<\/p>\n
\u0130ÇT\u0130HAT KAR\u015eITI D\u0130YOBEND\u0130 DÜ\u015eÜNCES\u0130<\/span><\/strong><\/p>\n VE<\/span><\/strong><\/p>\n AFGAN\u0130STAN’IN PER\u0130\u015eAN HAL\u0130<\/span><\/strong><\/p>\n <\/span><\/strong><\/p>\n Diyobendilik ve Dârü’l-ulûm; \u0130slam dünyas\u0131nda özellikle dini ilimlerin ö\u011fretildi\u011fi, \u015fartlara ve ihtiyaçlara uygun, Kur’an’a ve Sünnet’e dayal\u0131 yeni kurum ve kurallar\u0131n belirlenece\u011fi \u0130ÇT\u0130HAD’\u0131n kabul edilmedi\u011fi baz\u0131 e\u011fitim ve ö\u011fretim merkezlerinin ortak ad\u0131d\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Bunlar\u0131n ilki, 1693’te Bat\u0131 Hindistan’da Haydarabat yak\u0131nlar\u0131nda Leknev’de kurulan Dârü’l-ulûm-i Firengi Mahal olmaktad\u0131r. Kurucusu Molla Nizameddin’in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 müfredat program\u0131 daha sonra Hindistan’da aç\u0131lan birçok medresede uygulanm\u0131\u015f ve “Ders-i Nizami” diye \u015föhret bulmu\u015ftur. Hindistan’\u0131n \u0130ngiliz sömürgesi olmas\u0131yla birlikte \u0130slam e\u011fitim sisteminin yerini, giderek Bat\u0131 e\u011fitim sistemi ve müfredat programlar\u0131n\u0131n almaya ba\u015flamas\u0131 sonucunda Müslümanlar \u0130slami kimliklerini ve kültürlerini korumak amac\u0131yla baz\u0131 alternatifler dü\u015fünmek zorunda kald\u0131lar. Hindistan ulemas\u0131 bu maksatla sadece \u0130slami ilimlerin okutulaca\u011f\u0131 medrese veya “dârü’l-ulûm”<\/em><\/strong> ad\u0131 verilen e\u011fitim müesseseleri kurmay\u0131 kararla\u015ft\u0131rd\u0131 ve 1866’da Diyobend’de bir dârü’l-ulûm ö\u011fretime aç\u0131ld\u0131. Ö\u011fretim kurumlar\u0131n\u0131n \u0130slami veya laik e\u011fitim sistemi uygulayan iki ayr\u0131 müessese \u015feklinde faaliyet göstermesinin, farkl\u0131 inanç ve dü\u015füncelere sahip nesillerin yeti\u015fmesi ve ayr\u0131 kamplar olu\u015fmas\u0131 gibi baz\u0131 menfi neticelerinin görülmesi üzerine, hem dini hem modern ilimlerin okutulaca\u011f\u0131 bir dârü’l-ulûm Nedvetü’l-ulema taraf\u0131ndan 1898’de Leknev’de kuruldu. Daha sonra Bopal’de de bir dârü’l-ulûm aç\u0131ld\u0131 (1948). Hindistan’da ve ö\u011fretmen yeti\u015ftirmek amac\u0131yla M\u0131s\u0131r’da kurulan dârü’l-ulûmlardan ba\u015fka, Güney Afrika Cumhuriyeti’nde de özellikle Diyobend Dârü’l-ulûm’u<\/em><\/strong> örnek al\u0131narak 1971-1987 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Newcastle, Azaadville, Johannesburg, Chatsworth, Pietersburg ve Cape Town \u015fehirlerinde birer dârü’l-ulûm aç\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n Diyobend <\/span><\/strong>Dârü’l-ulûm’unun kurulmas\u0131:<\/span><\/strong><\/p>\n Hindistan’da 1857 y\u0131l\u0131nda meydana gelen Sipahi Ayaklanmas\u0131’ndan sonra Müslümanlar \u0130ngiliz-Hindistan yönetiminin bask\u0131 ve sindirme politikas\u0131na maruz kalm\u0131\u015flard\u0131. Varl\u0131klar\u0131n\u0131 sürdürme çabas\u0131 içinde bulunan Müslümanlar\u0131n sistemli bir \u015fekilde içe dönük faaliyetlere ve e\u011fitim çal\u0131\u015fmalar\u0131na a\u011f\u0131rl\u0131k vermeleri gerekti\u011fine inanan bir grup ulema, önceleri küçük bir camide (Çatta Camii) çal\u0131\u015fmalara ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Daha sonra Muhammed Kas\u0131m Nanevtevi ve Re\u015fid Ahmed Gengühi taraf\u0131ndan Dârü’l-ulûm-i Diyobend kuruldu (30 May\u0131s 1866). Bu medresenin Diyobend’de (Deoband) aç\u0131lmas\u0131n\u0131n uleman\u0131n gördü\u011fü bir rüyaya dayand\u0131\u011f\u0131 konu\u015fulmaktayd\u0131. Zira Diyobend o tarihte küçük bir kasaba idi; dârü’l-ulûm’un faaliyete ba\u015flamas\u0131yla kasaban\u0131n önemi birdenbire artmaya ba\u015flad\u0131. Esasta geleneksel e\u011fitim sistemini benimseyen Diyobend, Dârü’l-ulûm’u, Hindistan’da o zamana kadar geçerli olan üç de\u011fi\u015fik dini e\u011fitim gelene\u011fini (Delhi, Leknev, Haydarabad) birle\u015ftirmeye ve bir denge kurmaya çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu üç merkezden Delhi tefsir-hadis, Leknev f\u0131k\u0131h, Haydarabad ise kelam-felsefe ilimlerine a\u011f\u0131rl\u0131k verirken, Diyobend Dârü’l-ulûm’u bu ilimleri bir sistem içerisinde bir arada ö\u011fretmeye çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bununla birlikte Diyobendiler Delhi gelene\u011finden, özellikle de \u015eah Veliyyullah ed-Dihlevi<\/strong> ve Seyyid Ahmed \u015eehid’den daha çok etkilendi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n Diyobendiler kendilerini Ehl-i Sünnet esaslar\u0131 üzerine e\u011fitim ve ö\u011fretim yapan bir kurum olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Gerçekten de Diyobendi medreselerde bu çerçevede ciddi bir Hanefi f\u0131kh\u0131 ö\u011fretimi yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. De\u011fi\u015fik din ve inan\u0131\u015flar\u0131n bir arada bulundu\u011fu Hindistan \u015fartlar\u0131nda Diyobend ulemas\u0131n\u0131n üzerinde özellikle durdu\u011fu husus, \u0130slam’\u0131n, bütün yabanc\u0131 unsurlardan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 çabas\u0131d\u0131r. Bundan dolay\u0131 âlimler, itikadi sapmalar ve muamelattaki birtak\u0131m gayri-\u0130slami ayr\u0131nt\u0131 ve uygulamalarla; Hinduizm’den kaynaklanan hurafe, gelenek ve bât\u0131l inançlara \u015fiddetle kar\u015f\u0131 ç\u0131km\u0131\u015flar, ideal olarak en saf \u015fekliyle, \u0130slam’\u0131n ilk 9 as\u0131rl\u0131k uygulamalar\u0131n\u0131 savunmu\u015flard\u0131r. Diyobendi anlay\u0131\u015f\u0131nda de\u011fi\u015fen ve geli\u015fen zamana, \u015fartlara, ihtiyaçlara ve bunlara ba\u011fl\u0131 içtihatlara pek önem verilmemi\u015f ve \u0130slamiyet, asli kaynaklar\u0131nda verilen Sahabe ve Tabiin dönemlerinde tatbik edilen esaslar ve uygulamalar üzerine kurulu bir hayat tarz\u0131 olarak ortaya konulmaya u\u011fra\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Bu kat\u0131 disiplin anlay\u0131\u015f\u0131, Dinimizi yozla\u015ft\u0131r\u0131p asl\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rmaya ve birtak\u0131m Bat\u0131l\u0131 ve bât\u0131l dü\u015fünceleri \u0130slam’a sokmaya yönelik \u015feytani giri\u015fimleri önleme çabas\u0131 olarak baz\u0131 dönemler ve kesimler için uygun olsa da, her ça\u011f\u0131n sorunlar\u0131na çözüm esaslar\u0131 içeren \u0130slam’\u0131n, böyle dar kal\u0131plara s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, tamamen \u015fekilci, taklitçi, tüm yeniliklere ve orijinal proje ve dü\u015fünceleri pe\u015finen reddedici… Hatta daha ileri gidip bunlar\u0131 tekfir edici yanl\u0131\u015f bir yakla\u015f\u0131ma yol açt\u0131\u011f\u0131 için tehlikeli sorunlar\u0131 ve s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 da özünde bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Dârü’l-ulûm’da tedrisat genellikle Urdu dilinde yap\u0131lmaktad\u0131r ve müfredat genellikle 18. yüzy\u0131lda Molla Nizameddin taraf\u0131ndan tertip edilen <\/span><\/strong>“Ders-i Nizami”<\/span><\/em><\/strong> <\/span>usulüne ba\u011fl\u0131 olarak uygulanmaktad\u0131r. Bu usulde a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak \u015fer’i ilimler aras\u0131nda hadis, tefsir ve f\u0131k\u0131h üzerinde yo\u011funla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Dârü’l-ulûm’da ilk zamanlarda felsefe ve mant\u0131k gibi ilimler de okutulurken 1880’den sonra bunlar müfredattan ç\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. E\u011fitim ve ö\u011fretim ba\u015flang\u0131çta on y\u0131l olarak planlanm\u0131\u015fken daha sonra bu süre alt\u0131 y\u0131la indirilmi\u015f durumdad\u0131r. Dârü’l-ulûm’da dikkati çeken bir ba\u015fka husus da, burada ders veren hocalar\u0131n birço\u011funun ayn\u0131 zamanda tasavvuf erbab\u0131 ve tarikat mensubu olmalar\u0131d\u0131r. Özellikle Nak\u015fibendili\u011fin etkin oldu\u011fu müessesede hocalarla talebeler aras\u0131nda çok defa \u015feyh-mürid ili\u015fkisi göze çarpmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n \u015eah Veliyyullah Dehlevi<\/span><\/strong> <\/span>(1703-1762) Güney Asya’da bir imparatorluk kuran Mo\u011follar döneminde Phulat (veya Muzaffarnagar) \u015fehrinde do\u011fmu\u015f olup, Rahimiye Medresesi kurucusu ve Delhi’deki me\u015fhur din âlimi \u015eah Abdurrahim’in o\u011fludur ve ilk e\u011fitimini babas\u0131ndan alm\u0131\u015ft\u0131r. Kendisi Diyobendi hareketinin ruhani ve fikri öncülerinden say\u0131l\u0131r. 19’uncu yüzy\u0131ldaki \u0130ngiliz sömürge yönetiminin bask\u0131 ve yönlendirmesi sonucunda putperest Hindular, mevcut ortama hemen uyum sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. Bu durumda tek ba\u015f\u0131na kalan Müslümanlar ise, yol ayr\u0131m\u0131nda tercih yapmak zorundayd\u0131lar: Ya \u0130ngilizlerin dayatt\u0131\u011f\u0131 kendi dil, kültür ve ya\u015fam tarz\u0131na ayak uyduracak ya da itiraz ve isyana kalk\u0131\u015facaklard\u0131. \u0130tiraz yolu tercih edildi. Ancak burada da iki farkl\u0131 fikir geli\u015fti:<\/span><\/p>\n 1- \u0130slami uyan\u0131\u015f\u0131 esas alan bu amaçla verilecek dini e\u011fitimin niteli\u011fi ne olacakt\u0131?<\/span><\/strong><\/p>\n 2- Müfredat\u0131 uygulayacak Aligarh ve Diyobend medreselerinin dünya görü\u015fü neyi esas alacakt\u0131?<\/span><\/strong><\/p>\n Gerçi her ikisi de Hindistan’\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve özgürlük mücadelesi taraftar\u0131yd\u0131lar; fikirleriyle ülkenin var olma u\u011fra\u015f\u0131na katk\u0131da bulunuyorlard\u0131. Ancak \u0130ngiliz yönetimine kar\u015f\u0131 birbirlerine z\u0131t tutumlar ortaya ç\u0131kt\u0131. Aligarh Medresesi kurucusu <\/span><\/strong>Seyyid Ahmed Han<\/span><\/strong>, \u0130ngiliz yönetimiyle uzla\u015f\u0131p anla\u015farak i\u015f birli\u011fi yapm\u0131\u015ft\u0131. Medreseyi bir kolej gibi kulland\u0131; dini müfredat\u0131n yan\u0131nda pozitif bilimlere ili\u015fkin derslerin de okutulmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. Okulda \u0130ngilizce okuyanlar, yüksek ö\u011frenimlerini Londra’daki Cambridge ve Oxford üniversitelerinde tamaml\u0131yorlard\u0131. Seyyid Ahmed Han, kendince \u0130ngilizlerin taktiklerini benimsemek suretiyle güya “Müslümanlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 teminat alt\u0131na”<\/em> almaya çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Bu hizmetleri nedeniyle Seyyid Ahmed, \u0130ngiliz hükümetinden “Sir” unvan\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131. Günümüzde bile “Sir” unvan\u0131yla, \u0130ngiltere i\u015f ve kültür ya\u015fam\u0131na ilaveten \u0130ngiliz parlamentosunda bulunan bu gelenek mensubu birçok Hindistanl\u0131 ve Pakistanl\u0131’ya rastlanmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Yeni \u0130skoçya Ba\u015fbakan\u0131 Hamza Yusuf da, bu fikren ve fiilen \u0130ngilizle\u015fmi\u015f, ama ismen ve resmen Müslüman geçinen insanlardand\u0131. (Bak: 31 Mart 2023 – Milli Gazete) Pakistan as\u0131ll\u0131 ve LGBT yanl\u0131s\u0131 Hamza Yusuf, Yerel Ba\u015fbakanl\u0131k Konutu’nda ailesiyle iftar yap\u0131p teravih namaz\u0131 k\u0131ld\u0131rmaktayd\u0131. Ama \u0130skoçya Ba\u015fbakan\u0131 olacak kadar da \u0130ngilizlerle ayn\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Bu tav\u0131r bizdeki LGBT taraftar\u0131 ve \u0130stanbul Sözle\u015fmesi’nin 6284 say\u0131l\u0131 kanunla uygulay\u0131c\u0131s\u0131 olan dindar kahramanlar\u0131 hat\u0131rlatm\u0131\u015ft\u0131!..<\/span><\/strong><\/p>\n Diyobend<\/span>iler ise Aligarh kurucular\u0131n\u0131 ve mezunlar\u0131n\u0131 hakl\u0131 olarak <\/span>“teslimiyetçi” ve “i\u015f birlikçi”<\/span><\/strong> olarak suçlam\u0131\u015flard\u0131. Hindistan ulusal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131kç\u0131lar\u0131yla beraber fikirsel ve silahl\u0131 mücadeleye katk\u0131 sunmu\u015flard\u0131. \u0130ngiltere sömürge yönetimi, geleneksel \u0130slam e\u011fitimi yerine Bat\u0131 tarz\u0131 e\u011fitim sistemini kurmaya ba\u015flay\u0131nca, \u0130ngiliz politikalar\u0131ndan ho\u015fnut olmayan Müslümanlar 1857-58’de isyana kalk\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Sipahi Ayaklanmas\u0131’n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ard\u0131ndan 1866-67’de Diyobend Medresesi kuruldu. Müslümanlar, sindirme ve bask\u0131 politikas\u0131n\u0131n hedefi haline gelmi\u015f durumdayd\u0131. Varl\u0131k mücadelesi veren kimi din adamlar\u0131, küçük bir camide (Çatta Camii) içe dönük dini seminer, e\u011fitim ve tedrisat türünden pasif faaliyette bulunma karar\u0131 alm\u0131\u015flard\u0131. Diyobendi hareketinin siyasi kanad\u0131 Cemiyet-i Ulema-i Hind (Hindistan Alimleri Cemiyeti) 1919’da kurulmu\u015ftu. O tarihten ba\u015flayarak, Hindistan kurtulu\u015f hareketinin halk içinde yay\u0131lmas\u0131 ve kitlesellik kazanmas\u0131nda büyük rol oynam\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/p>\n 200 y\u0131l boyunca Hindistan Sünnileri, ba\u015fkent Delhi’deki Diyobend Medresesi’ne yak\u0131ndan ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015flard\u0131r. Bu medrese, Arap-\u0130slam dünyas\u0131nda kendince bir ekol yaratm\u0131\u015f olan Kahire’deki El Ezher Üniversitesi’nden sonra ikinci s\u0131rada yer almaktad\u0131r. Ar\u0131nm\u0131\u015f ve gelenekçi (Selefi) bir \u0130slam’dan yana olup Kur’an-Sünnet-Hadis üzere amel (davranmak) etmekte; Bat\u0131 etkisi ve nüfuzuna kar\u015f\u0131 gelenekçi ve sofu eksenli tepkiler koyulmaktad\u0131r. Diyobendiler, ilahiyat alan\u0131nda taklit (Selef-i Salih’in yani \u0130slam’\u0131n ilk dönemlerindeki öncüllerin) ö\u011freti, yorum ve faaliyetlerini aynen al\u0131p uygulamaktan yanad\u0131rlar. Bu düzlemde Hanefi f\u0131kh\u0131na (mezhepsel hukuk) göre amelde bulunurlar. Kimi insafl\u0131 Bat\u0131l\u0131lar ve Müslüman ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar Diyobendi gelene\u011finin, Ehl-i Sünnet ve’l Cemaat anlay\u0131\u015f\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011funun fark\u0131ndalar. Ancak Diyobendilerin, Sünni ekolden ayr\u0131 \u015fekilde hareket edip faaliyet gösterdiklerine, dolay\u0131s\u0131yla bilinen geleneksel Sünnilikten ayr\u0131\u015ft\u0131klar\u0131na da dikkat çekiyorlar.<\/span><\/strong><\/p>\n Diyobend ekolünün dini fikriyat\u0131, esas olarak Pakistan’da yayg\u0131n ve etkili konumdad\u0131r; ikinci derecede ise Afganistan’daki fikirsel egemenli\u011fi göze çarpmaktad\u0131r. Esasen Sünni-Hanefi me\u015frepli Diyobendi hareket, Hindistan’daki \u0130ngiliz sömürgecili\u011fine kar\u015f\u0131 kültürel\/ideolojik bir tepki olarak siyaset sahnesine ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Pakistan’\u0131n 1947’deki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan sonra muhalif bir nitelik kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Zira Pakistan’\u0131n kurucu yöneticilerini, “sömürge imalat\u0131 seçkin zümre”<\/em><\/strong> olarak suçlay\u0131p muhalefet ba\u015flatm\u0131\u015flard\u0131r. Hal böyle olunca Diyobendi mezhepsel militanl\u0131k, \u015eiilere ve gayrimüslimlere kar\u015f\u0131 sert bir tutum alm\u0131\u015ft\u0131r, icab\u0131nda \u015fiddete ba\u015fvurmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Kad\u0131nlara bak\u0131\u015f\u0131 ise \u0130slam’\u0131n bu konudaki haram\/yasak kurallar\u0131n\u0131 çok a\u015f\u0131p Afgan-Pakistan kabilelerinin, bilhassa Pe\u015ftunlar\u0131n ataerkil töre ve âdetlerinden de güç al\u0131p bu konuda oldukça kat\u0131 ve kapal\u0131 bir tav\u0131r alm\u0131\u015flard\u0131r. Pakistan hükümeti, Nisan (ortalar\u0131) 2000’de Diyobendi ba\u011flant\u0131l\u0131 Cemiyet-i Ulema \u0130slami’nin (\u0130slam Âlimleri Cemiyeti’nin) organize etti\u011fi 3 günlük bir konferansa f\u0131rsat sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Çok say\u0131da konu\u015fmac\u0131, siyasi ve kültürel bak\u0131mdan Bat\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 görü\u015f belirtip tebli\u011fler sunmu\u015flard\u0131.<\/span><\/p>\n Asl\u0131nda Diyobendi hareketi, \u0130ngiliz sömürgecili\u011fi sonucunda, Hindistan’da Müslümanlar\u0131n elinden al\u0131nan otoriteyi yeniden kazan\u0131p \u0130slam’\u0131 canland\u0131rmak üzere Mücahidin Hareketi’ne ilham veren Büyük Müceddid (dini zaman\u0131na uyarlayan) \u015eah Veliyyullah Dehlevi’nin dini ve siyasi fikirlerinden etkilenip onlar\u0131 uygulamaya çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. O devirde hareketin ad\u0131 “\u0130slam’\u0131n Sayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u0130ade Hareketi”, “Mücahidin Hareketi” olmaktayd\u0131. Ama, \u0130ngilizler bunlar\u0131 “Vahhabi Hareketi” olarak tan\u0131mlamaktayd\u0131.<\/span><\/p>\n Talibanc\u0131lar\u0131n \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n fikir oca\u011f\u0131 da bu anlay\u0131\u015ft\u0131r. Diyobend Medreseleri ve kurumsal çabalar\u0131 ile bu konuda, Taliban’\u0131n \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n tarihi arka plan\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutmakta fayda vard\u0131r. Hindistan, Pakistan ve Afganistan’daki \u0130slamc\u0131 ak\u0131m ve olu\u015fumlar\u0131n esas kayna\u011f\u0131na bakmak laz\u0131md\u0131r. Üç ülke aras\u0131nda bilhassa Pakistan’da uç verip zaman zaman Hindistan ile Afganistan’daki benzerlerini de etkileyip harekete geçiren Pakistan Taliban Hareketi (Tehrik-i Taliban Pakistan-TTP), Cangvi Ordusu (Le\u015fker-e Cangvi-LEC), Pakistan Sahabe Sipahileri (Sipah-e Sahabe Pakistan) türünden hareketler, esas olarak Hindistan alt k\u0131tas\u0131nda ortaya ç\u0131kan Ehl-i Sünnet ve’l Cemaat ba\u011fl\u0131s\u0131 ilim adamlar\u0131n\u0131n, \u0130slam’\u0131 d\u0131\u015f tehditlerden ve tehlikeli dü\u015füncelerden koruma gayretiyle giri\u015ftikleri, savunma refleksi olarak kat\u0131 ve kapal\u0131 bir anlay\u0131\u015f\u0131 yans\u0131t\u0131r. Bazen militan ve ba\u011fnaz bir tav\u0131r tak\u0131nan bu hareketler, temelde Sünni \u0130slam’\u0131n Diyobendi ekolüne ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. Bu fanatik gruplar, öylesine kat\u0131d\u0131rlar ki, ara s\u0131ra Diyobendi denilen ekolün rahle-i tedrisat\u0131ndan geçmi\u015f daha \u0131l\u0131ml\u0131 kümelere sald\u0131r\u0131p \u015fiddet kullanmaktan da kaç\u0131nm\u0131yorlar. Di\u011fer mezheplere oranla daha esnek ve \u0131l\u0131ml\u0131 görünen Hanefili\u011fin Maturidi itikad\u0131n\u0131\/me\u015frebini benimsemeleri bile maalesef son derece kat\u0131 ve fanatik davranmalar\u0131na engel olamamaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Tam tersine; giderek <\/span><\/strong>El Kaide, I\u015e\u0130D ve Vahhabilik<\/span><\/em><\/strong> gibi radikal olu\u015fumlara benzemeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Asl\u0131nda taklitçi ve tavizsiz anlay\u0131\u015fa dayal\u0131 bu a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klar\u0131n, bu militanl\u0131k ve ba\u011fnazl\u0131klar\u0131n Taliban’\u0131n yeti\u015fip içinden ç\u0131kt\u0131\u011f\u0131 Diyobendi gelenekten kaynakland\u0131\u011f\u0131 da aç\u0131kt\u0131r. Diyobend Medresesi’nin Hindistan, Pakistan ve Afganistan co\u011frafyas\u0131n\u0131n farkl\u0131 yerlerinde kurulmu\u015f olan \u015fubeleri, bahsedilen örgüt ve olu\u015fumlar aras\u0131nda s\u0131n\u0131rlar ötesi bir network (ileti\u015fim ve irtibat a\u011f\u0131, sosyal-mezhepsel \u015febeke) olu\u015fturmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. Yukar\u0131da bahsedilen örgütlere ilaveten Muhammed Ordusu (Cey\u015f-e Muhammed), Mücahitler Hareketi (Harkatu’l Mucahidin), \u0130slami Cihat Hareketi (Harkatu’l Cihadi’l \u0130slami), \u0130slam Âlimleri Tebli\u011f Cemiyeti-Fazl <\/span><\/strong>(Tabli\u011f-i<\/span><\/em><\/strong> Camiyat Ulema-i \u0130slam-Fazl) <\/em><\/span><\/strong>gibi olu\u015fumlar da Diyobendi ileti\u015fim a\u011f\u0131n\u0131n içindeki gruplard\u0131r. Diyobend Medresesi ekolünden gelenlerin hepsi de Hanefi mezhebi kurallar\u0131na göre dini yorum ve hüküm vermelerine ra\u011fmen a\u015f\u0131r\u0131 ölçüde Ortodoks olup, Tekfirci (ötekileri kâfirlikle suçlayan) zihniyetten bir türlü kurtulamam\u0131\u015flard\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n De\u011ferli Dostum, E. Albay Dr. Burhanettin \u015eenli, “Dünden Bugüne Afganistan” kitab\u0131nda da çarp\u0131c\u0131 ve ufuk aç\u0131c\u0131 bilgiler sunmaktad\u0131r: <\/span><\/strong><\/p>\n Taliban liderlerinin ve üyelerinin ço\u011funlu\u011funun e\u011fitim gördü\u011fü medreseler “Diyobendi” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimsedi\u011finden, harekette bu anlay\u0131\u015f\u0131n izleri görülmektedir. Vehhâbi hareketinden de etkilenen Diyobendiler, \u015feriatta günün ko\u015fullar\u0131na uygun de\u011fi\u015fiklikler yapmay\u0131 öngören içtihad\u0131 reddetmektedirler. Diyobendi Hareketi, ayr\u0131ca \u015eiileri yönetimin d\u0131\u015f\u0131nda tutmay\u0131 ve kad\u0131n\u0131n sosyal rolünü k\u0131s\u0131tlamay\u0131 öngörmektedir. Hindistan ve Pakistan Diyobendilerinde gözlemlenen bu özellikler, Taliban’da a\u015f\u0131r\u0131 \u015fekilde kendisini göstermektedir. Diyobendi Hareketi, Afganistan’da uzun y\u0131llardan beri etkilidir. Yeni Delhi’deki Diyobendi Medreselerinde e\u011fitim gören Afgan ulemalar\u0131, Pakistan s\u0131n\u0131r\u0131ndaki medreselerde ö\u011frencilerini bu anlay\u0131\u015fa uygun olarak yeti\u015ftirmi\u015flerdir. Afganistan’daki ulemalar 1960’l\u0131 y\u0131llara kadar yönetimde önemli ölçüde etkindi. Taliban’\u0131n bir amac\u0131 da ulemalar\u0131 devlet yönetiminde tekrar egemen hale getirmektir.<\/span><\/p>\n Diyobendi \u015eekilcilik Hareketi’nin bir özelli\u011fi de sembollere özel bir önem arz etmektedir. Taliban’\u0131n özellikle büyük \u015fehirlerde k\u0131l\u0131k k\u0131yafetle ilgili kurallara bu kadar önem vermesi, sembollerin, Diyobendi hareketinde oldu\u011fu gibi Taliban için de önemli olmas\u0131n\u0131n sebebidir.<\/span><\/p>\n Taliban’\u0131n \u0130slam Anlay\u0131\u015f\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Taliban, a\u015f\u0131r\u0131 Sünni \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131na sahiptir. Bunda Taliban içinde etkin olan Pe\u015ftunlar\u0131n Sünni olmas\u0131 önemli bir etkendir. Hareketin \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131 ile ilgili önemli bir nokta da -en az\u0131ndan halihaz\u0131r durum için- kendi \u0130slam anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 di\u011fer ülkelere yaymak istememeleri, yani Panislamist olmamalar\u0131d\u0131r. Amaçlar\u0131, sadece Afganistan’da \u0130slam’a dayal\u0131 “temiz bir yönetim” kurmakt\u0131r. \u0130slam anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 Orta Asya’ya yaymak istedikleri yolundaki iddialar\u0131 kesin ifadelerle reddetmektedirler. Onlar, “sald\u0131rganl\u0131k ve iç sava\u015f kurban\u0131” ya da “a\u011f\u0131r hasta” olarak gördükleri Afganistan’\u0131 iyile\u015ftirmeye çal\u0131\u015fmakta ve tek çare olarak \u0130slam’\u0131 görmektedirler. Buna dayanarak Taliban’\u0131n \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131nda milliyetçili\u011fin önemli bir rolü oldu\u011funu söylemek mümkündür. Taliban’\u0131n bu anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 lider Molla Muhammed Ömer de aç\u0131kça dile getirmektedir. Hareketin Kandahar bürosunun bildirdi\u011fine göre, Molla Muhammed Ömer, as\u0131l amaçlar\u0131n\u0131n “Afganistan’\u0131 yolsuzluk yapan ve Bat\u0131 yanl\u0131s\u0131 olan ç\u0131karc\u0131lardan kurtarmak oldu\u011funu”<\/em>, “ülke içindeki meseleler çözümlendikten sonra d\u0131\u015f dünyayla ili\u015fkilere önem vereceklerini” ifade etmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n Taliban’\u0131n Yönetim Yap\u0131s\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Taliban Hareketi’nin ba\u015f\u0131nda, eskiden Yunus Halis’in liderli\u011findeki Hizb-i \u0130slami’nin üyesi olan Pe\u015ftun etnik grubuna mensup Molla Muhammed Ömer bulunmaktad\u0131r. O s\u0131ralarda 37 ya\u015flar\u0131nda oldu\u011fu tahmin edilen Molla Muhammed Ömer, SSCB birlikleriyle çarp\u0131\u015f\u0131rken ba\u015far\u0131l\u0131 bir komutan olarak ün yapm\u0131\u015f, sava\u015fta bir gözünü kaybetmi\u015ftir. Zaman\u0131n\u0131n ço\u011funu örgütün askerî stratejisini planlamaya ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 söylenen lider, kamuoyu kar\u015f\u0131s\u0131na fazla ç\u0131kmamaya dikkat etmektedir. Örgütün gerek halkla gerek d\u0131\u015f dünyayla olan ili\u015fkilerini yard\u0131mc\u0131lar\u0131 yürütmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n Molla Muhammed Ömer 1996 ilkbahar\u0131nda Kandahar’da 1.200 ulemadan olu\u015fan bir meclis taraf\u0131ndan (Loya Jirga=Büyük \u015eûra) “\u0130nananlar\u0131n Komutan\u0131” olarak seçilmi\u015ftir. Her ne kadar, \u015fûrâlarda oy birli\u011fiyle karar al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 iddia edilse de tüm konularda son sözün lidere ait oldu\u011fu belirtilmektedir. Emir olarak nitelenen Molla Muhammed Ömer devletin ba\u015f\u0131yd\u0131 ve Taliban’\u0131n kontrolü elinde bulundurdu\u011fu tüm bölgelerde bulunan \u015fûrâlara ba\u015fkanl\u0131k etmi\u015ftir. Taliban’\u0131n \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131na göre, Emir, Müslüman milletini yönetir. Bu nedenle Molla Muhammed Ömer, ülkenin <\/span><\/strong>“Afganistan \u0130slam Devleti”<\/span><\/em><\/strong> olan ad\u0131n\u0131 <\/span><\/strong>“Afganistan \u0130slam Emirli\u011fi”<\/span><\/em><\/strong> olarak de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n Taliban’\u0131n kurdu\u011fu rejim: Afganistan \u0130slam Emirli\u011fi (1995-2001) ve sorunlar\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n 1995-2001 döneminde Taliban’\u0131n askerî hedefi, kuzey bölgelerinde Pe\u015ftun hâkimiyetinde bir devletin yeniden kurulmas\u0131yla Abdurrahman Han’\u0131n (Demir Emir) düzenini geri getirmekti. Taliban, Afganistan’\u0131n tamam\u0131nda Hanefi \u0130slami hukuk ekolüne ve Molla Ömer’in dini fermanlar\u0131na uygun olan, \u015feriat kanununun kat\u0131 bir yorumunun yan\u0131 s\u0131ra kat\u0131 ceza kanunlar\u0131n\u0131n uyguland\u0131\u011f\u0131 \u0130slami bir hükümet kurmaya çal\u0131\u015ft\u0131. Uygulad\u0131\u011f\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 politikalar nedeniyle, Taliban yönetimi sadece Pakistan, Suudi Arabistan ve Yemen taraf\u0131ndan tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Taliban yönetimi, 1998 y\u0131l\u0131nda, 1996 y\u0131l\u0131ndan beri bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 El-Kaide terör örgütünün lideri Usame bin Ladin’in devrilmesi yönündeki ABD taleplerine yana\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Aral\u0131k 2000’de Birle\u015fmi\u015f Milletler Güvenlik Konseyi, Afgan halk\u0131n\u0131n insani ihtiyaçlar\u0131n\u0131 tan\u0131yarak; topraklar\u0131n\u0131 “teröristlerin” e\u011fitimi için kullan\u0131lmas\u0131na açan ve Usame bin Ladin’e güvenli s\u0131\u011f\u0131nak sa\u011flayan Taliban’\u0131 k\u0131nayan 1333 say\u0131l\u0131 karar\u0131nda, Taliban kontrolü alt\u0131ndaki Afganistan’a kar\u015f\u0131 ciddi yapt\u0131r\u0131mlar yay\u0131mlad\u0131. Ekim 2001’de ABD, Afgan Kuzey \u0130ttifak\u0131’n\u0131n da içinde yer ald\u0131\u011f\u0131 müttefikleriyle Afganistan’\u0131 i\u015fgal ederek Taliban rejimini y\u0131kt\u0131. Taliban liderleri ise Pakistan’a kaçt\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Sovyetler Birli\u011fi’nin Afganistan’\u0131 i\u015fgali ve \u0130ran’da ya\u015fanan \u0130slam devriminin getirdi\u011fi yasaklar; \u0130ranl\u0131 uyu\u015fturucu tüccarlar\u0131n\u0131n Pakistan’a kaymas\u0131na yol açm\u0131\u015f ve 1980’lerde eroin ticaretiyle Pakistan 8 milyar dolarl\u0131k bir pazar haline gelmi\u015ftir. Afyon üretiminin ticari ürün olarak yayg\u0131nl\u0131k kazanmas\u0131, sava\u015f\u0131n finansman\u0131nda eroin ticaretinden gelen gelirin kullan\u0131m\u0131, Afganistan’\u0131 uyu\u015fturucu ticaretinde önemli bir merkez haline getirmi\u015ftir. \u0130\u015fgal ile ba\u015flayan süreçte kendi kendine yeterli, kapal\u0131 k\u0131rsal yap\u0131, uluslararas\u0131 yard\u0131mlarla gelen mallar\u0131n (para, silah, insani yard\u0131m) dola\u015f\u0131m\u0131 ile de\u011fi\u015fmi\u015f ve ticarile\u015fmi\u015ftir. Uluslararas\u0131 ili\u015fkiler a\u011f\u0131 içinde dola\u015f\u0131ma giren uyu\u015fturucu ve silah ticaretinden pek çok yerel örgütlenme\/ki\u015fi pay almaya giri\u015fmi\u015ftir. Do\u011fal olarak bu durum yerle\u015fik iktidar ili\u015fkilerini de etkilemi\u015f, sava\u015f ko\u015fullar\u0131nda geli\u015ftirilen yeni himaye sistemleri, iktidar ili\u015fkileri içinde yeni yerel gruplar\u0131n\/ki\u015filerin önem kazanmas\u0131na yol açm\u0131\u015f ve iktidar a\u011flar\u0131n\u0131 dönü\u015ftürmü\u015ftür.<\/span><\/p>\n Afganistan’da Etnik Da\u011f\u0131l\u0131m<\/span><\/strong><\/p>\n 1970’lerin ortas\u0131nda nüfusun %85’inden fazlas\u0131n\u0131n k\u0131rsal alanda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131, önemli oranda göçebe nüfusa sahip, özellikle güneyde kabile ba\u011flar\u0131n\u0131n güçlü oldu\u011fu çok etnikli Afganistan’da en büyük etnik grup <\/span><\/strong>nüfusun %40’\u0131n\u0131 olu\u015fturan Pe\u015ftunlard\u0131r.<\/span><\/strong> Hinduku\u015f Da\u011flar\u0131’n\u0131n güneyinde ve kuzeyinde ya\u015fayan Pe\u015ftunlar, ortak bir kökenden geldiklerine inanmaktad\u0131rlar; ancak aralar\u0131nda farkl\u0131 kabile ve aileler temelinde bölünmeler de vard\u0131r. Nüfusun yakla\u015f\u0131k %30’unu olu\u015fturan, a\u015firet örgütlenmelerinin olmad\u0131\u011f\u0131, Farsça konu\u015fan <\/span><\/strong>Tacikler <\/span><\/strong>ise Kabil’de, kentlerde ve kuzeydo\u011fuda Tacikistan, Özbekistan s\u0131n\u0131r\u0131nda ya\u015famaktad\u0131r.<\/span><\/strong> Afganistan’da siyasal yap\u0131da Pe\u015ftunlar önemli iken, Tacikler bürokraside ve ulema örgütlenmesi içinde a\u011f\u0131rl\u0131ktad\u0131r. Yine a\u015firet ba\u011flar\u0131n\u0131n zay\u0131f oldu\u011fu Özbekler ve bu ba\u011f\u0131n güçlü oldu\u011fu Türkmenler ülkenin kuzeyinde ya\u015famaktad\u0131r. Tüm bu etnik gruplar Sünni Müslüman iken orta Afganistan’da ya\u015fayan, Farsça konu\u015fan ve kendilerinin Mo\u011follar\u0131n soyundan geldi\u011fini öne süren <\/strong><\/span>\u015eii Hazaralar ise nüfusun %15’ini olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/span><\/strong> \u015eii Afganlar aras\u0131nda K\u0131z\u0131lba\u015flar, \u0130smaililer de vard\u0131r. Köy mollalar\u0131 düzeyinde Sünni-\u015eii ayr\u0131m\u0131n\u0131 söylemenin güç oldu\u011fu Afganistan’da \u015eii ulema, \u0130ran’da Kum kentinde ya da Irak’ta Necef’te -\u0130ranl\u0131 hocalardan- dinî e\u011fitim alm\u0131\u015ft\u0131r. Afganistan’da 1960’lardan itibaren Kabil Üniversitesi çevresinde örgütlenen iki muhalefet hareketinden söz etmek mümkündür. \u0130lkini sol hareketlerden Halk ve Parçam -ileride Afganistan Demokratik Halk Partisi (ADHP) olacakt\u0131r- olu\u015ftururken, \u0130slamc\u0131 gruplar ikinci muhalefet grubunu olu\u015fturmaktad\u0131r. 1950’lerin sonunda özellikle M\u0131s\u0131r’da El-Ezher Üniversitesi’nde dinî e\u011fitim alan ve burada Müslüman Karde\u015fler örgütü ile tan\u0131\u015f\u0131p Afganistan’a döndüklerinde Kabil \u0130lahiyat Fakültesi’nde çal\u0131\u015fan bir grup entelektüel taraf\u0131ndan olu\u015fturulan Cemiyet-i \u0130slami, bu dönemde a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak kültürel dönü\u015füm üzerinde durmu\u015ftur. Seyyid Kutub ve Mevdudi’nin eserlerini tercüme ederek \u0130slam’\u0131 modern bir ideoloji olarak sunan bu grubun di\u011fer ülkelerde var olan benzer gruplarla do\u011frudan bir ili\u015fkisi yoktur. Bu a\u015famada daha çok bireysel tan\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar söz konusudur. 1960’lar\u0131n ortalar\u0131ndan itibaren Kabil Üniversitesi’nde ö\u011frenciler aras\u0131nda önem kazanan ve devrimci radikal bir e\u011filimi temsil eden “Müslüman Gençler Örgütü” a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak laik e\u011fitim kurumlar\u0131nda e\u011fitim gören ö\u011frenciler aras\u0131nda taban bulmu\u015ftur, ancak kabileler aras\u0131nda taraftar\u0131 yoktur. Ulemay\u0131 muhafazakâr olarak de\u011ferlendiren Müslüman Gençlik Örgütü’nün gizli bir örgütlenmesi de mevcuttur. 1972’de Burhaneddin Rabbani’yi emir olarak seçen örgüt, hücreler biçiminde örgütlenmi\u015f ve içinde “radikal”, “\u0131l\u0131ml\u0131” iki e\u011filimi bar\u0131nd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra “\u0131l\u0131ml\u0131” kanat Cemiyet-i \u0130slami, “radikal” kanat da Hizb-i \u0130slami olarak örgütlenmi\u015ftir. Bölünmede tekfir meselesi ve hareketin stratejisi ana çat\u0131\u015fma konusudur. Selefiler aras\u0131nda ana çat\u0131\u015fma konular\u0131ndan olan tekfir, bir ki\u015finin kâfir ilan edilmesi ile ili\u015fkilidir. Bir ki\u015finin kâfir ilan edilebilmesi için aç\u0131k dinî ihlallerin olmas\u0131 ve bunun kan\u0131tlanmas\u0131 gereklidir. Gulbeddin Hikmetyar liderli\u011finde homojen, disiplinli, öncü partiyi savunan Hizb-i \u0130slami, iyi Müslüman\u0131n sadece dinî tutumuyla de\u011fil, daha önemlisi siyasal eylemleri ile tan\u0131mlanaca\u011f\u0131n\u0131 ve kendine Müslüman diyenlerin de \u0130slami düzeni inkâr ederlerse “kâfir” say\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 savunmaktad\u0131r. Rabbani’nin lideri oldu\u011fu cephe örgütlenmesini ve kitle hareketini savunan Cemiyet-i \u0130slami ise tekfire kar\u015f\u0131 ç\u0131kmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan’da dinî yap\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n A. Müslümanlar<\/span><\/strong><\/p>\n 1- Sünniler<\/span><\/strong><\/p>\n Bir \u0130slam ülkesi olan Afganistan’da nüfusun %99’u Müslüman olup ekseriyeti Hanefi mezhebine mensuptur. Sünnilerin d\u0131\u015f\u0131nda \u015eia’n\u0131n farkl\u0131 kollar\u0131na mensup olanlar da %15-20 gibi önemli bir oran\u0131 temsil etmektedir. Afganistan’da az say\u0131da Hindu, Sih ve Yahudi de ya\u015famaktad\u0131r. Afganistan toplumunun dini hayat\u0131nda tasavvuf ve tarikatlar\u0131n önemli yeri vard\u0131r. Tarihte oldu\u011fu gibi günümüzde de tasavvuf, dini ve sosyal hayat\u0131 etkileyen temel unsurlardan biridir. \u0130slam dünyas\u0131n\u0131n me\u015fhur tasavvuf merkezlerinden olan Horasan bölgesinin bir k\u0131sm\u0131 Gazne, Herat ve Belh gibi önemli \u015fehirler bu ülkenin s\u0131n\u0131rlar\u0131 içerisinde bulunmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n 2- \u015eiiler<\/span><\/strong><\/p>\n Sünnilerin d\u0131\u015f\u0131nda \u015eia’n\u0131n farkl\u0131 kollar\u0131na mensup olanlar da %15-20 gibi önemli bir oran\u0131 temsil etmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n B. Gayrimüslimler<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan’da az say\u0131da Hindu, Sih ve Yahudi de ya\u015famaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan’daki tüm bu gruplar\u0131n kom\u015fu ülkelerle güçlü ekonomik, kültürel ve siyasi ba\u011flar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Pakistan’da Afganistan’dan daha fazla Pe\u015ftun’un (yakla\u015f\u0131k 11,5 milyon), Afganistan’da da Tacikistan’dakinden daha çok Tacik’in (yakla\u015f\u0131k 4,5 milyon) ya\u015famas\u0131 bölgenin iç içe geçmi\u015f bir nüfus yap\u0131s\u0131na sahip oldu\u011funu göstermesinin yan\u0131 s\u0131ra etnik unsurlar\u0131n ülke politikalar\u0131n\u0131n belirlenmesindeki rolünü de ortaya koymaktad\u0131r. Etnik kimlikle birlikte Afganistan’daki geli\u015fmeleri etkileyen ikinci bir dinamik de din olmaktad\u0131r. Afganistan’da hâkim olan din \u0130slamiyet’tir. Halk\u0131n %99’u Müslümand\u0131r. <\/span><\/strong><\/p>\n Etnik gruplar\u0131n ço\u011funlu\u011funu te\u015fkil eden Pe\u015ftunlar\u0131n da tek bir milli kimli\u011fi yoktur. “Pe\u015ftun” olarak adland\u0131r\u0131lan toplulu\u011fun içinde, örne\u011fin “Gilcayi” ve “Durani” gibi kabileler mevcuttur. Söz konusu kabileler birbirleriyle bütünle\u015fmi\u015f de\u011fillerdir. Tacikler ise Pe\u015ftunlara göre daha homojen yap\u0131ya sahip bir grubu olu\u015fturmaktad\u0131r. Özellikle SSCB’nin i\u015fgalinden sonra, Tacikler aras\u0131ndaki milli kimlik daha da güçlenmi\u015ftir. Bu kapsamda, önemli etnik gruplar olan Pe\u015ftunlar\u0131n, Taciklerin, Özbeklerin ve Türkmenlerin Afganistan’\u0131n gelece\u011finin belirlenmesinde önemli rol oynayacaklar\u0131 dü\u015fünülmektedir. Bu gruplar\u0131n bir araya getirilmelerinin güçlü\u011fü dikkate al\u0131narak, halen sürdürülen harekât sonras\u0131nda ortaya ç\u0131kabilecek iktidar çat\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n neticesinde Afganistan’\u0131n parçalanma ihtimalinin de göz önünde bulundurulmas\u0131 gerekti\u011fi de\u011ferlendirilmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan’daki Müslüman halk\u0131n %84’ü Sünni, %15’i ise \u015eiilerden olu\u015fmaktad\u0131r. Bu nedenle, din faktörünün de etnik kimlik gibi bölge ülkelerinin Afganistan’a yönelik politikalar\u0131nda belirleyici rol oynad\u0131\u011f\u0131 görülmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n C. Afgan Toplumunda ve Dini yap\u0131da “Pe\u015ftunvali” a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan’\u0131n toplumsal yap\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturan geleneklerin temelini baz\u0131 de\u011ferler sistemi olu\u015fturmu\u015f, bu da birçok temel kültürel yap\u0131ya dayal\u0131 olarak geli\u015fmi\u015f durumdad\u0131r. Bu yap\u0131lar\u0131n en önemlilerinden birisi, Pe\u015ftun gelene\u011fi anlam\u0131na gelen <\/span><\/strong>“Pe\u015ftunvali”<\/span><\/strong> olmaktad\u0131r. Afganlar aras\u0131ndaki ili\u015fkiler, büyük ölçüde millî bir miras olan ve tüm etnik yap\u0131lar taraf\u0131ndan ço\u011funlukla benimsenen “Pe\u015ftunvali” kurallar\u0131 vas\u0131tas\u0131yla kurulmu\u015flard\u0131r. Bu kurallar Pe\u015ftunlara özgü olmas\u0131na ra\u011fmen di\u011fer etnik gruplar da birçok kural\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 benimsemi\u015f durumdad\u0131r. Pe\u015ftunvali kurallar\u0131 yaz\u0131l\u0131 de\u011fildir, ancak toplumun tamam\u0131 taraf\u0131ndan bilinmi\u015f ve yüzy\u0131llard\u0131r uygulanm\u0131\u015f olan kurallar\u0131n tümüne verilen isim olmu\u015ftur. Pe\u015ftunvali; öz-sayg\u0131, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, adalet, misafirperverlik, sevgi, ba\u011f\u0131\u015flama, intikam ve herkese kar\u015f\u0131 (özellikle yabanc\u0131lara ve misafirlere) tolerans gibi hususlar\u0131 bünyesinde toplam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n SONUÇ<\/span><\/strong><\/p>\n Afganistan, stratejik önem ta\u015f\u0131yan konumundan dolay\u0131 tarih boyunca i\u015fgallere u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. 18. yüzy\u0131lda dünya hâkimi olan Britanya ve Rusya aras\u0131nda tampon olu\u015fturmas\u0131 için “Büyük Oyun”un en önemli kurban\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Devam eden stratejik öneminden dolay\u0131 1979 y\u0131l\u0131nda Rusya taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmi\u015f, fakat SSCB’nin da\u011f\u0131lmas\u0131nda en önemli faktörlerden birisi olmu\u015flard\u0131r. Sovyet i\u015fgaline kar\u015f\u0131 sava\u015fan radikal dini unsurlar, daha sonra birbirleriyle iç sava\u015fa tutu\u015fmu\u015f ve ülkedeki karga\u015fa yine radikal bir grup olan Taliban’\u0131n ülkeyi ele geçirmesi ile sonuçlanm\u0131\u015ft\u0131r. Taliban yönetimi El-Kaide unsurlar\u0131n\u0131n ülkede bar\u0131nmas\u0131na izin vermi\u015f ve i\u015f birli\u011fi yapm\u0131\u015ft\u0131r. Bat\u0131l\u0131lar taraf\u0131ndan beslenip büyütülen bu iki örgüt yönünü Bat\u0131’ya dönerek onlar\u0131 dü\u015fman olarak görmeye ve eylem yapmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130stila ve istikrars\u0131zl\u0131klarla dolu bir tarihe sahip olan Afganistan’da 1979 y\u0131l\u0131nda meydana gelen Sovyet i\u015fgali, bugün ya\u015fanan olaylar\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 aç\u0131s\u0131ndan belki de en temel geli\u015fmedir. Zira bu tarihten sonra Afganistan’da ba\u015flayan kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar h\u0131z kesmeden günümüze kadar gelmi\u015ftir. Bu nedenle Sovyet nüfuzu ve i\u015fgalinin ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar ile akademisyenler taraf\u0131ndan çok iyi incelenmesi, analiz edilmesi gerekmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n 2001’de Washington’da Pentagon ve New York’ta \u0130kiz Kulelere yap\u0131lan sald\u0131r\u0131lardan hemen sonra ABD, radikal \u0130slamc\u0131 gruplara kar\u015f\u0131 tutumunu de\u011fi\u015ftirmi\u015f ve “teröre kar\u015f\u0131 sava\u015f” politikas\u0131 temelinde bu gruplar\u0131 “küresel tehdit” olarak ilan etmi\u015ftir. Organize suç örgütü gibi muamele gören bu gruplar\u0131n gücünün s\u0131n\u0131rlanmas\u0131 için ABD \u015fiddet kullanmaktan çekinmemi\u015ftir. 11 Eylül sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan hemen sonra Afganistan’daki Taliban yönetimi Usame bin Ladin’i korudu\u011fu ve “terörist” gruplar\u0131 bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 için hedef olarak seçilmi\u015f ve ABD bombard\u0131manlar\u0131 sonunda pek çok Ortado\u011fu ülkesinin de deste\u011fi ile devrilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca bu gruplar\u0131n finansal kaynaklar\u0131n\u0131 kurutmak ve kitle imha silahlar\u0131na sahip olmalar\u0131n\u0131 önlemek amac\u0131 ile pek çok uygulama gerçekle\u015ftirilmi\u015ftir. Asl\u0131nda pek çok ülke; örne\u011fin Pakistan, \u0130ran, Suudi Arabistan, M\u0131s\u0131r, Yemen, Suriye, Birle\u015fik Arap Emirlikleri vb. Afganistan’da Taliban rejiminin y\u0131k\u0131lmas\u0131nda ve El-Kaide’ye kar\u015f\u0131 mücadelede ABD’ye destek vermi\u015ftir. Tüm bu devletler kendi içlerinde El-Kaide veya benzeri örgütlenmeler taraf\u0131ndan tehdit edildiklerini dü\u015fündükleri için bu mücadeleye ABD yan\u0131nda girmi\u015flerdir. Ayr\u0131ca bu mücadelede ABD’ye destek olmak bölgede baz\u0131 otoriter yönetimlerin kendilerini güçlendirmelerine yol açm\u0131\u015f, bir ba\u015fka deyi\u015fle örne\u011fin; M\u0131s\u0131r’da Hüsnü Mübarek, Pakistan’da Pervez Mü\u015ferref yönetimini, Bat\u0131l\u0131 ele\u015ftirilerden koruyuvermi\u015ftir. Afganistan deneyiminin bilinmesi sadece bugün ne oldu\u011funu anlamak aç\u0131s\u0131ndan de\u011fil, yar\u0131n ne olabilece\u011fini öngörmek aç\u0131s\u0131ndan da önemlidir. 2003’te ABD ve Britanya’n\u0131n Irak i\u015fgalinden sonra Irak Afganistan’\u0131n yerini alm\u0131\u015f ve radikal gruplar için teknik uzmanl\u0131klar\u0131n\u0131 geli\u015ftirecekleri, cihad\u0131 yenileyecekleri bir alan olmu\u015ftur. Afganistan gibi Irak da, farkl\u0131 ülkelerin farkl\u0131 gruplar\u0131 destekleyerek kendi ç\u0131karlar\u0131n\u0131 ya da çat\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 Irakl\u0131lar üzerinden çözmeye çal\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 bir sava\u015f alan\u0131na dönü\u015fmü\u015f vaziyettedir. Bugün Irak’ta i\u015fgalci güç olarak ABD, Britanya ve \u0130srail öndedir. Afganistan deneyiminden ö\u011frenmeye niyetli olan ülkeler bu sava\u015f\u0131n bölge ülkeleri için yeni sorunlara gebe oldu\u011funu ve buna göre tutum al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini bileceklerdir. “Tehdit” tan\u0131mlamalar\u0131 belirli bir tarihsel-toplumsal ba\u011flamda, mevcut iktidar yap\u0131lar\u0131 temelinde farkl\u0131 toplumsal\/siyasal gruplar taraf\u0131ndan \u015fekillendirilir. Ku\u015fkusuz “tehdit”in kimler taraf\u0131ndan, nas\u0131l alg\u0131land\u0131\u011f\u0131 önemlidir. Ancak “tehdit”in hangi iktidar yap\u0131s\u0131 temelinde, hangi toplumsal-siyasal aktörlerce süreç içinde nas\u0131l kurguland\u0131\u011f\u0131 ve de\u011fi\u015fti\u011fi kavram\u0131 günümüz aç\u0131s\u0131ndan çok daha önemlidir.<\/span><\/p>\n ABD iktidar\u0131, büyük bir operasyon ile devirerek ald\u0131\u011f\u0131 Afganistan’\u0131 Taliban’a tekrar teslim etmek yoluna gitmi\u015ftir. Afganistan’\u0131 Ruslar\u0131n kuca\u011f\u0131na iterek peri\u015fan eden Amerika, büyük bir yenilgi alarak ülkeyi h\u0131zla NATO müttefiklerine haber vermeden terk etmi\u015ftir. Yap\u0131lan onca masraf bo\u015fa gitmi\u015ftir. Ülke hiçbir ilerleme göstermedi\u011fi gibi, çok daha kötüye evrilmi\u015ftir. Geride ABD’nin yaratt\u0131\u011f\u0131 koskoca bir kaos ve y\u0131llardan beri ac\u0131 çeken Afgan halk\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r. Ekonomisi bozuk, kad\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yok say\u0131ld\u0131\u011f\u0131, elli y\u0131ldan fazla süredir sava\u015fmaktan ba\u015fka bir \u015fey bilmeyen cahil kalm\u0131\u015f erkeklerden ve e\u011fitim alamayan çocuklar ile gençlerden olu\u015fan Afganistan, tedbir al\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 takdirde dünyaya birçok yeni sorunlar ula\u015ft\u0131racakt\u0131r.[1]<\/span><\/strong><\/p>\n Toparlayacak olursak:<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130slam’\u0131n önüne eklenen birtak\u0131m terimlerde asl\u0131nda \u0130slam’\u0131 yozla\u015ft\u0131rma amaçlar\u0131 s\u0131r\u0131tmaktad\u0131r. Ve maalesef günümüzde 3 türlü \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131na rastlanmaktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n 1<\/span><\/strong>– Sert<\/span><\/strong> (Kat\u0131 ve Ba\u011fnaz<\/em>) \u0130slam Anlay\u0131\u015f\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n 2- <\/span><\/strong>Gev\u015fek<\/span><\/strong> (Il\u0131ml\u0131 ve Bat\u0131’ya uyarl\u0131<\/em>) \u0130slam Yorumlar\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n 3- <\/span><\/strong>Gerçek<\/span><\/strong> (F\u0131tri – Do\u011fal ve Ku\u015fat\u0131c\u0131<\/em>) \u0130slam Yakla\u015f\u0131m\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Sert ve kat\u0131 \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131na yani \u015fekilcilik ve taklitçilik ba\u011fnazl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131, ismen ve resmen olmasa da, fikren ve fiilen GERÇEK (f\u0131tri ve do\u011fal) \u0130slam dü\u015füncesini ortaya koyan en önemli \u015fahsiyet ve hareketlerin ba\u015f\u0131nda Erbakan Hocam\u0131z\u0131n bulundu\u011fu unutulmamal\u0131d\u0131r. Prof. Dr. Necmettin Erbakan; ülkemizdeki ve yeryüzündeki hiçbir \u0130slami hareket ve hizmeti asla d\u0131\u015flamam\u0131\u015f, suçlamam\u0131\u015f, hepsini kucaklay\u0131c\u0131 ve GERÇEK (f\u0131tri) \u0130slam’a yakla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir tav\u0131r ortaya koymu\u015flard\u0131r. Çünkü O, hem \u0130slam’\u0131n de\u011fi\u015fmez esaslar\u0131na samimiyetle sahip ç\u0131k\u0131p ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015f, hem de yeni ve gerekli içtihatlar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 lüzumuna inanm\u0131\u015f ve bu konuda orijinal program ve projeler ortaya koymu\u015flard\u0131r. \u0130\u015fte bu yüzdendir ki; d\u0131\u015f güçler (Siyonist ve emperyalist merkezler)ce Erbakan özellikle hedef al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Çünkü Erbakan \u0130slam dünyas\u0131n\u0131n ve insanl\u0131\u011f\u0131n acilen ihtiyaç duyduklar\u0131 ve <\/span><\/strong>