e7lar\u0131, sadece Afganistan’da \u0130slam’a dayal\u0131 “temiz bir y\u00f6netim” kurmakt\u0131r. \u0130slam anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 Orta Asya’ya yaymak istedikleri yolundaki iddialar\u0131 kesin ifadelerle reddetmektedirler. Onlar, “sald\u0131rganl\u0131k ve i\u00e7 sava\u015f kurban\u0131” ya da “a\u011f\u0131r hasta” olarak g\u00f6rd\u00fckleri Afganistan’\u0131 iyile\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmakta ve tek \u00e7are olarak \u0130slam’\u0131 g\u00f6rmektedirler. Buna dayanarak Taliban’\u0131n \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131nda milliyet\u00e7ili\u011fin \u00f6nemli bir rol\u00fc oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Taliban’\u0131n bu anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 lider Molla Muhammed \u00d6mer de a\u00e7\u0131k\u00e7a dile getirmektedir. Hareketin Kandahar b\u00fcrosunun bildirdi\u011fine g\u00f6re, Molla Muhammed \u00d6mer, as\u0131l ama\u00e7lar\u0131n\u0131n “Afganistan’\u0131 yolsuzluk yapan ve Bat\u0131 yanl\u0131s\u0131 olan \u00e7\u0131karc\u0131lardan kurtarmak oldu\u011funu”<\/em>, “\u00fclke i\u00e7indeki meseleler \u00e7\u00f6z\u00fcmlendikten sonra d\u0131\u015f d\u00fcnyayla ili\u015fkilere \u00f6nem vereceklerini” ifade etmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n Taliban’\u0131n Y\u00f6netim Yap\u0131s\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Taliban Hareketi’nin ba\u015f\u0131nda, eskiden Yunus Halis’in liderli\u011findeki Hizb-i \u0130slami’nin \u00fcyesi olan Pe\u015ftun etnik grubuna mensup Molla Muhammed \u00d6mer bulunmaktad\u0131r. O s\u0131ralarda 37 ya\u015flar\u0131nda oldu\u011fu tahmin edilen Molla Muhammed \u00d6mer, SSCB birlikleriyle \u00e7arp\u0131\u015f\u0131rken ba\u015far\u0131l\u0131 bir komutan olarak \u00fcn yapm\u0131\u015f, sava\u015fta bir g\u00f6z\u00fcn\u00fc kaybetmi\u015ftir. Zaman\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu \u00f6rg\u00fct\u00fcn asker\u00ee stratejisini planlamaya ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenen lider, kamuoyu kar\u015f\u0131s\u0131na fazla \u00e7\u0131kmamaya dikkat etmektedir. \u00d6rg\u00fct\u00fcn gerek halkla gerek d\u0131\u015f d\u00fcnyayla olan ili\u015fkilerini yard\u0131mc\u0131lar\u0131 y\u00fcr\u00fctmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n Molla Muhammed \u00d6mer 1996 ilkbahar\u0131nda Kandahar’da 1.200 ulemadan olu\u015fan bir meclis taraf\u0131ndan (Loya Jirga=B\u00fcy\u00fck \u015e\u00fbra) “\u0130nananlar\u0131n Komutan\u0131” olarak se\u00e7ilmi\u015ftir. Her ne kadar, \u015f\u00fbr\u00e2larda oy birli\u011fiyle karar al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 iddia edilse de t\u00fcm konularda son s\u00f6z\u00fcn lidere ait oldu\u011fu belirtilmektedir. Emir olarak nitelenen Molla Muhammed \u00d6mer devletin ba\u015f\u0131yd\u0131 ve Taliban’\u0131n kontrol\u00fc elinde bulundurdu\u011fu t\u00fcm b\u00f6lgelerde bulunan \u015f\u00fbr\u00e2lara ba\u015fkanl\u0131k etmi\u015ftir. Taliban’\u0131n \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re, Emir, M\u00fcsl\u00fcman milletini y\u00f6netir. Bu nedenle Molla Muhammed \u00d6mer, \u00fclkenin <\/span><\/strong>“Afganistan \u0130slam Devleti”<\/span><\/em><\/strong> olan ad\u0131n\u0131 <\/span><\/strong>“Afganistan \u0130slam Emirli\u011fi”<\/span><\/em><\/strong> olarak de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n Taliban’\u0131n kurdu\u011fu rejim: Afganistan \u0130slam Emirli\u011fi (1995-2001) ve sorunlar\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n 1995-2001 d\u00f6neminde Taliban’\u0131n asker\u00ee hedefi, kuzey b\u00f6lgelerinde Pe\u015ftun h\u00e2kimiyetinde bir devletin yeniden kurulmas\u0131yla Abdurrahman Han’\u0131n (Demir Emir) d\u00fczenini geri getirmekti. Taliban, Afganistan’\u0131n tamam\u0131nda Hanefi \u0130slami hukuk ekol\u00fcne ve Molla \u00d6mer’in dini fermanlar\u0131na uygun olan, \u015feriat kanununun kat\u0131 bir yorumunun yan\u0131 s\u0131ra kat\u0131 ceza kanunlar\u0131n\u0131n uyguland\u0131\u011f\u0131 \u0130slami bir h\u00fck\u00fcmet kurmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Uygulad\u0131\u011f\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 politikalar nedeniyle, Taliban y\u00f6netimi sadece Pakistan, Suudi Arabistan ve Yemen taraf\u0131ndan tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Taliban y\u00f6netimi, 1998 y\u0131l\u0131nda, 1996 y\u0131l\u0131ndan beri bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 El-Kaide ter\u00f6r \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn lideri Usame bin Ladin’in devrilmesi y\u00f6n\u00fcndeki ABD taleplerine yana\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Aral\u0131k 2000’de Birle\u015fmi\u015f Milletler G\u00fcvenlik Konseyi, Afgan halk\u0131n\u0131n insani ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 tan\u0131yarak; topraklar\u0131n\u0131 “ter\u00f6ristlerin” e\u011fitimi i\u00e7in kullan\u0131lmas\u0131na a\u00e7an ve Usame bin Ladin’e g\u00fcvenli s\u0131\u011f\u0131nak sa\u011flayan Taliban’\u0131 k\u0131nayan 1333 say\u0131l\u0131 karar\u0131nda, Taliban kontrol\u00fc alt\u0131ndaki Afganistan’a kar\u015f\u0131 ciddi yapt\u0131r\u0131mlar yay\u0131mlad\u0131. Ekim 2001’de ABD, Afgan Kuzey \u0130ttifak\u0131’n\u0131n da i\u00e7inde yer ald\u0131\u011f\u0131 m\u00fcttefikleriyle Afganistan’\u0131 i\u015fgal ederek Taliban rejimini y\u0131kt\u0131. Taliban liderleri ise Pakistan’a ka\u00e7t\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Sovyetler Birli\u011fi’nin Afganistan’\u0131 i\u015fgali ve \u0130ran’da ya\u015fanan \u0130slam devriminin getirdi\u011fi yasaklar; \u0130ranl\u0131 uyu\u015fturucu t\u00fcccarlar\u0131n\u0131n Pakistan’a kaymas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015f ve 1980’lerde eroin ticaretiyle Pakistan 8 milyar dolarl\u0131k bir pazar haline gelmi\u015ftir. Afyon \u00fcretiminin ticari \u00fcr\u00fcn olarak yayg\u0131nl\u0131k kazanmas\u0131, sava\u015f\u0131n finansman\u0131nda eroin ticaretinden gelen gelirin kullan\u0131m\u0131, Afganistan’\u0131 uyu\u015fturucu ticaretinde \u00f6nemli bir merkez haline getirmi\u015ftir. \u0130\u015fgal ile ba\u015flayan s\u00fcre\u00e7te kendi kendine yeterli, kapal\u0131 k\u0131rsal yap\u0131, uluslararas\u0131 yard\u0131mlarla gelen mallar\u0131n (para, silah, insani yard\u0131m) dola\u015f\u0131m\u0131 ile de\u011fi\u015fmi\u015f ve ticarile\u015fmi\u015ftir. Uluslararas\u0131 ili\u015fkiler a\u011f\u0131 i\u00e7inde dola\u015f\u0131ma giren uyu\u015fturucu ve silah ticaretinden pek \u00e7ok yerel \u00f6rg\u00fctlenme\/ki\u015fi pay almaya giri\u015fmi\u015ftir. Do\u011fal olarak bu durum yerle\u015fik iktidar ili\u015fkilerini de etkilemi\u015f, sava\u015f ko\u015fullar\u0131nda geli\u015ftirilen yeni himaye sistemleri, iktidar ili\u015fkileri i\u00e7inde yeni yerel gruplar\u0131n\/ki\u015filerin \u00f6nem kazanmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015f ve iktidar a\u011flar\u0131n\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/span><\/p>\n Afganistan’da Etnik Da\u011f\u0131l\u0131m<\/span><\/strong><\/p>\n 1970’lerin ortas\u0131nda n\u00fcfusun %85’inden fazlas\u0131n\u0131n k\u0131rsal alanda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131, \u00f6nemli oranda g\u00f6\u00e7ebe n\u00fcfusa sahip, \u00f6zellikle g\u00fcneyde kabile ba\u011flar\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu \u00e7ok etnikli Afganistan’da en b\u00fcy\u00fck etnik grup <\/span><\/strong>n\u00fcfusun %40’\u0131n\u0131 olu\u015fturan Pe\u015ftunlard\u0131r.<\/span><\/strong> Hinduku\u015f Da\u011flar\u0131’n\u0131n g\u00fcneyinde ve kuzeyinde ya\u015fayan Pe\u015ftunlar, ortak bir k\u00f6kenden geldiklerine inanmaktad\u0131rlar; ancak aralar\u0131nda farkl\u0131 kabile ve aileler temelinde b\u00f6l\u00fcnmeler de vard\u0131r. N\u00fcfusun yakla\u015f\u0131k %30’unu olu\u015fturan, a\u015firet \u00f6rg\u00fctlenmelerinin olmad\u0131\u011f\u0131, Fars\u00e7a konu\u015fan <\/span><\/strong>Tacikler <\/span><\/strong>ise Kabil’de, kentlerde ve kuzeydo\u011fuda Tacikistan, \u00d6zbekistan s\u0131n\u0131r\u0131nda ya\u015famaktad\u0131r.<\/span><\/strong> Afganistan’da siyasal yap\u0131da Pe\u015ftunlar \u00f6nemli iken, Tacikler b\u00fcrokraside ve ulema \u00f6rg\u00fctlenmesi i\u00e7inde a\u011f\u0131rl\u0131ktad\u0131r. Yine a\u015firet ba\u011flar\u0131n\u0131n zay\u0131f oldu\u011fu \u00d6zbekler ve bu ba\u011f\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu T\u00fcrkmenler \u00fclkenin kuzeyinde ya\u015famaktad\u0131r. T\u00fcm bu etnik gruplar S\u00fcnni M\u00fcsl\u00fcman iken orta Afganistan’da ya\u015fayan, Fars\u00e7a konu\u015fan ve kendilerinin Mo\u011follar\u0131n soyundan geldi\u011fini \u00f6ne s\u00fcren <\/strong><\/span>\u015eii Hazaralar ise n\u00fcfusun %15’ini olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/span><\/strong> \u015eii Afganlar aras\u0131nda K\u0131z\u0131lba\u015flar, \u0130smaililer de vard\u0131r. K\u00f6y mollalar\u0131 d\u00fczeyinde S\u00fcnni-\u015eii ayr\u0131m\u0131n\u0131 s\u00f6ylemenin g\u00fc\u00e7 oldu\u011fu Afganistan’da \u015eii ulema, \u0130ran’da Kum kentinde ya da Irak’ta Necef’te -\u0130ranl\u0131 hocalardan- din\u00ee e\u011fitim alm\u0131\u015ft\u0131r. Afganistan’da 1960’lardan itibaren Kabil \u00dcniversitesi \u00e7evresinde \u00f6rg\u00fctlenen iki muhalefet hareketinden s\u00f6z etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u0130lkini sol hareketlerden Halk ve Par\u00e7am -ileride Afganistan Demokratik Halk Partisi (ADHP) olacakt\u0131r- olu\u015ftururken, \u0130slamc\u0131 gruplar ikinci muhalefet grubunu olu\u015fturmaktad\u0131r. 1950’lerin sonunda \u00f6zellikle M\u0131s\u0131r’da El-Ezher \u00dcniversitesi’nde din\u00ee e\u011fitim alan ve burada M\u00fcsl\u00fcman Karde\u015fler \u00f6rg\u00fct\u00fc ile tan\u0131\u015f\u0131p Afganistan’a d\u00f6nd\u00fcklerinde Kabil \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi’nde \u00e7al\u0131\u015fan bir grup entelekt\u00fcel taraf\u0131ndan olu\u015fturulan Cemiyet-i \u0130slami, bu d\u00f6nemde a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak k\u00fclt\u00fcrel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm \u00fczerinde durmu\u015ftur. Seyyid Kutub ve Mevdudi’nin eserlerini terc\u00fcme ederek \u0130slam’\u0131 modern bir ideoloji olarak sunan bu grubun di\u011fer \u00fclkelerde var olan benzer gruplarla do\u011frudan bir ili\u015fkisi yoktur. Bu a\u015famada daha \u00e7ok bireysel tan\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar s\u00f6z konusudur. 1960’lar\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren Kabil \u00dcniversitesi’nde \u00f6\u011frenciler aras\u0131nda \u00f6nem kazanan ve devrimci radikal bir e\u011filimi temsil eden “M\u00fcsl\u00fcman Gen\u00e7ler \u00d6rg\u00fct\u00fc” a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak laik e\u011fitim kurumlar\u0131nda e\u011fitim g\u00f6ren \u00f6\u011frenciler aras\u0131nda taban bulmu\u015ftur, ancak kabileler aras\u0131nda taraftar\u0131 yoktur. Ulemay\u0131 muhafazak\u00e2r olarak de\u011ferlendiren M\u00fcsl\u00fcman Gen\u00e7lik \u00d6rg\u00fct\u00fc’n\u00fcn gizli bir \u00f6rg\u00fctlenmesi de mevcuttur. 1972’de Burhaneddin Rabbani’yi emir olarak se\u00e7en \u00f6rg\u00fct, h\u00fccreler bi\u00e7iminde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f ve i\u00e7inde “radikal”, “\u0131l\u0131ml\u0131” iki e\u011filimi bar\u0131nd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra “\u0131l\u0131ml\u0131” kanat Cemiyet-i \u0130slami, “radikal” kanat da Hizb-i \u0130slami olarak \u00f6rg\u00fctlenmi\u015ftir. B\u00f6l\u00fcnmede tekfir meselesi ve hareketin stratejisi ana \u00e7at\u0131\u015fma konusudur. Selefiler aras\u0131nda ana \u00e7at\u0131\u015fma konular\u0131ndan olan tekfir, bir ki\u015finin k\u00e2fir ilan edilmesi ile ili\u015fkilidir. Bir ki\u015finin k\u00e2fir ilan edilebilmesi i\u00e7in a\u00e7\u0131k din\u00ee ihlallerin olmas\u0131 ve bunun kan\u0131tlanmas\u0131 gereklidir. Gulbeddin Hikmetyar liderli\u011finde homojen, disiplinli, \u00f6nc\u00fc partiyi savunan Hizb-i \u0130slami, iyi M\u00fcsl\u00fcman\u0131n sadece din\u00ee tutumuyla de\u011fil, daha \u00f6nemlisi siyasal eylemleri ile tan\u0131mlanaca\u011f\u0131n\u0131 ve kendine M\u00fcsl\u00fcman diyenlerin de \u0130slami d\u00fczeni ink\u00e2r ederlerse “k\u00e2fir” say\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 savunmaktad\u0131r. Rabbani’nin lideri oldu\u011fu cephe \u00f6rg\u00fctlenmesini ve kitle hareketini savunan Cemiyet-i \u0130slami ise tekfire kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan’da din\u00ee yap\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n A. M\u00fcsl\u00fcmanlar<\/span><\/strong><\/p>\n 1- S\u00fcnniler<\/span><\/strong><\/p>\n Bir \u0130slam \u00fclkesi olan Afganistan’da n\u00fcfusun %99’u M\u00fcsl\u00fcman olup ekseriyeti Hanefi mezhebine mensuptur. S\u00fcnnilerin d\u0131\u015f\u0131nda \u015eia’n\u0131n farkl\u0131 kollar\u0131na mensup olanlar da %15-20 gibi \u00f6nemli bir oran\u0131 temsil etmektedir. Afganistan’da az say\u0131da Hindu, Sih ve Yahudi de ya\u015famaktad\u0131r. Afganistan toplumunun dini hayat\u0131nda tasavvuf ve tarikatlar\u0131n \u00f6nemli yeri vard\u0131r. Tarihte oldu\u011fu gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de tasavvuf, dini ve sosyal hayat\u0131 etkileyen temel unsurlardan biridir. \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n me\u015fhur tasavvuf merkezlerinden olan Horasan b\u00f6lgesinin bir k\u0131sm\u0131 Gazne, Herat ve Belh gibi \u00f6nemli \u015fehirler bu \u00fclkenin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde bulunmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n 2- \u015eiiler<\/span><\/strong><\/p>\n S\u00fcnnilerin d\u0131\u015f\u0131nda \u015eia’n\u0131n farkl\u0131 kollar\u0131na mensup olanlar da %15-20 gibi \u00f6nemli bir oran\u0131 temsil etmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n B. Gayrim\u00fcslimler<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan’da az say\u0131da Hindu, Sih ve Yahudi de ya\u015famaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan’daki t\u00fcm bu gruplar\u0131n kom\u015fu \u00fclkelerle g\u00fc\u00e7l\u00fc ekonomik, k\u00fclt\u00fcrel ve siyasi ba\u011flar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Pakistan’da Afganistan’dan daha fazla Pe\u015ftun’un (yakla\u015f\u0131k 11,5 milyon), Afganistan’da da Tacikistan’dakinden daha \u00e7ok Tacik’in (yakla\u015f\u0131k 4,5 milyon) ya\u015famas\u0131 b\u00f6lgenin i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f bir n\u00fcfus yap\u0131s\u0131na sahip oldu\u011funu g\u00f6stermesinin yan\u0131 s\u0131ra etnik unsurlar\u0131n \u00fclke politikalar\u0131n\u0131n belirlenmesindeki rol\u00fcn\u00fc de ortaya koymaktad\u0131r. Etnik kimlikle birlikte Afganistan’daki geli\u015fmeleri etkileyen ikinci bir dinamik de din olmaktad\u0131r. Afganistan’da h\u00e2kim olan din \u0130slamiyet’tir. Halk\u0131n %99’u M\u00fcsl\u00fcmand\u0131r. <\/span><\/strong><\/p>\n Etnik gruplar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011funu te\u015fkil eden Pe\u015ftunlar\u0131n da tek bir milli kimli\u011fi yoktur. “Pe\u015ftun” olarak adland\u0131r\u0131lan toplulu\u011fun i\u00e7inde, \u00f6rne\u011fin “Gilcayi” ve “Durani” gibi kabileler mevcuttur. S\u00f6z konusu kabileler birbirleriyle b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f de\u011fillerdir. Tacikler ise Pe\u015ftunlara g\u00f6re daha homojen yap\u0131ya sahip bir grubu olu\u015fturmaktad\u0131r. \u00d6zellikle SSCB’nin i\u015fgalinden sonra, Tacikler aras\u0131ndaki milli kimlik daha da g\u00fc\u00e7lenmi\u015ftir. Bu kapsamda, \u00f6nemli etnik gruplar olan Pe\u015ftunlar\u0131n, Taciklerin, \u00d6zbeklerin ve T\u00fcrkmenlerin Afganistan’\u0131n gelece\u011finin belirlenmesinde \u00f6nemli rol oynayacaklar\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Bu gruplar\u0131n bir araya getirilmelerinin g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc dikkate al\u0131narak, halen s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen harek\u00e2t sonras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kabilecek iktidar \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n neticesinde Afganistan’\u0131n par\u00e7alanma ihtimalinin de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmas\u0131 gerekti\u011fi de\u011ferlendirilmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan’daki M\u00fcsl\u00fcman halk\u0131n %84’\u00fc S\u00fcnni, %15’i ise \u015eiilerden olu\u015fmaktad\u0131r. Bu nedenle, din fakt\u00f6r\u00fcn\u00fcn de etnik kimlik gibi b\u00f6lge \u00fclkelerinin Afganistan’a y\u00f6nelik politikalar\u0131nda belirleyici rol oynad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n C. Afgan Toplumunda ve Dini yap\u0131da “Pe\u015ftunvali” a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan’\u0131n toplumsal yap\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturan geleneklerin temelini baz\u0131 de\u011ferler sistemi olu\u015fturmu\u015f, bu da bir\u00e7ok temel k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131ya dayal\u0131 olarak geli\u015fmi\u015f durumdad\u0131r. Bu yap\u0131lar\u0131n en \u00f6nemlilerinden birisi, Pe\u015ftun gelene\u011fi anlam\u0131na gelen <\/span><\/strong>“Pe\u015ftunvali”<\/span><\/strong> olmaktad\u0131r. Afganlar aras\u0131ndaki ili\u015fkiler, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde mill\u00ee bir miras olan ve t\u00fcm etnik yap\u0131lar taraf\u0131ndan \u00e7o\u011funlukla benimsenen “Pe\u015ftunvali” kurallar\u0131 vas\u0131tas\u0131yla kurulmu\u015flard\u0131r. Bu kurallar Pe\u015ftunlara \u00f6zg\u00fc olmas\u0131na ra\u011fmen di\u011fer etnik gruplar da bir\u00e7ok kural\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 benimsemi\u015f durumdad\u0131r. Pe\u015ftunvali kurallar\u0131 yaz\u0131l\u0131 de\u011fildir, ancak toplumun tamam\u0131 taraf\u0131ndan bilinmi\u015f ve y\u00fczy\u0131llard\u0131r uygulanm\u0131\u015f olan kurallar\u0131n t\u00fcm\u00fcne verilen isim olmu\u015ftur. Pe\u015ftunvali; \u00f6z-sayg\u0131, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, adalet, misafirperverlik, sevgi, ba\u011f\u0131\u015flama, intikam ve herkese kar\u015f\u0131 (\u00f6zellikle yabanc\u0131lara ve misafirlere) tolerans gibi hususlar\u0131 b\u00fcnyesinde toplam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n SONU\u00c7<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan, stratejik \u00f6nem ta\u015f\u0131yan konumundan dolay\u0131 tarih boyunca i\u015fgallere u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. 18. y\u00fczy\u0131lda d\u00fcnya h\u00e2kimi olan Britanya ve Rusya aras\u0131nda tampon olu\u015fturmas\u0131 i\u00e7in “B\u00fcy\u00fck Oyun”un en \u00f6nemli kurban\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Devam eden stratejik \u00f6neminden dolay\u0131 1979 y\u0131l\u0131nda Rusya taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmi\u015f, fakat SSCB’nin da\u011f\u0131lmas\u0131nda en \u00f6nemli fakt\u00f6rlerden birisi olmu\u015flard\u0131r. Sovyet i\u015fgaline kar\u015f\u0131 sava\u015fan radikal dini unsurlar, daha sonra birbirleriyle i\u00e7 sava\u015fa tutu\u015fmu\u015f ve \u00fclkedeki karga\u015fa yine radikal bir grup olan Taliban’\u0131n \u00fclkeyi ele ge\u00e7irmesi ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. Taliban y\u00f6netimi El-Kaide unsurlar\u0131n\u0131n \u00fclkede bar\u0131nmas\u0131na izin vermi\u015f ve i\u015f birli\u011fi yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bat\u0131l\u0131lar taraf\u0131ndan beslenip b\u00fcy\u00fct\u00fclen bu iki \u00f6rg\u00fct y\u00f6n\u00fcn\u00fc Bat\u0131’ya d\u00f6nerek onlar\u0131 d\u00fc\u015fman olarak g\u00f6rmeye ve eylem yapmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130stila ve istikrars\u0131zl\u0131klarla dolu bir tarihe sahip olan Afganistan’da 1979 y\u0131l\u0131nda meydana gelen Sovyet i\u015fgali, bug\u00fcn ya\u015fanan olaylar\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan belki de en temel geli\u015fmedir. Zira bu tarihten sonra Afganistan’da ba\u015flayan kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar h\u0131z kesmeden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelmi\u015ftir. Bu nedenle Sovyet n\u00fcfuzu ve i\u015fgalinin ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ile akademisyenler taraf\u0131ndan \u00e7ok iyi incelenmesi, analiz edilmesi gerekmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n 2001’de Washington’da Pentagon ve New York’ta \u0130kiz Kulelere yap\u0131lan sald\u0131r\u0131lardan hemen sonra ABD, radikal \u0130slamc\u0131 gruplara kar\u015f\u0131 tutumunu de\u011fi\u015ftirmi\u015f ve “ter\u00f6re kar\u015f\u0131 sava\u015f” politikas\u0131 temelinde bu gruplar\u0131 “k\u00fcresel tehdit” olarak ilan etmi\u015ftir. Organize su\u00e7 \u00f6rg\u00fct\u00fc gibi muamele g\u00f6ren bu gruplar\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rlanmas\u0131 i\u00e7in ABD \u015fiddet kullanmaktan \u00e7ekinmemi\u015ftir. 11 Eyl\u00fcl sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan hemen sonra Afganistan’daki Taliban y\u00f6netimi Usame bin Ladin’i korudu\u011fu ve “ter\u00f6rist” gruplar\u0131 bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in hedef olarak se\u00e7ilmi\u015f ve ABD bombard\u0131manlar\u0131 sonunda pek \u00e7ok Ortado\u011fu \u00fclkesinin de deste\u011fi ile devrilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca bu gruplar\u0131n finansal kaynaklar\u0131n\u0131 kurutmak ve kitle imha silahlar\u0131na sahip olmalar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131 ile pek \u00e7ok uygulama ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Asl\u0131nda pek \u00e7ok \u00fclke; \u00f6rne\u011fin Pakistan, \u0130ran, Suudi Arabistan, M\u0131s\u0131r, Yemen, Suriye, Birle\u015fik Arap Emirlikleri vb. Afganistan’da Taliban rejiminin y\u0131k\u0131lmas\u0131nda ve El-Kaide’ye kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede ABD’ye destek vermi\u015ftir. T\u00fcm bu devletler kendi i\u00e7lerinde El-Kaide veya benzeri \u00f6rg\u00fctlenmeler taraf\u0131ndan tehdit edildiklerini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri i\u00e7in bu m\u00fccadeleye ABD yan\u0131nda girmi\u015flerdir. Ayr\u0131ca bu m\u00fccadelede ABD’ye destek olmak b\u00f6lgede baz\u0131 otoriter y\u00f6netimlerin kendilerini g\u00fc\u00e7lendirmelerine yol a\u00e7m\u0131\u015f, bir ba\u015fka deyi\u015fle \u00f6rne\u011fin; M\u0131s\u0131r’da H\u00fcsn\u00fc M\u00fcbarek, Pakistan’da Pervez M\u00fc\u015ferref y\u00f6netimini, Bat\u0131l\u0131 ele\u015ftirilerden koruyuvermi\u015ftir. Afganistan deneyiminin bilinmesi sadece bug\u00fcn ne oldu\u011funu anlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil, yar\u0131n ne olabilece\u011fini \u00f6ng\u00f6rmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemlidir. 2003’te ABD ve Britanya’n\u0131n Irak i\u015fgalinden sonra Irak Afganistan’\u0131n yerini alm\u0131\u015f ve radikal gruplar i\u00e7in teknik uzmanl\u0131klar\u0131n\u0131 geli\u015ftirecekleri, cihad\u0131 yenileyecekleri bir alan olmu\u015ftur. Afganistan gibi Irak da, farkl\u0131 \u00fclkelerin farkl\u0131 gruplar\u0131 destekleyerek kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ya da \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 Irakl\u0131lar \u00fczerinden \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 bir sava\u015f alan\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f vaziyettedir. Bug\u00fcn Irak’ta i\u015fgalci g\u00fc\u00e7 olarak ABD, Britanya ve \u0130srail \u00f6ndedir. Afganistan deneyiminden \u00f6\u011frenmeye niyetli olan \u00fclkeler bu sava\u015f\u0131n b\u00f6lge \u00fclkeleri i\u00e7in yeni sorunlara gebe oldu\u011funu ve buna g\u00f6re tutum al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini bileceklerdir. “Tehdit” tan\u0131mlamalar\u0131 belirli bir tarihsel-toplumsal ba\u011flamda, mevcut iktidar yap\u0131lar\u0131 temelinde farkl\u0131 toplumsal\/siyasal gruplar taraf\u0131ndan \u015fekillendirilir. Ku\u015fkusuz “tehdit”in kimler taraf\u0131ndan, nas\u0131l alg\u0131land\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemlidir. Ancak “tehdit”in hangi iktidar yap\u0131s\u0131 temelinde, hangi toplumsal-siyasal akt\u00f6rlerce s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde nas\u0131l kurguland\u0131\u011f\u0131 ve de\u011fi\u015fti\u011fi kavram\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcz a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok daha \u00f6nemlidir.<\/span><\/p>\n ABD iktidar\u0131, b\u00fcy\u00fck bir operasyon ile devirerek ald\u0131\u011f\u0131 Afganistan’\u0131 Taliban’a tekrar teslim etmek yoluna gitmi\u015ftir. Afganistan’\u0131 Ruslar\u0131n kuca\u011f\u0131na iterek peri\u015fan eden Amerika, b\u00fcy\u00fck bir yenilgi alarak \u00fclkeyi h\u0131zla NATO m\u00fcttefiklerine haber vermeden terk etmi\u015ftir. Yap\u0131lan onca masraf bo\u015fa gitmi\u015ftir. \u00dclke hi\u00e7bir ilerleme g\u00f6stermedi\u011fi gibi, \u00e7ok daha k\u00f6t\u00fcye evrilmi\u015ftir. Geride ABD’nin yaratt\u0131\u011f\u0131 koskoca bir kaos ve y\u0131llardan beri ac\u0131 \u00e7eken Afgan halk\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ekonomisi bozuk, kad\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yok say\u0131ld\u0131\u011f\u0131, elli y\u0131ldan fazla s\u00fcredir sava\u015fmaktan ba\u015fka bir \u015fey bilmeyen cahil kalm\u0131\u015f erkeklerden ve e\u011fitim alamayan \u00e7ocuklar ile gen\u00e7lerden olu\u015fan Afganistan, tedbir al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 takdirde d\u00fcnyaya bir\u00e7ok yeni sorunlar ula\u015ft\u0131racakt\u0131r.[1]<\/span><\/strong><\/p>\n Toparlayacak olursak:<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130slam’\u0131n \u00f6n\u00fcne eklenen birtak\u0131m terimlerde asl\u0131nda \u0130slam’\u0131 yozla\u015ft\u0131rma ama\u00e7lar\u0131 s\u0131r\u0131tmaktad\u0131r. Ve maalesef g\u00fcn\u00fcm\u00fczde 3 t\u00fcrl\u00fc \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131na rastlanmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n 1<\/span><\/strong>– Sert<\/span><\/strong> (Kat\u0131 ve Ba\u011fnaz<\/em>) \u0130slam Anlay\u0131\u015f\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n 2- <\/span><\/strong>Gev\u015fek<\/span><\/strong> (Il\u0131ml\u0131 ve Bat\u0131’ya uyarl\u0131<\/em>) \u0130slam Yorumlar\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n 3- <\/span><\/strong>Ger\u00e7ek<\/span><\/strong> (F\u0131tri – Do\u011fal ve Ku\u015fat\u0131c\u0131<\/em>) \u0130slam Yakla\u015f\u0131m\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Sert ve kat\u0131 \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131na yani \u015fekilcilik ve taklit\u00e7ilik ba\u011fnazl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131, ismen ve resmen olmasa da, fikren ve fiilen GER\u00c7EK (f\u0131tri ve do\u011fal) \u0130slam d\u00fc\u015f\u00fcncesini ortaya koyan en \u00f6nemli \u015fahsiyet ve hareketlerin ba\u015f\u0131nda Erbakan Hocam\u0131z\u0131n bulundu\u011fu unutulmamal\u0131d\u0131r. Prof. Dr. Necmettin Erbakan; \u00fclkemizdeki ve yery\u00fcz\u00fcndeki hi\u00e7bir \u0130slami hareket ve hizmeti asla d\u0131\u015flamam\u0131\u015f, su\u00e7lamam\u0131\u015f, hepsini kucaklay\u0131c\u0131 ve GER\u00c7EK (f\u0131tri) \u0130slam’a yakla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir tav\u0131r ortaya koymu\u015flard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc O, hem \u0130slam’\u0131n de\u011fi\u015fmez esaslar\u0131na samimiyetle sahip \u00e7\u0131k\u0131p ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015f, hem de yeni ve gerekli i\u00e7tihatlar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 l\u00fczumuna inanm\u0131\u015f ve bu konuda orijinal program ve projeler ortaya koymu\u015flard\u0131r. \u0130\u015fte bu y\u00fczdendir ki; d\u0131\u015f g\u00fc\u00e7ler (Siyonist ve emperyalist merkezler)ce Erbakan \u00f6zellikle hedef al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Erbakan \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ve insanl\u0131\u011f\u0131n acilen ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131 ve <\/span><\/strong>