Osmanl\u0131, tarihin kaydetti\u011fi en \u00f6nemli hak ve adalet medeniyetlerinden birisidir. \u201c\u0130slam karde\u015fli\u011fi ve insan e\u015fitli\u011fi\u201d temeline dayanan, \u00e7ok farkl\u0131 din, mezhep, k\u00f6ken ve k\u00fclt\u00fcrden olu\u015fan ve \u00fc\u00e7 k\u0131taya yay\u0131lan topluluklar\u0131 tam 6,5 as\u0131r ba\u011fr\u0131nda bar\u0131nd\u0131ran bir M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk devletidir. <\/b><\/p>\n
Osmanl\u0131n\u0131n geli\u015fip y\u00fccelmesinin de, gerileyip \u00e7\u00f6kmesinin de asl\u0131 sebebi \u015fu iki \u015feydir: <\/b><\/p>\n
1- \u0130limde \u0130\u00c7T\u0130HAT sistemininin ve sorumlulu\u011funun; yani temel ve genel do\u011frulara dayanarak; siyasi, ekonomik, i\u00e7timai ve e\u011fitim sorunlar\u0131na geli\u015fen ve de\u011fi\u015fen \u015fartlara uygun yeni bilimsel \u00e7\u00f6z\u00fcmler ve projeler \u00fcretme gayretinin k\u00f6rlenip, taklit\u00e7ilik ve nakilcilik d\u00f6neminin ba\u015flamas\u0131<\/b><\/p>\n
2- Siyasette ise C\u0130HAT ruhunun ve \u015fuurunun; yani \u00fclkemizde, b\u00f6lgemizde ve yery\u00fcz\u00fcnde hak ve adaleti, bar\u0131\u015f ve bereketi sa\u011flamak \u00fczere, her t\u00fcrl\u00fc tedbiri almak, zulme ve zalimlere f\u0131rsat tan\u0131mamak i\u00e7in s\u00fcrekli diri ve dinamik olma \u015fuurunun zay\u0131flay\u0131p, gurura ve kuruntulara kap\u0131n\u0131lmas\u0131 Osmanl\u0131n\u0131n sonunu getirmi\u015ftir.<\/b><\/p>\n
\u015eanl\u0131 Osmanl\u0131 Medeniyetinden alaca\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ok \u00f6nemli dersler ve ibretler vard\u0131r. Ancak Osmanl\u0131y\u0131 b\u00fct\u00fcn kurum ve kurallar\u0131yla aynen geri getirme hevesleri yanl\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bug\u00fcnk\u00fc sorunlar ve standartlar olduk\u00e7a geli\u015fmi\u015f, de\u011fi\u015fmi\u015f ve \u00e7e\u015fitlenmi\u015f bulunmaktad\u0131r. Y\u00fczlerce y\u0131l \u00f6nceki \u015fartlar ve ihtiya\u00e7lar i\u00e7in haz\u0131rlanm\u0131\u015f kanun ve kurallar\u0131 bug\u00fcne uyarlamak ve uygulamak hem imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r, hem de yarars\u0131zd\u0131r. <\/b><\/p>\n
Bug\u00fcn \u201cde\u011fi\u015fmeyen do\u011frular\u201d esas al\u0131narak \u201cde\u011fi\u015fen sorunlara ve \u00e7a\u011fda\u015f standartlara uygun programlara\u201d ihtiya\u00e7 vard\u0131r.<\/b><\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, Osmanl\u0131 \u00fczerinden \u0130slam d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 y\u00fcr\u00fctenler ne denli soysuz ise; Osmanl\u0131 modelini aynen diriltmeye ve geri getirmeye heveslenenler de o denli \u015fuursuz insanlard\u0131r.<\/b><\/p>\n
Giri\u015f:<\/b><\/p>\n
Bu yaz\u0131da, Osmanl\u0131 Devleti ve Medeniyetiyle ilgili yerli ve yabanc\u0131 yazarlar\u0131n \u00e7e\u015fitli kitap ve bro\u015f\u00fcrlerde, dergi ve sitelerde yay\u0131nlad\u0131klar\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 derleyip dikkatlice de\u011ferlendirerek, okuyucuya do\u011fru, doyurucu, \u00f6zet ve net bilgiler sunma amac\u0131 g\u00f6zetilmi\u015ftir. Konuyla ilgili yaz\u0131lar\u0131n, sat\u0131r sat\u0131r akademik tenkidini yapmak ve b\u00f6ylece okuyucuyu b\u0131kt\u0131rmak ve konular\u0131 da\u011f\u0131tmak yerine, bunlar\u0131n yanl\u0131\u015flar\u0131, noksanlar\u0131, \u00e7arp\u0131tma ve sapt\u0131rmalar\u0131 yaz\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7erisinde g\u00f6sterilmi\u015f ve d\u00fczeltilmi\u015ftir.<\/p>\n
Bize g\u00f6re, pe\u015fin \u00f6nyarg\u0131lar ve karalama kayg\u0131lar\u0131yla OSMANLIYI \u0130NK\u00c2R ETMEK ve k\u00f6t\u00fcleme gayesi g\u00fctmek de; tarihi yeniden diriltece\u011fini sanmak ve her halini savunmak gayretiyle, mevcut geri kalm\u0131\u015fl\u0131k kompleksi ve a\u015fa\u011f\u0131lanma psikolojisiyle ge\u00e7mi\u015fin g\u00f6lgesine s\u0131\u011f\u0131n\u0131vermek veya OSMANLIYI \u0130ST\u0130SMARA Y\u00d6NELMEK de yanl\u0131\u015ft\u0131r, yak\u0131\u015f\u0131ks\u0131zd\u0131r ve talihsizliktir.<\/p>\n
Evet, Osmanl\u0131 bizim kesinlikle sahiplenmemiz ve sayg\u0131 g\u00f6stermemiz gereken GE\u00c7M\u0130\u015e\u0130M\u0130Z\u2019dir, GER\u00c7E\u011e\u0130M\u0130Z\u2019dir. \u0130bretle okuyaca\u011f\u0131m\u0131z ve ders alaca\u011f\u0131m\u0131z \u015fanl\u0131 tarihimizin \u00e7ok \u00f6nemli bir s\u00fcrecidir. Ama bug\u00fcnk\u00fc Cumhuriyetimizi ve gelece\u011fimizi, kuru ve kuruntulu bir Osmanl\u0131 hevesi ve hayaliyle kurmam\u0131z ve yeni bir medeniyet merkezi olu\u015fturmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n
Uygun ve uygar, yeni ve yeterli program ve at\u0131l\u0131mlarla ancak, kutlu ve mutlu yar\u0131nlara ula\u015fabilir. \u0130\u015fte bu noktada tarihimiz; geriye \u00e7\u0131k\u0131p h\u0131zlanmak, psikolojik bir \u00f6zg\u00fcven ve heyecan kazanmak ve daha ileriye ad\u0131m atmak \u00fczere \u00f6nemli bir s\u0131\u00e7rama tahtas\u0131 ve hazine haritas\u0131 yerindedir.<\/p>\n
Devlet \u00d6rg\u00fctlenmesi<\/b><\/p>\n
Padi\u015fah<\/b><\/p>\n
Osmanl\u0131 merkez \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn ba\u015f\u0131 padi\u015faht\u0131. Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 devletin kurulu\u015funun ilk d\u00f6nemlerinde Bey, Han, Sultan gibi s\u0131fatlarla an\u0131ld\u0131. \u0130lk h\u00fck\u00fcmdarlar mutlak bir y\u00f6netici olmakla birlikte, askeri gelenek etkisini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcnden, \u00f6rf ve adetlere dayal\u0131 bir y\u00f6netim vard\u0131. 1453’de \u0130stanbul’un fethiyle Osmanl\u0131 Devletinin, siyasal kurumlar\u0131 y\u00f6n\u00fcnden, bir imparatorluk durumuna gelmesiyle II. Mehmet (Fatih) sultanl\u0131k san\u0131yla yetinmeyerek, Padi\u015fah ad\u0131n\u0131 ald\u0131. Osmanl\u0131 hanedan\u0131 i\u00e7inde devlet ba\u015fkan\u0131n\u0131n se\u00e7imi, II. Murat’\u0131n h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011f\u0131na kadar, etkili ki\u015filerin ve beylerin elindeydi. Beylerin y\u00f6netimdeki etkilerini ortadan kald\u0131ran II. Mehmet kanunnamesinde, \u201cveraset sisteminin\u201d yan\u0131 s\u0131ra, devletin dirlik ve d\u00fczeni, milletin selamet ve emniyeti i\u00e7in gerekirse karde\u015f katli de yasalla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. I. Ahmet’in taht\u0131 \u201chanedan\u0131n en ya\u015fl\u0131 erke\u011fine b\u0131rakma\u201d ilkesini getirmesiyle, kanl\u0131 saltanat y\u00f6netimi hafiflemeye ba\u015flad\u0131. XVII. y\u00fczy\u0131la dek Osmanl\u0131 \u015fehzadeleri, y\u00f6netim ve askerlik i\u015flerini \u00f6\u011frenmeleri amac\u0131yla sancaklara y\u00f6netici olarak yollan\u0131rd\u0131. Veraset konusunda, ba\u015fkente yak\u0131n sancaklarda bulunan \u015fehzadelerin \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flamalar\u0131 b\u00f6lgede g\u00fc\u00e7 ve yanda\u015f kazanarak taht kavgalar\u0131na giri\u015fmeleri ve giderek taht kavgalar\u0131n\u0131n daha s\u0131k g\u00f6r\u00fclmesi nedeniyle, XVII. y\u00fczy\u0131ldan sonra \u015fehzadelerin Harem’de tutulmalar\u0131 ilkesi benimsendi. Bunun sonucu olarak b\u00fcy\u00fck bir devleti y\u00f6netmek i\u00e7in gerekli e\u011fitimi almayan, yetersiz ve yeteneksiz h\u00fck\u00fcmdarlar ba\u015fa ge\u00e7meye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n\u0131n egemenliklerinin kayna\u011f\u0131 iki temelde aranmal\u0131d\u0131r:<\/p>\n
1- Padi\u015fah’a yaz\u0131l\u0131 olan ya da olmayan \u0130slami kurallara dayal\u0131 hukukun verdi\u011fi ve kayna\u011f\u0131n\u0131 kanunnamelerden, \u00f6rf ve adaletten alan yetkiler,<\/p>\n
2- Toplumsal, siyasal ve askersel ko\u015fullar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 \u00f6\u011felerden olu\u015fan yetkiler.<\/p>\n
Padi\u015fahlar, devlet i\u015flerinde bir karara varmadan \u00f6nce, konular Divan-\u0131 H\u00fcmayunda ya da B\u00e2b-\u0131 Ali’de konu\u015fulur, ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r ve kurulun karar metni padi\u015faha sunulurdu. Son karar padi\u015fah\u0131nd\u0131. Osmanl\u0131 Padi\u015fahlar\u0131, \u0130slami \u015feriat yasalar\u0131na, ge\u00e7erli hukuk kurallar\u0131na ve temel insan haklar\u0131na ba\u011fl\u0131 ve sayg\u0131l\u0131yd\u0131. Haks\u0131z ve dayanaks\u0131z karar alamazlard\u0131. Yetki ve g\u00f6rev alan\u0131, bu g\u00fcnk\u00fc ABD ba\u015fkanlar\u0131ndan pek de farkl\u0131 say\u0131lmazd\u0131. Sadrazam, padi\u015fah\u0131n vekili oldu\u011fu i\u00e7in geni\u015f yetkilere ve m\u00fchr-\u00fc h\u00fcmayun denilen padi\u015fah\u0131n m\u00fchr\u00fcne sahipti. Osmanl\u0131 Devletindeki atama, terfi, r\u00fctbe, mevki vermeler ve g\u00f6revden alma sadrazam\u0131n emri ve izniyle olurdu. Yaln\u0131zca ilmiye s\u0131n\u0131f\u0131na ili\u015fkin atamalar\u0131 \u015feyh\u00fclisl\u00e2mlar bildirir, sadrazam uygun g\u00f6r\u00fcrse atamay\u0131 onaylard\u0131. Osmanl\u0131 padi\u015fah\u0131na ikametg\u00e2h olan saray, yaln\u0131zca onun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131, hizmetli kadrolar\u0131n\u0131n bar\u0131nd\u0131\u011f\u0131 bir mek\u00e2n de\u011fil, ayn\u0131 zamanda devlet mekanizmas\u0131n\u0131n en \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc i\u00e7eren kurum konumundayd\u0131.<\/p>\n
Saray<\/b><\/p>\n
Osmanl\u0131 Devleti geli\u015ftik\u00e7e, padi\u015fahlar\u0131n oturdu\u011fu saraylar da b\u00fcy\u00fcmek zorundayd\u0131. Bursa’daki g\u00f6steri\u015fsiz Osmanl\u0131 saray\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, Edirne’de daha geli\u015fkin saraylar yap\u0131ld\u0131. Yeni Saray ad\u0131 verilen \u0130stanbul’daki Topkap\u0131 Saray\u0131, \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fmaktayd\u0131: Harem, Enderun ve Birun. Her \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn de, padi\u015fah\u0131n hizmetlerini g\u00f6rmenin yan\u0131 s\u0131ra de\u011fi\u015fik boyutlarda kamusal i\u015flevleri vard\u0131.<\/p>\n
a) Harem, padi\u015fah\u0131n \u00f6zel ya\u015fam\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi k\u0131s\u0131md\u0131. Haremin amiri Dar\u00fcssaade A\u011fas\u0131’yd\u0131, XVI. y\u00fczy\u0131ldan sonra \u015fehzadeler sancak valili\u011fine g\u00f6nderilmedi\u011finden, haremde tutulur ve burada e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim al\u0131rd\u0131. Saray’\u0131n Enderun b\u00f6l\u00fcm\u00fc i\u00e7in yeti\u015ftirilecek olanlar, dev\u015firmeler aras\u0131ndan se\u00e7ilirdi. Bunlar\u0131n aras\u0131ndan se\u00e7ilenler ise, Edirne Saray\u0131, Galata Saray\u0131 ve Sultanahmet’teki \u0130brahim Pa\u015fa Saray\u0131na g\u00f6nderilirdi. Buralarda \u00fcz\u00fcn s\u00fcre e\u011fitim g\u00f6ren i\u00e7o\u011flanlar\u0131ndan yetenekli bulunanlar Topkap\u0131 Saray\u0131’n\u0131n hizmetine ayr\u0131l\u0131r, \u00f6tekileri ise derecelerine g\u00f6re kap\u0131kulu s\u00fcvari b\u00f6l\u00fcklerine da\u011f\u0131t\u0131l\u0131rlard\u0131. XVI. y\u00fczy\u0131ldan sonra dev\u015firme y\u00f6ntemi kalk\u0131nca, kimi etkili aileler, \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 Enderun’a g\u00f6ndermeye ba\u015flad\u0131lar.<\/p>\n
b) Enderun bir\u00e7ok dalda e\u011fitim yapan bir kurumdu.<\/p>\n
c) Birun, as\u0131l devlet i\u015flerinin g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yerdi. Burada saray\u0131n hizmetleriyle g\u00f6revli olanlar\u0131n yan\u0131nda, Kubbealt\u0131 denilen Divan-\u0131 H\u00fcmayun kalemleri bulunmaktayd\u0131. Buradaki saray hizmetlerinin ba\u015f\u0131nda kap\u0131kulu s\u00fcvarileri gelirdi. Birun’da padi\u015fah\u0131n egemenlik simgesi olan, tu\u011f ve ota\u011f-\u0131 h\u00fcmayunu koruyan mehter tak\u0131m\u0131 bulunurdu. Ziyafet i\u015flerine bakan \u00e7a\u015fnigirba\u015f\u0131 ve \u00e7a\u015fnigirlerle, devlet protokol\u00fcn\u00fc y\u00fcr\u00fcten, ulakl\u0131k ve el\u00e7ilik g\u00f6revlerini y\u00fcr\u00fcten derg\u00e2h-\u0131 muall\u00e2 \u00e7avu\u015flar\u0131 ise \u00e7ak\u0131rc\u0131ba\u015f\u0131 y\u00f6netimindeydi. Saray ah\u0131rlar\u0131n\u0131 y\u00f6neten mirahur (imrahor), av ku\u015flar\u0131 ve k\u00f6pekleri besleyen do\u011fanc\u0131lar, bostanc\u0131lar, yeni\u00e7eriler, top\u00e7ular, cebeciler, darphane emirli\u011fi ve hassa mimarlar\u0131 da Birun halk\u0131ndand\u0131.<\/p>\n
Divan-\u0131 H\u00fcmayun ve Merkez \u00d6rg\u00fct\u00fc<\/b><\/p>\n
Osmanl\u0131larda devlet i\u015flerinde birinci derecede ba\u015fvuru yeri Divan-\u0131 h\u00fcmayundu. Birinci ve ikinci derecedeki siyasal, y\u00f6netsel, askersel, geleneksel, \u015fer’i, hukuksal ve mali i\u015fler, \u015fik\u00e2yet davalar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcp incelendikten sonra karara ba\u011fland\u0131\u011f\u0131 divan, hangi din ve milliyetten olursa olsun, kad\u0131n-erkek herkese a\u00e7\u0131kt\u0131. Osmanl\u0131\u2019da adalet da\u011f\u0131t\u0131m\u0131nda ve Hukuk kar\u015f\u0131s\u0131nda, farkl\u0131 din, mezhep, k\u00f6kenden herkes e\u015fit say\u0131l\u0131rd\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki pek \u00e7ok \u00fclkedeki \u201cLA\u0130KL\u0130K\u201dten \u00e7ok daha \u00fcst\u00fcn bir din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelere ho\u015fg\u00f6r\u00fc ortam\u0131 vard\u0131. T\u00fcm devlet i\u015flerinden sorumlu olan sadrazam\u0131n ikinci derecedeki i\u015fleri g\u00f6rmek ve davalara bakmak i\u00e7in ayr\u0131ca \u00f6zel bir divan\u0131 bulunurdu; bu \u201cikinci divan\u201d say\u0131l\u0131rd\u0131. Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 II. Mehmet d\u00f6nemine kadar, Divan-\u0131 H\u00fcmayuna ba\u015fkanl\u0131k ederek, devlet i\u015flerine do\u011frudan bakard\u0131. Daha sonra bu sistem kald\u0131r\u0131larak devlet i\u015fleri sadrazam arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla y\u00fcr\u00fct\u00fclmeye ba\u015fland\u0131. Divan-\u0131 H\u00fcmayunun as\u0131l \u00fcyeleri sadrazam, kubbevezirleri, Rumeli ve Anadolu kazaskerleri, Rumeli ve Anadolu defterdarlar\u0131 ve ni\u015fanc\u0131dan olu\u015fmaktayd\u0131. Divan toplant\u0131lar\u0131na, as\u0131l \u00fcye olmakla birlikte divan k\u00e2tip ve kalemlerinin ba\u015f\u0131 oldu\u011fundan reis\u00fc’l-k\u00fcttaplar da kat\u0131l\u0131rlard\u0131. XVI. y\u00fczy\u0131lda kaptan-\u0131 deryalara beylerbeylik r\u00fctbesi verildikten sonra, onlar da divan toplant\u0131lar\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Padi\u015fahlar, II. Mehmet’ten sonra, divan toplant\u0131lar\u0131n\u0131, \u201ckasr-\u0131 adil\u201d denilen kafes arkas\u0131ndan dinlemeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n<\/p><\/div>\n
<\/b><\/p>\n
Divan-\u0131 H\u00fcmayunda \u00fc\u00e7 \u00e7e\u015fit toplant\u0131 olurdu:<\/b><\/p>\n
1. Belli g\u00fcnlerde toplanan ola\u011fan divan,<\/p>\n
2. Kap\u0131kulu ocaklar\u0131na maa\u015f verilmesi ve el\u00e7i kabul\u00fc s\u0131ras\u0131nda toplanan Gulube Divan\u0131,<\/p>\n
3. Ola\u011fan\u00fcst\u00fc durumlarda padi\u015fah taht\u0131n\u0131n B\u00e2b-\u00fcs Saade’ye kurulmas\u0131yla toplanan Ayak Divan\u0131.<\/p>\n
Divan-\u0131 H\u00fcmayun, ilk d\u00f6nemlerde her g\u00fcn toplan\u0131rken, XVI. y\u00fczy\u0131ldan sonra, haftada d\u00f6rt g\u00fcn toplanmaya ba\u015flad\u0131. XVII. y\u00fczy\u0131lda ise toplant\u0131 say\u0131s\u0131 haftada ikiye indi. Bu y\u00fczy\u0131ldan ba\u015flayarak Divan-\u0131 H\u00fcmayun \u00f6nemini giderek yitirdi, i\u015flevleri sadarete (Ba\u015fbakan yerinde) ve XIX. y\u00fczy\u0131lda da ba\u011f\u0131ms\u0131z nezaretlere (Bakanl\u0131k yerinde) kald\u0131. Devlet i\u015fleri, sadrazam divan\u0131na ve Pa\u015fakap\u0131s\u0131na b\u0131rak\u0131ld\u0131.<\/p>\n
Divan-\u0131 H\u00fcmayun’a ba\u011fl\u0131 \u00e7e\u015fitli daireler vard\u0131:<\/b><\/p>\n
1. Beylik\u00e7i Kalemi:<\/b> Buna Divan Kalemi de denirdi. Bu kalem Divan-\u0131, H\u00fcmayun’un kararlar\u0131n\u0131 tutana\u011fa ge\u00e7irir, divanda g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclen evrak\u0131 gerekli yerlere havale eder, divan karar\u0131n\u0131 temize \u00e7eker, emir ve h\u00fck\u00fcm suretlerini yazard\u0131. Anla\u015fmalar, i\u00e7 d\u00fczen ve ayr\u0131cal\u0131klar, fermanlar, emirler de bu kalemde yaz\u0131l\u0131p, burada saklan\u0131rd\u0131. Divan Kalemi’nin ba\u015f\u0131na \u201cbeylik\u00e7i\u201d denirdi.<\/p>\n
2. Tahvil Kalemi:<\/b> Bu kalemde vezir, beylerbeyi berat\u0131, tevcih fermanlar\u0131, zeamet ve t\u0131marlar\u0131n da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6steren tahvil tezkeleri haz\u0131rlan\u0131r, eyalet kad\u0131lar\u0131, vezir, beylerbeyi, sancak beyi, zeamet ve t\u0131mar kay\u0131tlar\u0131 tutulurdu. Bu dairenin ba\u015f\u0131 \u201ctahvil kasadar\u0131yd\u0131\u201d.<\/p>\n
3. R\u00fcus Kalemi:<\/b> Burada vezir, beylerbeyi ve t\u0131mar sahibi d\u0131\u015f\u0131nda, devletten maa\u015f alanlar\u0131n bordrolar\u0131 haz\u0131rlan\u0131r, atama ve emeklilik i\u015flerine bak\u0131l\u0131rd\u0131.<\/p>\n
4. \u00c2medi Kalemi:<\/b> Burada sadrazam taraf\u0131ndan padi\u015faha yaz\u0131lacak ‘tahrir ve telhisler, yabanc\u0131 devlet ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131lar\u0131na sadrazam taraf\u0131ndan g\u00f6nderilen mektup taslaklar\u0131, yabanc\u0131 devlet temsilcileriyle ge\u00e7en konu\u015fma tutanaklar\u0131, el\u00e7i, konsolos ve yabanc\u0131 t\u00fcccarlarla ilgili evrak haz\u0131rlan\u0131r ve saklan\u0131rd\u0131. Kalemin ba\u015f\u0131ndaki memura \u201c\u00e2medai\u201d denirdi.<\/p>\n
Maliye \u00f6rg\u00fct\u00fc<\/b><\/p>\n
Bu \u00f6rg\u00fct devletin t\u00fcm gelir ve giderlerinin hesab\u0131n\u0131 tutard\u0131. Bu \u00f6rg\u00fct\u00fcn ba\u015f\u0131 defterdar idi. II. Bayezid d\u00f6neminde ikinci bir defterdarl\u0131k kuruldu. Ba\u015f defterdar Rumeli’nin, Anadolu Defterdar\u0131 ise Anadolu’nun mali i\u015fleriyle ilgilenmeye ba\u015flad\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc defterdarl\u0131k ise I. Selim d\u00f6neminde Suriye’nin ele ge\u00e7irilmesinden sonra kuruldu. Arap – Acem Defterdarl\u0131\u011f\u0131 ad\u0131 verilen bu defterdarl\u0131\u011f\u0131n merkezi Halep oldu. XVI. y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131nda Tuna Yal\u0131lar Defterdarl\u0131\u011f\u0131 ad\u0131yla d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc bir defterdarl\u0131k kuruldu. III. Murat d\u00f6neminde (1574-1595) Arap – Acem Defterdarl\u0131\u011f\u0131 b\u00f6l\u00fcnerek, Halep, Diyarbak\u0131r, \u015eam, Trablus\u015fam ve Erzurum olmak \u00fczere 5 eyalet defterdarl\u0131\u011f\u0131 kuruldu. XVI. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131ndan ba\u015flayarak Anadolu Defterdarl\u0131\u011f\u0131ndan ayr\u0131lmalar sonucu, kenar Defterdarl\u0131klar\u0131 kuruldu. T\u0131mar defterdarl\u0131klar\u0131 da ayr\u0131larak hazine defledikleri ad\u0131 alt\u0131nda \u00f6rg\u00fctlendi, t\u00fcm devlet i\u015fleri gibi maliyeyle ilgili konular da, sadrazam\u0131n denetiminde olmakla birlikte, bunlar\u0131n birinci sorumlusu ba\u015fdefterdard\u0131. Ba\u015fdefterdar, maliyeyle ilgili davalar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in evinde divan toplard\u0131, halk\u0131 m\u00fcltezilerin bask\u0131 ve zulm\u00fcnden korumak, hazine gelirlerinin art\u0131r\u0131lmas\u0131 ve giderlerde k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 da ba\u015fdefterdar\u0131n g\u00f6revlerindendi. Defterdar\u0131n yan\u0131nda, uygulama ve para toplanmas\u0131na bakan be\u015f g\u00f6revli bulunurdu. Bunlar ba\u015fbakikulu, cizye ba\u015fbakikulu, veznedarba\u015f\u0131, sergi naz\u0131r\u0131 ve sergi halifesi idi, Ba\u015f defterdara ba\u011fl\u0131 kalemlerin say\u0131s\u0131 da be\u015fti. Bunlar mukataa kalemi, mevkufat kalemi, varidat kalemi, k\u0131la tezkerecili\u011fi kalemi ve tezkireci-i ahk\u00e2m-\u0131 Rumeli kalemi idi. XVIII. y\u00fczy\u0131lda maliye dairelerinin say\u0131s\u0131 uzmanla\u015fma nedeniyle artt\u0131.<\/p>\n
Hazine<\/b><\/p>\n
Osmanl\u0131lar’da, d\u0131\u015f Hazine (Birun Hazinesi) ve i\u00e7 Hazine (Enderun Hazinesi) olmak \u00fczere iki b\u00fcy\u00fck hazine vard\u0131. Maliye hazinesi de denilen d\u0131\u015f hazine, ba\u015fdefterdar\u0131n sorumlulu\u011fundayd\u0131. Burada \u015fer\u2019i ve \u00f6rfi vergilerin olu\u015fturdu\u011fu devlet geliri toplan\u0131rd\u0131. Devlete ait t\u00fcm giderler de buradan \u00e7\u0131kard\u0131. \u0130\u00e7 hazine ise, hazine vekili ya da hazine k\u00e2hyas\u0131 denilen bir g\u00f6revlinin, denetimindeydi. Y\u0131lsonunda yap\u0131lan bilan\u00e7o sonucunda d\u0131\u015f hazinede ortaya \u00e7\u0131kan gelir fazlas\u0131, i\u00e7 hazineye aktar\u0131ld\u0131, kimi zaman, \u00f6zellikle sefer s\u0131ras\u0131nda d\u0131\u015f hazinenin giderleri kar\u015f\u0131layamamas\u0131 gibi durumlarda, i\u00e7 hazineden d\u0131\u015f hazineye bor\u00e7 verilirdi, i\u00e7 hazinenin sorumlusu ise haznedarba\u015f\u0131yd\u0131.<\/p>\n
Osmanl\u0131 b\u00fct\u00e7eleri<\/b><\/p>\n
Hesaplar\u0131 kapat\u0131lan bir mali y\u0131l\u0131n gelir ve giderlerinin g\u00f6sterildi\u011fi birer bilan\u00e7o idi. Bu b\u00fct\u00e7elerde gelir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde olanlar yaln\u0131zca padi\u015fah haslar\u0131n\u0131 i\u00e7erirdi. Gider b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ise, kap\u0131kulu, tersane gibi merkezdeki kimi kurumlarla ilgili giderler g\u00f6sterilmekteydi. \u00d6b\u00fcr has, zeamet ve t\u0131marla, vak\u0131flar\u0131n gelirleri, eyaletten eyalete de\u011fi\u015fmekle birlikte, t\u00fcm gelirin hemen hemen % 50’sini olu\u015fturdu\u011fundan, bu b\u00fct\u00e7eler, Osmanl\u0131 Devleti’nin ger\u00e7ek gelir ve giderlerini g\u00f6stermekten uzakt\u0131. Bu dirlik ve vak\u0131flar \u00f6zel b\u00fct\u00e7elere y\u00f6neltildi\u011finden, bunlara ili\u015fkin rakamlar devlet b\u00fct\u00e7esinde \u00e7ok ender g\u00f6sterilmekteydi. Bunun yan\u0131 s\u0131ra padi\u015fahlar\u0131n ki\u015fisel geliri say\u0131lan kimi gelirler ve i\u00e7 hazine gelirleri de b\u00fct\u00e7elere eklenmezdi. Saray\u2019\u0131n harcamalar\u0131, Padi\u015fah ve ailesinin masraflar\u0131, en k\u00fc\u00e7\u00fck ayr\u0131nt\u0131s\u0131na kadar kayda ge\u00e7irilirdi. Hala mevcut bulunan bu kay\u0131tlarda Osmanl\u0131 Sultanlar\u0131n\u0131n ve Saray mensuplar\u0131n\u0131n, \u00e7a\u011fda\u015f \u00f6rneklerinden, hatta bug\u00fcnk\u00fc \u201cdevletli\u201dlerden \u00e7ok daha sade bir ya\u015fam s\u00fcrd\u00fckleri g\u00f6r\u00fclmekteydi. Osmanl\u0131 Devleti’nde ta\u015fra \u00f6rg\u00fct\u00fc mali ve idari y\u00f6nden \u00f6zerk birimler olarak kald\u0131\u011f\u0131ndan, merkez \u00f6rg\u00fct\u00fc ta\u015fradan belli gelirleri almakla yetinmekteydi. Bunlar, \u00fclkedeki padi\u015fah haslar\u0131n\u0131n gelirleri, \u015fer’i vergilerden do\u011fruca merkeze g\u00f6nderilenler (cizye ve \u00e2gnam), tek\u00e2lif-i Divaniye denilen ola\u011fan\u00fcst\u00fc vergiler ve eyaletlerin kanunnamelerinde belirtilen ve merkeze g\u00f6nderilen hisselerdi.<\/p>\n
\u0130lmiye \u00f6rg\u00fct\u00fc<\/b><\/p>\n
Yarg\u0131, y\u00f6netim ve kentlerdeki belediye hizmetlerinde etkili olan bu \u00f6rg\u00fct\u00fcn ba\u015fl\u0131ca \u00fc\u00e7 g\u00f6revi vard\u0131: E\u011fitim ve ifta (fetva g\u00f6revi), yarg\u0131 (kaza) ve y\u00f6netim. Bu \u00fc\u00e7 g\u00f6rev m\u00fcderrisler, m\u00fcft\u00fcler ve kazaskerlerle kad\u0131lar taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcrd\u00fc. M\u00fcft\u00fcler fetvayla g\u00f6revliydi. M\u00fcft\u00fclerin \u00f6nde geleni ba\u015fkent m\u00fcft\u00fcs\u00fcyd\u00fc. XVII. y\u00fczy\u0131l sonlar\u0131ndan ba\u015flayarak m\u00fcft\u00fcye \u015eeyh\u00fclisl\u00e2m san\u0131 verildi. XVII. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda \u00f6nemleri gitgide artan \u015feyh\u00fclisl\u00e2mlar, daha sonralar\u0131 mutlak dini lider olarak devlet g\u00f6revlileri aras\u0131nda sadrazam\u0131nkine yak\u0131n bir g\u00fc\u00e7 kazand\u0131lar ve hiyerar\u015fi bak\u0131m\u0131ndan ise uleman\u0131n ba\u015fkan\u0131 say\u0131ld\u0131lar. Bu derece \u00f6nem kazanmalar\u0131, \u00fclkenin siyasal sorunlar\u0131n da \u00f6nemli etkinliklerde bulunmalar\u0131na yol a\u00e7t\u0131. \u00d6yle ki, XVII. y\u00fczy\u0131ldaki kap\u0131kulu ayaklanmalar\u0131nda, padi\u015fahlar\u0131n tahttan indirilmesi ve \u00f6ld\u00fcr\u00fclmelerinde, fetva verecek \u00f6l\u00e7\u00fcde etkinlikleri oldu. XVIII. y\u00fczy\u0131ldan ba\u015flayarak ise sava\u015f ilan\u0131, bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 gibi sorunlarda \u015feyh\u00fclisl\u00e2mlara ba\u015fvurularak, onlardan al\u0131nan fetvalara g\u00f6re karar verilmeye ba\u015fland\u0131. \u015eeyh\u00fclisl\u00e2m atanmas\u0131nda birinci derecede sadrazamlar\u0131n etkili olmas\u0131 gibi, kimi sadrazamlar\u0131n g\u00f6revden al\u0131nmalar\u0131nda da \u015feyh\u00fclisl\u00e2mlar \u00f6nemli rol oynad\u0131. Kazaskerler ve kad\u0131lar ise ilmiye \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn ger\u00e7ek y\u00f6neticileriydi. Kazaskerlik askeri s\u0131n\u0131f\u0131n \u015fer’i ve hukuki i\u015flerine bakmak i\u00e7in I. Murat zaman\u0131nda kuruldu ve ilk kazaskerli\u011fe 1383’de Bursa kad\u0131s\u0131 \u00c7andarl\u0131 Kara Halil Hayreddin Pa\u015fa atand\u0131. Fatih d\u00f6neminde kazasker say\u0131s\u0131 Rumeli ve Anadolu olmak \u00fczere ikiye \u00e7\u0131kart\u0131ld\u0131. XV. y\u00fczy\u0131lda kazaskerler giderek askeri yarg\u0131\u00e7 stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131karak geni\u015f y\u00f6netsel etkinlikler kazand\u0131lar. Anadolu’da bulunan t\u00fcm m\u00fcderris ve kad\u0131lar\u0131n atanmas\u0131 Anadolu Kazaskerinin, Rumeli’deki atamalar da Rumeli Kazaskerinin g\u00f6reviydi. G\u00f6revleri d\u0131\u015f\u0131nda kendi konaklar\u0131nda divan toplay\u0131p, dava dinlerlerdi. Kazaskerlerin, resmi yaz\u0131\u015fmalar\u0131 y\u00f6neten tezkireci<\/b>, m\u00fcderris ve kad\u0131lar\u0131n atanmas\u0131 i\u00e7in gerekli sicil, s\u0131ra ve kay\u0131t i\u015flemlerini yapan ruznameci<\/b>, ilmiye s\u0131n\u0131f\u0131ndan olanlar\u0131n atanmalar\u0131n\u0131 yapan matlabu,<\/b> b\u00fcy\u00fck kad\u0131lar\u0131n m\u00fch\u00fcrlerinin e\u015fini saklayan tatbik\u00e7i.<\/b> Kazaskerin t\u00fcm yaz\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 y\u00f6neten mektubcu<\/b> ve kazaskerin para i\u015fleriyle u\u011fra\u015fan keth\u00fcda<\/b> olmak \u00fczere alt\u0131 b\u00fcy\u00fck yard\u0131mc\u0131s\u0131 vard\u0131. Kazaskerli\u011fe ba\u011fl\u0131 g\u00f6revlerin ba\u015f\u0131nda m\u00fcderrisler<\/b> gelmekteydi. Kazaskerli\u011fe ba\u011fl\u0131 \u00f6b\u00fcr \u00f6nemli memuriyet kad\u0131l\u0131kt\u0131<\/b>. Anadolu’da m\u00fcderris ya da kad\u0131 olmak isteyenler, Anadolu kazaskerinin, Rumeli’de bu g\u00f6revleri almak isteyenler ise Rumeli kazaskerinin matlab<\/b> denilen defterine kaydolurdu. M\u00fclazemet<\/b> d\u00f6nemi sonunda, yaz\u0131l\u0131, ard\u0131ndan s\u00f6zl\u00fc bir s\u0131navla, bo\u015falan bir medrese ya da kad\u0131l\u0131\u011fa atama yap\u0131l\u0131rd\u0131. Yarg\u0131 i\u015flevi kadar, m\u00fclkiye, maliye, belediye alanlar\u0131nda da \u00f6nemli rol\u00fc olan kad\u0131lar, esas olarak y\u00f6netsel birim olan sancak<\/b> ve kazalara<\/b> atan\u0131rlard\u0131. Kad\u0131l\u0131klar b\u00fcy\u00fck ve k\u00fc\u00e7\u00fck kazalar ve sancak ve eyalet kad\u0131l\u0131klar\u0131 olmak \u00fczere ba\u015fl\u0131ca iki s\u0131n\u0131ft\u0131. \u015eer’i ve hukuksal t\u00fcm i\u015flemlerin sorumlulu\u011funu ta\u015f\u0131yan kad\u0131lar<\/b>, bulunduklar\u0131 kent ve kasabalarda zahire ve i\u015f\u00e7i bulunmas\u0131, hayvan sevki, menzil emirleri, asker toplanmas\u0131, b\u00f6lgede ge\u00e7erli hatlara g\u00f6re e\u015fyaya narh konmas\u0131 vb i\u015flerle de ilgilenirlerdi. \u0130lmiye s\u0131n\u0131f\u0131ndaki \u00f6zel bir kategori de, \u015fehzadelikten ba\u015flayarak, padi\u015fahlar\u0131n yan\u0131nda bulundu\u011fundan, b\u00fcy\u00fck etkiye sahip olan padi\u015fah hocalar\u0131yd\u0131.<\/p>\n
Klasik devlet \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn da\u011f\u0131lmas\u0131<\/b><\/p>\n
Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, \u00e7a\u011fda\u015f\u0131 olan di\u011fer imparatorluk ve devletlerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden daha ge\u00e7 olsa da, ilkin padi\u015fahlardan gelen (III. Selim ve II. Mahmut reformlar\u0131) reform giri\u015fimleri, merkezi otorite ile ayanlar aras\u0131ndaki uzla\u015fmay\u0131 belgeleyen s\u00f6zle\u015fmeler ve bir tak\u0131m fermanlarla (G\u00fclhane Hatt-\u0131 H\u00fcmayunu, Islahat Ferman\u0131) beliren geli\u015fmeler ve daha sonra I. Me\u015frutiyet (1876) ve II. Me\u015frutiyet (1908) a\u015famalar\u0131yla XIX. y\u00fczy\u0131l ortalar\u0131na do\u011fru mutlak\u0131yet\u00e7ilikten g\u00f6rece me\u015fruti bir devlet y\u00f6netimine do\u011fru evrimle\u015fti. III. Selim\u2019in reformlar\u0131ndan, siyasal sistemin d\u00fczeltilmesine ili\u015fkin olanlar\u0131 aras\u0131nda en dikkat \u00e7ekici \u00f6rnek, devlet y\u00f6netiminde dan\u0131\u015fma (me\u015fveret) y\u00f6nteminin yeniden canland\u0131r\u0131l\u0131p geli\u015ftirilmesiydi. II Mahmut d\u00f6neminde uygulanan Me\u015fveret Meclisleri’nden (dan\u0131\u015fma kurullar\u0131) farkl\u0131 \u00f6zellikte \u00fc\u00e7 ayr\u0131 s\u00fcrekli kurul olu\u015fturdu. Bu meclisler, h\u00fck\u00fcmet \u015f\u00fbras\u0131 (D\u00e2r-\u0131 \u015e\u00fbray\u0131 B\u00e2b-\u0131 Ali), adliye i\u015fleri y\u00fcksek meclisi (Meclis-i V\u00e2l\u00e2-y\u0131 Ahk\u00e2m-\u0131 Adliye) ve askeri \u015f\u00fbra dairesiydi (D\u00e2r-\u0131 \u015e\u00fbray\u0131 Askeri). II. Mahmut d\u00f6nemindeki devlet sistemine ili\u015fkin di\u011fer reformlar, d\u0131\u015fi\u015fleri, i\u00e7i\u015fleri, ticaret, maliye, evkaf gibi yeni bakanl\u0131klar\u0131n kurulmas\u0131 ve y\u00f6netim i\u00e7inde i\u015flevsel bir i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcne gidilmesiyle bir nevi kabine sistemine ad\u0131m at\u0131lmas\u0131yd\u0131. Tanzimat’\u0131n ilan\u0131yla birlikte hemen hemen \u00f6nemli her sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in ayr\u0131 ayr\u0131 meclisler olu\u015fturuldu. Bunlar\u0131n yapt\u0131klar\u0131 \u00f6neriler ve ald\u0131klar\u0131 kararlar Meclis-i V\u00e2l\u00e2y\u0131 Adliyede son bi\u00e7imine sokularak Padi\u015fah\u0131n onay\u0131yla y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe kondu. Meclis-i V\u00e2l\u00e2, kanun tasar\u0131lar\u0131 ve y\u00f6netmelik haz\u0131rlaman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, \u00fcst d\u00fczeyde su\u00e7 i\u015fleyen devlet memurlar\u0131n\u0131 yarg\u0131layan bir mahkeme durumundayd\u0131. 24 Eyl\u00fcl 1854’de Meclis-i Ali-i Tanzimat (Tanzimat Y\u00fcksek Meclisi) kurularak yasa ve t\u00fcz\u00fck haz\u0131rlama i\u015fi buraya devredildi ve Meclis-i V\u00e2l\u00e2 yarg\u0131lamayla g\u00f6revli k\u0131l\u0131nd\u0131. Eyl\u00fcl 1861’de iki meclis birle\u015ftirilerek yeni bir d\u00fczenlemeye gidildi; biri m\u00fclki idare, di\u011feri kanun ve nizamnameler, \u00f6b\u00fcr\u00fc ise adalet i\u015fleriyle g\u00f6revli bulunan \u00fc\u00e7 ayr\u0131 daire olu\u015fturuldu. Meclis bu bi\u00e7imdeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 1868’de \u015euray\u0131 Devlet ve Divan-\u0131 Ahk\u00e2m-\u0131 Adliye adlar\u0131n\u0131 alan iki b\u00f6l\u00fcme ayr\u0131l\u0131ncaya dek s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. 1869’da \u015euray-\u0131 Devlet a\u00e7\u0131ld\u0131.<\/p>\n<\/p><\/div>\n
\u015euray\u0131 Devlet:<\/b><\/p>\n
Her \u00e7e\u015fit t\u00fcz\u00fck ve yasa tasar\u0131lar\u0131n\u0131 haz\u0131rlama ve inceleme, m\u00fclki i\u015fler hakk\u0131nda karar verme, yasa ve t\u00fcz\u00fcklerin uygulan\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015f bildirme, padi\u015fah ve naz\u0131rlara arge \u00fcretme hatta denetleme yetkisine sahip olan \u015euray\u0131 Devlet, M\u00fcsl\u00fcman ve H\u0131ristiyan uyruklardan olu\u015ftu\u011fundan, adeta bir millet meclisi g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcndeydi. 1876 Kanun-i Esasiyle anayasal\u0131 ya da me\u015fruti monar\u015fi d\u00fczenine ge\u00e7ilmekle birlikte, padi\u015fah\u0131n yetkileri h\u00e2l\u00e2 son derece geni\u015fti. \u0130ki meclisli olan yasama organ\u0131ndan (Meclis-i Umumi) Heyet-i Ayan kanad\u0131n\u0131n \u00fcyeleri do\u011frudan padi\u015fah taraf\u0131ndan se\u00e7ilirdi. Heyet-i Mebusan\u2019\u0131n ise yetkileri k\u0131s\u0131tl\u0131 oldu\u011fu gibi, padi\u015fah taraf\u0131ndan feshedilebilirdi. Nitekim 19 Mart 1877’de a\u00e7\u0131lan Osmanl\u0131 Meclisi, 14 \u015eubat 1878’de ger\u00e7ekle\u015ftirilen bir saray darbesinden sonra bir daha toplant\u0131ya \u00e7a\u011fr\u0131lmad\u0131. II. Me\u015frutiyetin ilan\u0131ndan sonra, \u0130ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koydu\u011fu se\u00e7imler sonucunda olu\u015fan Meclis-i Mebusan ve Heyet-i Ayan’dan kurulu Osmanl\u0131 parlamentosu. 17 Aral\u0131k 1908’de a\u00e7\u0131ld\u0131. Parlamento 31 Mart Olay\u0131’yla i\u015flemez duruma geldi. 27 Nisan 1909’da yeniden toplanabilen Meclis yo\u011fun bir yasama faaliyetine giri\u015fti. II. Me\u015frutiyet’in siyasal ve hukuksal yap\u0131s\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde bu d\u00f6nemdeki etkinliklerin sonucudur. 1909 Kanun-i Esasi de\u011fi\u015fiklikleri ger\u00e7ek anlamda me\u015fruti (anayasal\u0131) bir monar\u015fi d\u00fczenine ge\u00e7i\u015f oldu.’Bu d\u00f6nemde hukuki, idari ve adli d\u00fczeni geli\u015ftiren kimi \u00f6nemli reformlar da yap\u0131ld\u0131.<\/b><\/p>\n
Siyasi ve idari yap\u0131lanma<\/b><\/p>\n
Eyalet \u00f6rg\u00fct\u00fc<\/b><\/p>\n
Osmanl\u0131 Devleti’nde en b\u00fcy\u00fck idari b\u00f6l\u00fcm eyaletlerdi. Eyaletler sancaklara, sancaklar kazalara, kazalar da nahiyelere b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015flerdi. Eyaletlerin en y\u00fcksek amirleri olan beylerbeylerinin, y\u00f6netimsel g\u00f6rev ve yetkilerinin yan\u0131 s\u0131ra, askersel g\u00f6rev ve yetkileri de vard\u0131. Beylerbeyi eyalet merkezinde oturur, buraya Pa\u015fa sanca\u011f\u0131 denirdi. Eyalet i\u015flerini g\u00f6r\u00fc\u015fmek \u00fczere Eyalet divan\u0131 ya da Pa\u015fa divan\u0131 denilen bir divan toplan\u0131rd\u0131. Beylerbeyi, sefer s\u0131ras\u0131nda, eyaletin t\u0131marl\u0131 sipahi ve cebe\u00e7ilerini toplayarak sefere kat\u0131l\u0131rd\u0131. Osmanl\u0131 eyaletleri salyanesiz (y\u0131ll\u0131ks\u0131z) ve salyaneli olmak \u00fczere iki b\u00f6l\u00fcmd\u00fc. Salyanesiz eyaletlerde has, zeamet ve t\u0131mar \u00f6rg\u00fct\u00fc bulunurdu. Bu eyaletlerde t\u0131marl\u0131 sipahi ve cebeli yeti\u015ftirilir, beylerbeyleri ve sancakbeylerinin gelirleri, dirliklerinin h\u00e2s\u0131lat\u0131ndan kar\u015f\u0131lan\u0131rd\u0131. \u0130mparatorlu\u011fun en \u00f6nemli b\u00f6l\u00fcmleri salyanesiz eyaletlerdi. Bunlar Rumeli, Budin, Tam\u0131\u015fvar, Bosna, Kefe, Anadolu, Karaman, Sivas, Dulkadir, Erzurum, Van, \u00c7\u0131ld\u0131r (4 sancak hari\u00e7), Diyarbak\u0131r (20 sancak hari\u00e7), Halep, Trablus\u015fam ve \u015eam eyaletleriydi. Salyaneli eyaletlerde t\u0131mar sistemi yoktu, bu eyaletlerde t\u0131marl\u0131 sipahi yeti\u015ftirilmedi\u011fi gibi, beylerbeyi ve sancak beylerinin haslar\u0131 da yoktu. Vergiler iltizama verilerek toplan\u0131r, toplanan paradan beylerbeyi, sancakbeyleri ve eyaletteki askerin maa\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra geri kalan\u0131, devlet merkezine yollan\u0131rd\u0131. Ba\u011fdat, Basra, Lahza, Yemen, M\u0131s\u0131r, Habe\u015f, Trablus-garp, Tunus, Cezayir’i Garb salyaneli eyaletlerdi.<\/p>\n
Sancaklar<\/b><\/p>\n
Eyaletlerden sonra gelen idari b\u00f6l\u00fcmd\u00fc ve b\u00f6lgenin askeri ve idari en y\u00fcksek amiri sancakbeyiydi. XVIII. y\u00fczy\u0131ldan sonra sancak beylerine mutasarr\u0131f ad\u0131 verildi. Adli i\u015flere kar\u0131\u015fmayan sancakbeyleri, sava\u015f zaman\u0131nda t\u0131marl\u0131 s\u00fcvariyle birlikte beylerbeyinin emrine girerlerdi. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011funda ayr\u0131ca yurtluk – ocakl\u0131k yerler de vard\u0131. Serbest mirmiranl\u0131k yerler (Bitlis, \u0130madiye, Gen\u00e7, Cizre, Mahmudiye, Hakk\u00e2ri, E\u011fil vb) ise hi\u00e7bir beylerbeyine ba\u011fl\u0131 de\u011fildi. Yurtluk – ocakl\u0131k olan yerler de hukuki stat\u00fc bak\u0131m\u0131ndan serbest mirmiranl\u0131k olan yerlere benzemekle birlikte, bir eyaletin sanca\u011f\u0131 durumundayd\u0131lar. Yurtluk – ocakl\u0131k ve serbest mirmiranl\u0131k olan yerler, Do\u011fu Anadolu’nun fethi s\u0131ras\u0131nda kendi istekleriyle Osmanl\u0131 y\u00f6netimine ge\u00e7mi\u015f olan yerli beylerin topraklar\u0131yd\u0131. Tanzimat d\u00f6neminde, imparatorlu\u011fun y\u00f6netsel modernle\u015fme gereksinimi \u015fiddetli bir bi\u00e7imde kendini duyurdu. 1840’dan ba\u015flayarak y\u0131llar boyunca yak\u0131nma konusu olan iltizam usul\u00fc kald\u0131r\u0131ld\u0131, buna ba\u011fl\u0131 olarak y\u00f6netimde yenilikler yap\u0131ld\u0131. Tanzimat’\u0131n ilan\u0131yla birlikte, sancak ve eyalet merkezlerinde kurulan meclisler \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131, 1849’a dek Muhass\u0131ll\u0131k Meclisleri i\u00e7in \u00e7\u0131kar\u0131lan y\u00f6netmeli\u011fe g\u00f6re s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler. 1850’ye do\u011fru Osmanl\u0131 \u00fclkesinde 35 eyalet, 142 sancak\/liva ve 1320 kaza vard\u0131. 7 Kas\u0131m 1864 Nizamnamesi’yle eski eyaletler vilayet ad\u0131n\u0131 ald\u0131. Her vilayet, sancak\/livalara, onlar da kazalara, kazalar nahiye ve k\u00f6ylere b\u00f6l\u00fcnd\u00fcler. Her idari birimin meclisleri, g\u00f6revlileri ve g\u00f6revleri belirlendi. Osmanl\u0131 Avrupas\u0131’nda 10 vilayet ve 44 sancakta, Osmanl\u0131 Asyas\u0131’nda 16 vilayet ve 74 sancakta, Osmanl\u0131 Afrikas\u0131’nda ise 1 vilayet ve 5 sancakta uygulamaya giren bu sistem 22 Ocak 1871’de yeniden d\u00fczenlendi: \u0130dare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi. Yerel y\u00f6neticilerin y\u00f6netime kat\u0131l\u0131m\u0131 ise vilayet, liva ve kaza idare meclisleri ve vilayet umumi meclisleriyle sa\u011fland\u0131. \u0130mparatorlu\u011fun son y\u0131llar\u0131nda yitirilen sava\u015flar sonucu bir k\u0131s\u0131m vilayet ve livalar elden \u00e7\u0131kmakla birlikte, \u00fclke i\u00e7indeki bu y\u00f6netsel yap\u0131lanma Cumhuriyet \u00f6ncesine dek s\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n
\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Osmanl\u0131, tarihin kaydetti\u011fi en \u00f6nemli hak ve adalet medeniyetlerinden birisidir. \u201c\u0130slam karde\u015fli\u011fi ve insan e\u015fitli\u011fi\u201d temeline dayanan, \u00e7ok farkl\u0131 din, mezhep, k\u00f6ken ve k\u00fclt\u00fcrden olu\u015fan ve \u00fc\u00e7 k\u0131taya yay\u0131lan topluluklar\u0131 tam 6,5 as\u0131r ba\u011fr\u0131nda bar\u0131nd\u0131ran bir M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk devletidir. Osmanl\u0131n\u0131n geli\u015fip y\u00fccelmesinin de, gerileyip \u00e7\u00f6kmesinin de asl\u0131 sebebi \u015fu iki \u015feydir: 1- \u0130limde \u0130\u00c7T\u0130HAT sistemininin […]<\/p>\n","protected":false},"author":51,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[121],"tags":[],"class_list":["post-1978","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-mart-2011"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1978","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/51"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1978"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1978\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1978"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1978"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1978"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}