{"id":3025,"date":"2014-09-27T14:55:33","date_gmt":"2014-09-27T14:55:33","guid":{"rendered":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/2014\/09\/27\/din-devleti-veya-devlet-dini-yerine-adil-duzen-laikligi-2\/"},"modified":"2014-09-27T14:55:33","modified_gmt":"2014-09-27T14:55:33","slug":"din-devleti-veya-devlet-dini-yerine-adil-duzen-laikligi-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/2014\/ekim-2014\/din-devleti-veya-devlet-dini-yerine-adil-duzen-laikligi\/","title":{"rendered":"\u201cD\u0130N DEVLET\u0130\u201d VEYA \u201cDEVLET D\u0130N\u0130\u201d YER\u0130NE AD\u0130L D\u00dcZEN LA\u0130KL\u0130\u011e\u0130"},"content":{"rendered":"\n

\u00a0<\/span><\/p>\n

a) Cahilli\u011finden veya kas\u0131tl\u0131 cinli\u011finden, \u0130slamiyet\u2019i de tahrif edilmi\u015f H\u0131ristiyanl\u0131k ve Yahudilik gibi san\u0131p \u00f6yle sunmaya \u00e7al\u0131\u015fan<\/span><\/b><\/p>\n

b) Dine sadece devletin bir aksesuar\u0131 ve istismar arac\u0131 olarak yakla\u015fan<\/span><\/b><\/p>\n

c) Yahudi ve sabataistlerin sinsi faaliyet ve h\u0131yanetlerini \u00f6zellikle gizlemeye \u00e7al\u0131\u015fan<\/span><\/b><\/p>\n

d) Tanzimat\u00e7\u0131 ve ittihat\u00e7\u0131 kadrolar\u0131n masonluklar\u0131n\u0131 ve Siyonist ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131 ve Osmanl\u0131y\u0131 \u0130slam\u2019\u0131 y\u0131kma \u00e7abalar\u0131n\u0131 \u00f6rt\u00fcp onlar\u0131 modernle\u015fme ve demokratikle\u015fmenin \u00f6nc\u00fc kurmaylar\u0131 gibi takdime ula\u015fan<\/span><\/b><\/p>\n

e) Bir tak\u0131m makam ve menfaat h\u0131rsl\u0131s\u0131, taklit\u00e7i ve yobaz kafal\u0131 ulemalar\u0131n hatalar\u0131n\u0131 \u0130slam dinine y\u00fcklemek i\u00e7in \u00e7\u0131rp\u0131nan<\/span><\/b><\/p>\n

f) Sultan Abd\u00fclhamit ve Erbakan\u2019la ilgili tarihi ger\u00e7ekleri bile bile \u00e7arp\u0131tan; \u201cSultan Abdulhamid\u2019in, \u201cDinin ilerlemeye engel oldu\u011funu fark etmek\u201d,\u00a0 Erbakan\u2019\u0131 \u201ck\u00f6kten dinci ve radikal bir \u00e7izgi takip etmek\u201dle su\u00e7layan, ama bu zatlar\u0131n Siyonist emperyalizme kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 i\u00e7in su\u00e7lan\u0131p d\u0131\u015fland\u0131klar\u0131n\u0131 saklayan<\/span><\/b><\/p>\n

g) Turgut \u00d6zal ve Recep T. Erdo\u011fan hareketlerini \u201cak\u0131lc\u0131 ve uzla\u015fmac\u0131\u201d bulup hararetle alk\u0131\u015flayan<\/span><\/b><\/p>\n

h) Osmanl\u0131 ve Cumhuriyet d\u00f6nemindeki \u00f6nemli de\u011fi\u015fimleri ve k\u0131r\u0131lma d\u00f6nemlerini do\u011fru saptamakla birlikte, bunlar\u0131 alakas\u0131z yorumlarla sapt\u0131ran<\/span><\/b><\/p>\n

\u0131) B\u00fct\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131 demokratik k\u00f6lele\u015ftirme projesinin ve Siyonizm\u2019in d\u00fcnya h\u00e2kimiyetinin yald\u0131zl\u0131 bir k\u0131l\u0131f\u0131 olan k\u00fcresel tekelle\u015fme d\u00fczeninin uyumlu bir par\u00e7as\u0131 olarak \u201c\u0131l\u0131ml\u0131 \u0130slam\u201d h\u0131yanetini ve dinin bir s\u00f6m\u00fcrme ve uyu\u015fturup sindirme arac\u0131 haline getirilmesini arzulayan<\/span><\/b><\/p>\n

j) B\u00fct\u00fcn olaylara sabataist (gizli Yahudi) kafas\u0131 ve Siyonist \u0130srail\u2019in ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 s\u0131r\u0131tan Prof. H. Kemal Karpat\u2019\u0131n \u201cOsmanl\u0131dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze elitler ve din\u201d adl\u0131 kitab\u0131ndaki yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131, haks\u0131z ve dayanaks\u0131z yorumlar\u0131, tek tek ele al\u0131p yan\u0131tlamak birka\u00e7 cilt kitap hacmine ula\u015faca\u011f\u0131ndan, sadece baz\u0131 konular\u0131 d\u00fczeltmek ve do\u011frular\u0131 \u00f6zetlemekle yetinece\u011fiz.<\/span><\/b><\/p>\n

\u201cOsmanl\u0131 kurulu\u015f ve geli\u015fme s\u00fcrecinde kendisi d\u0131\u015f\u0131nda herhangi bir grubun iktidar m\u00fccadelesiyle y\u00fcz y\u00fcze gelmedi. Adaleti y\u00fcr\u00fctmek ve devleti s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in, kendi \u00fcyeleri de d\u00e2hil olmak \u00fczere, servetin belli ki\u015fi ve gruplar\u0131n elinde birikmesine izin vermedi. Osmanl\u0131 b\u00fcrokrasisi etnik, sosyal ve kabilesel imtiyazla de\u011fil, sadece \u201cdevlete ba\u011fl\u0131l\u0131k\u201d temelinde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmekteydi. Liyakat ve devlete sadakat, Osmanl\u0131 siyasal elitinin sistem i\u00e7inde elde edece\u011fi konum ve \u00f6d\u00fcl i\u00e7in temel kriterdi. B\u00fcrokrasi i\u00e7indeki mevkiler \u00e7o\u011fu zaman bilgi ve beceri temelinde \u015fekillenirdi. Adliye te\u015fkilat\u0131nda g\u00f6rev almak i\u00e7in resmi e\u011fitim \u00f6nemliydi ve h\u00e2kimler (kad\u0131lar) g\u00f6reve gelebilmek i\u00e7in \u0130slam hukuku bilgilerine sahip olduklar\u0131n\u0131 kan\u0131tlamak mecburiyetindeydi. Her ne kadar on sekizinci y\u00fczy\u0131lda y\u00fcksek mevkideki ki\u015filerin aileleri ve ta\u015fradaki idareciler b\u00fcrokrasiye kadro sa\u011flayan kanallar haline gelse de bu durum ge\u00e7iciydi ve kendisine atfedildi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde bir sosyo-politik etki geli\u015ftirememi\u015fti. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n kayna\u011f\u0131 ise \u0130slamiyet\u2019ti.<\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131 b\u00fcrokrasisiyle sultan birbirlerine kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak ba\u011f\u0131ml\u0131 haldeydi. 1396\u2019ya kadar sultan, sava\u015f zaman\u0131 k\u0131l\u0131\u00e7 sallayan, bar\u0131\u015f zaman\u0131nda ise tar\u0131m ve ticaretle u\u011fra\u015fan s\u0131n\u0131r boylar\u0131ndaki gazilerin ba\u015fkomutan\u0131 gibiydi. Erken d\u00f6nem Osmanl\u0131 toplumunun ikili askeri-sivil stat\u00fcs\u00fc ve askeri hiyerar\u015finin pek kat\u0131 olmay\u0131\u015f\u0131, ordu ile siviller aras\u0131nda, \u201cdevlet etraf\u0131nda meydana gelen s\u00fcrekli bir kayna\u015fma\u201d meydana getirmi\u015fti. Ger\u00e7i on be\u015finci y\u00fczy\u0131lda II. Mehmet (1451-81) gibi merkeziyet\u00e7i sultanlar, devletin ve Osmanl\u0131 topraklar\u0131 \u00fczerinde bulunan her \u015feyin \u201csorumlu sahibi\u201d g\u00f6r\u00fcnseler de yine devletin temelinde ortak de\u011ferlerin bulundu\u011fu anlay\u0131\u015f hakimdi. II. Mehmet eski u\u00e7 beylerini merkezi b\u00fcrokrasiye d\u00e2hil etti ve onlar\u0131n topraklar\u0131n\u0131 devlet m\u00fclkiyetine ge\u00e7irerek kendisine ve devlete y\u00f6nelik halk deste\u011fini g\u00fcvence alt\u0131na almay\u0131 denedi. Bunun yan\u0131nda hanedan, devlet iktidar\u0131n\u0131n, gelene\u011fin ve s\u00fcreklili\u011fin kayna\u011f\u0131, sultan da bunun temsilcisi, s\u00f6zc\u00fcs\u00fc ve y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fcs\u00fc haline geldi. Din\u00ee b\u00fcrokrasi ise bu d\u00fczenlemelerin Kur\u2019ani me\u015fruiyet temelinde yap\u0131l\u0131p y\u00fcr\u00fct\u00fclmesini temin etti. \u0130ktidar\u0131n bu \u015fekilde hanedan-devlet elinde toplanmas\u0131, devlet otoritesini kurumsalla\u015ft\u0131rd\u0131 (bu kilit \u00f6neme sahip bir ba\u015far\u0131d\u0131r) ve reaya (farkl\u0131 k\u00f6ken ve k\u00fclt\u00fcrden b\u00fct\u00fcn halk kesimleri) taraf\u0131ndan desteklenen sultan\u0131n, b\u00fcrokrasi ve ilmiyenin ve t\u00fcm askeri birliklerin ba\u015f\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir hiyerar\u015fi y\u00fcr\u00fct\u00fclmekteydi. <\/span><\/p>\n

B\u00fcrokrasideki mevkileri; liyakat yan\u0131nda devletin temsilcisi olan sultana mutlak itaat ve sadakat belirlemekteydi. Sultan\u0131n tahta \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve tahttan indirili\u015fine ordu, dini liderler ve hatta pazar esnaf\u0131ndan olu\u015fan bir heyet taraf\u0131ndan karar verilse de, bu tercihi resmile\u015ftiren ve ona son halini veren ki\u015fi \u201c\u015eeyh\u00fclislam\u201d denen otoriteydi. \u015eeyh\u00fclislaml\u0131\u011f\u0131n, on be\u015finci y\u00fczy\u0131lda devlet kararlar\u0131n\u0131n dini h\u00fck\u00fcmlere uygun olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 denetleyen kendine \u00f6zg\u00fc bir Osmanl\u0131 Kurumu olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda sahip oldu\u011fu geni\u015f yetkilere, sonraki y\u00fczy\u0131llarda devlet lehine s\u0131n\u0131rlamalar getirildi.<\/span><\/b><\/span><\/p>\n

Nihayet modernle\u015fme s\u00fcreci denilen, ama Masonluk marifetiyle Osmanl\u0131n\u0131n Sabataist (gizli Yahudilerin) kontrol\u00fcne al\u0131nmas\u0131n\u0131 hedefleyen 1876 Anayasas\u0131, \u201chalk\u0131n\u201d veya “milletin” otoritenin kayna\u011f\u0131 ve me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 haline gelmesini sa\u011flamak\u201d bahanesiyle h\u0131yanet \u015febekesinin kadrola\u015fmas\u0131n\u0131 hedeflemi\u015fti. Sonu\u00e7ta \u015feyh\u00fclislam\u0131n “kendisi yerine bir ba\u015fkas\u0131n\u0131 kudret mevkiine yerle\u015ftiren ki\u015fi” olarak oynad\u0131\u011f\u0131 rol, \u00f6zellikle 1876 ve 1909 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u00e7e\u015fitli memurlar\u0131n g\u00f6revine son verilmesini sa\u011flamak i\u00e7in masonla\u015fm\u0131\u015f ordu komutanlar\u0131nca s\u0131kl\u0131kla kullan\u0131lmas\u0131yla birlikte, daha da geriledi ve \u015feyh\u00fclislam kendisinden beklenece\u011fi gibi y\u00fczlerce y\u0131ll\u0131k \u0130slami team\u00fcllere g\u00f6re de\u011fil, siyasal tercihlere g\u00f6re tahta sultan ge\u00e7irme arac\u0131 haline geldi.<\/span><\/b><\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131da Devletin inan\u00e7la \u00f6zde\u015fle\u015fmesi M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n kayna\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flarken, gayrim\u00fcslimlerin birbirinden ayr\u0131 tutulmas\u0131 da \u00f6nemliydi. <\/span><\/b><\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131 Devleti’nin ilk d\u00f6nemlerinde \u0130slam, halk d\u00fczeyinde harekete ge\u00e7irici bir g\u00fc\u00e7 olarak temel bir i\u015flev yerine getirdi ve ayn\u0131 zamanda bir ideoloji, hukuk ve me\u015fruiyet kayna\u011f\u0131 olarak hizmet verdi. Ancak Tanzimat\u00e7\u0131 ve \u0130ttihat\u00e7\u0131 Masonlar iktidar\u0131nda Devlet bir yandan kendi ama\u00e7lar\u0131 i\u00e7in dini kullan\u0131rken, bir yandan da onu savunup destekliyor g\u00f6r\u00fcnerek, dini ve ahlaki de\u011ferleri dinamitleme yoluna gitti. Osmanl\u0131 Sultanlar\u0131, on be\u015finci y\u00fczy\u0131l gibi erken bir tarihte, devlet y\u00f6netmenin pratik kurallar\u0131yla dinin normatif esaslar\u0131 aras\u0131nda, bunlar\u0131n \u00f6z\u00fcnden kaynaklanan bir \u00e7at\u0131\u015fma olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, ancak de\u011fi\u015fen \u015fartlara ve ihtiya\u00e7lara g\u00f6re dinin temel kurallar\u0131n\u0131n yeniden yorumlanmas\u0131 l\u00fczumunu anlam\u0131\u015ft\u0131. Sultan, \u0130stanbul m\u00fcft\u00fcs\u00fcn\u00fc devlet ve inan\u00e7 aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n hakemi olarak g\u00f6revlendirse de bu deneme ba\u015far\u0131l\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/p>\n

On be\u015finci y\u00fczy\u0131l Osmanl\u0131 sultanlar\u0131n\u0131n devletin kararlar\u0131n\u0131 dine uygun hale getirmekten \u00e7ok, devletle din aras\u0131ndaki ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek amac\u0131yla her biri i\u00e7in \u00f6zerk bir faaliyet alan\u0131 yaratmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131\u201d \u015feklindeki kanaatlerde hakl\u0131l\u0131k pay\u0131 vard\u0131. Bu uygulama, pratikte tersi ge\u00e7erli olsa da, teoride dini devletin \u00fczerine yerle\u015ftiren bir laikle\u015fme bi\u00e7imiydi.<\/span><\/p>\n

Devletin ve inanc\u0131n de facto \u00f6zerkli\u011fi I. Selim (1512-1520) ve Kanuni Sultan S\u00fcleyman (1520-1566) devirlerine kadar i\u015flerli\u011fini s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir. On alt\u0131nc\u0131 y\u00fczy\u0131lda \u0130ran’daki \u015eii Safevilere kar\u015f\u0131 giri\u015filen m\u00fccadele sonucunda, Suriye, M\u0131s\u0131r ve Hicaz’\u0131n fethedilmesi ve halifeli\u011fin Osmanl\u0131 Sultanlar\u0131 taraf\u0131ndan devral\u0131n\u0131p sahiplenilmesi Osmanl\u0131lar\u0131 S\u00fcnnili\u011fin ve yerle\u015fik dinin savunucusu haline getirdi ve Osmanl\u0131 Devleti’nin ba\u015flang\u0131\u00e7taki dayana\u011f\u0131 olan \u201cpop\u00fcler \u0130slam\u201d alt s\u0131n\u0131flara b\u0131rak\u0131ld\u0131. Nihayet devlet, otoritesini geni\u015fletti ve toplumsal rahats\u0131zl\u0131ktan ve Ha\u00e7l\u0131 devletleri, \u0130ran Safevi misyonerleri, az\u0131nl\u0131k kesimleri ve siyasi muhaliflerince k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131lan celali isyanlar\u0131 gibi halk ayaklanmalar\u0131ndan kaynaklanan, d\u00fczene y\u00f6nelik tehdidin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7in, \u201cinanc\u0131 kendi hizmetine ko\u015fma\u201d yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131 da yap\u0131ld\u0131. Bu ama\u00e7 u\u011fruna devlet \u0130stanbul m\u00fcft\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u015feyh\u00fclislaml\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcp me\u015fihat\u0131n kendi eylemlerinin \u015feriata uygun oldu\u011funu tasdik eden, istenmeyen hareketleri ise \u015feriat ad\u0131na mahk\u00fbm eden bir ara\u00e7 olarak kullan\u0131lmas\u0131; dinin de, devletin de aleyhine sonu\u00e7land\u0131.<\/span><\/p>\n

M\u00fcsl\u00fcman dini elitler bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00fc\u00e7 gruba b\u00f6l\u00fcnd\u00fcler. 1- Birinci grup, merkezi devlet hazinesinden maa\u015f alan, sa\u011flam bir konuma ve devlet taraf\u0131ndan desteklenen bir prestije sahip olan, \u015feyh\u00fclislam etraf\u0131nda toplanm\u0131\u015f yerle\u015fik elitler, kad\u0131lar ve bunlar\u0131n alt gruplar\u0131ndan olu\u015fuyordu. 2- \u0130kinci grupta genellikle ta\u015fra merkezlerinde yer alan, mahalle mekteplerinde hocal\u0131k ve vak\u0131flarda idarecilik yapan ve \u00e7o\u011fu zaman biraz ki\u015fisel servete de sahip olan y\u00fcksek ve orta d\u00fczey ulema mensuplar\u0131 vard\u0131. D\u00fc\u015f\u00fcnce ve eylemlerinde nispeten ba\u011f\u0131ms\u0131z olan bu ikinci grup dini elitler, on sekizinci ve on dokuzuncu y\u00fczy\u0131llarda y\u00fckseli\u015fe ge\u00e7en ve g\u00fc\u00e7lerini \u00f6zel toprak m\u00fclkiyeti ve yerel ticaretten alan mahalli sivil elitlere son derece \u00f6nemli bir destek sa\u011flayacaklard\u0131. 3- \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc dini grup, merkezi ulemaya kar\u015f\u0131 olan pop\u00fcler tarikat liderlerinden olu\u015fuyordu. Bunlar her ne kadar farkl\u0131 \u00f6\u011fretilere sahip olsalar da, birinci gruptaki devlet\u00e7i ve b\u00fcrokratik dini elitlere kar\u015f\u0131, ikinci gruptaki ta\u015fra ulemas\u0131 ile i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde hareket ediyorlard\u0131.<\/span><\/p>\n

On alt\u0131nc\u0131 y\u00fczy\u0131lda birinci grubun konumunu ve devletle ili\u015fkisini tan\u0131mlamak i\u00e7in bir siyasal literat\u00fcr meydana geldi. K\u0131nal\u0131zade Ali (1510-1572) ad\u0131nda bir kad\u0131 taraf\u0131ndan 1564’te \u015eam’da kaleme al\u0131nan Ahlak-\u0131 Alai bunun bir \u00f6rne\u011fidir. K\u0131nal\u0131zade’ye g\u00f6re, insan topluluklar\u0131n\u0131n temel \u00f6zelli\u011fi kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131k oldu\u011fundan, y\u00f6neticiler uygun dan\u0131\u015fmanlar se\u00e7erek insanlar\u0131n e\u011filimlerini d\u00fczene sokmak zorundayd\u0131. K\u0131nal\u0131zade devletin ve siyasal elitlerin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kabul ediyor, ancak ulemay\u0131 da devletin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi i\u00e7in vazge\u00e7ilmez bir kurum olarak g\u00f6r\u00fcyordu, \u00c7\u00fcnk\u00fc sadece ulema, devlet i\u015flerinin me\u015fru bir istikamette i\u015flemesi i\u00e7in gerekli olan dini ve d\u00fcnyevi bilgilere sahip bulunuyordu.<\/span><\/p>\n

Ancak \u0130slam\u2019\u0131n y\u00fcceli\u011fini savunmak ad\u0131na paradoksal bir \u015fekilde ulemay\u0131 kay\u0131ts\u0131z \u015farts\u0131z devletin hizmetine ko\u015facak veya yap\u0131lan haks\u0131zl\u0131k ve yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131 \u201ckitab\u0131na uyduracak\u201d bir rol bi\u00e7ilmesi ve i\u00e7tihat ruhunun k\u00f6rletilmesi yeni ve derin sorunlara da zemin haz\u0131rl\u0131yordu. Ahlak-\u0131 Alai Osmanl\u0131 medreselerinde ve y\u00f6netici kadrolar aras\u0131nda y\u00fczy\u0131llarca ders kitab\u0131 olarak okutuldu. 1830’da yeniden bas\u0131lan ve yeni kurulan okullar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lan kitap, bug\u00fcn, eseri yeniden basan Terc\u00fcman gazetesi taraf\u0131ndan T\u00fcrk “klasikleri” aras\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu.<\/span><\/p>\n

Osmanl\u0131\u2019ya Kapitalizmin s\u0131zmas\u0131 ve \u201cAyan\u201dlar\u0131n az\u0131tmas\u0131<\/span><\/b><\/span><\/p>\n

Devletin uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olu\u015fu ve nispi istikrar\u0131, devletle hanedan\u0131n, sultanla b\u00fcrokrasinin ve M\u00fcsl\u00fcman y\u00f6neticilerle y\u00f6netilenlerin inan\u00e7 temelinde birbirleriyle kayna\u015fm\u0131\u015f olmalar\u0131na atfedilebilir. Yine bu kayna\u015fma “devletin” belli ba\u015fl\u0131 ekonomik kaynaklar\u0131 denetimi alt\u0131nda tutmas\u0131n\u0131 ve toplumsal hareketlili\u011fe ili\u015fkin kurallar\u0131, devlet hizmetine al\u0131nma ko\u015fullar\u0131n\u0131 ve ulemayla hangi \u015fartlar alt\u0131nda i\u015fbirli\u011fi yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 tayin etmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131ld\u0131. Osmanl\u0131’n\u0131n din ve devlet aras\u0131nda kurdu\u011fu sa\u011flam ili\u015fkiyi ve otoritesinin me\u015fruiyetini, ne on yedinci y\u00fczy\u0131ldaki Kad\u0131zadeler ve sonraki y\u00fczy\u0131llardaki Vahhabi hareketi gibi sisteme y\u00f6nelik dinsel meydan okumalar, ne de sosyal ve ekonomik sebepli ayaklanmalar zedeleyebildi. Ne var ki on sekizinci y\u00fczy\u0131lda kapitalizm, k\u0131rsal kesimde ve cemaat i\u00e7inde ekonomik kaynaklar\u0131n denetimi u\u011fruna merkezi devletle rekabete giri\u015fen yeni tipte bir elit olan ayanlar\u0131 yaratt\u0131.<\/span><\/p>\n

Mevcut literat\u00fcr g\u00f6stermektedir ki modern ayanlar, on sekizinci y\u00fczy\u0131lda devlete ait topraklar\u0131n idarecileri ve vergi tahsildarlar\u0131 olarak \u00fcst\u00fcnl\u00fck elde etmeye ba\u015flad\u0131lar ve 1786\u20131812 tarihleri aras\u0131nda Osmanl\u0131 Devleti’nin Rusya ve Avusturya kar\u015f\u0131s\u0131nda u\u011frad\u0131\u011f\u0131 yenilgiler sonucunda merkezi devlet otoritesinin birka\u00e7 \u015fehirle s\u0131n\u0131rl\u0131 hale gelmesinden sonra, kendi b\u00f6lgelerinin defacto efendileri oldular. Bunun yan\u0131 s\u0131ra hinterland \u00fczerindeki merkezi devlet otoritesinin zay\u0131flamas\u0131 ve ayanlar\u0131n giri\u015fimcili\u011fi, tar\u0131m\u0131n ticarile\u015fmesi s\u00fcrecini h\u0131zland\u0131rd\u0131 ve d\u0131\u015f piyatalara ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 artt\u0131rarak \u00f6zel toprak m\u00fclkiyetinin devlet m\u00fclkiyeti aleyhine geni\u015flemesine yol a\u00e7t\u0131. Bu modern ekonomik g\u00fc\u00e7lerin toplumsal \u00fcr\u00fcn\u00fc olan on sekizinci y\u00fczy\u0131l ayanlar\u0131, merkezi h\u00fck\u00fcmetin ve b\u00fcrokrasinin otoritesini s\u0131n\u0131rlayarak, yeni elde ettikleri zenginlik ve konumu sa\u011flama almaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Bunun aksine III. Selim’in (1789\u20131807) reformlar\u0131 ise, ayanlar\u0131n eski siyasal sisteme y\u00f6neltti\u011fi tehdidi frenlemek i\u00e7in, Frans\u0131z modeline g\u00f6re olu\u015fturulmu\u015f ve Frans\u0131z subaylar\u0131n\u0131n komutas\u0131 alt\u0131nda bir ordu taraf\u0131ndan desteklenen g\u00fc\u00e7l\u00fc bir merkezi otorite yaratmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bu a\u00e7\u0131dan III. Selim ve II. Mahmud tamamen devletin (hanedan\u0131n) felsefesi ve \u00e7\u0131karlar\u0131na g\u00f6re hareket ettiler ve dinsel otoritenin veyahut sivillerin g\u00f6r\u00fc\u015flerini dinlemediler. Paradoksal olan \u015fudur ki III. Selim’in reformlar\u0131 ve a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015fim yolu, tam da denetim alt\u0131na almak istedi\u011fi ayanlar taraf\u0131ndan geni\u015fletildi. Devlet “reformlarla” kendini g\u00fc\u00e7lendirmeyi ama\u00e7l\u0131yordu, ayanlar ise bu reformlar\u0131n, temsil etme iddias\u0131nda bulunduklar\u0131 cemaate maddi ve manevi anlamda can vermesini istiyorlard\u0131.<\/span><\/p>\n

IV. Mustafa muhafazak\u00e2r \u201cdevrimciler\u201d taraf\u0131ndan tahta \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131ktan sonra \u00e7ok say\u0131da ayan, kuvvetlerini \u0130stanbul’da toplayarak IV. Mustafa’y\u0131 tahttan indirdi ve bu kez II. Mahmud tahta \u00e7\u0131kart\u0131ld\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7te ayanlar sultandan Sened-i \u0130ttifak (1808) ad\u0131nda bir anla\u015fma belgesi koparmay\u0131 ba\u015fard\u0131lar. Sultan ad\u0131na sadrazam taraf\u0131ndan imzalanan bu belge, ayanlar\u0131n sahip olan m\u00fclklerin tapuya ba\u011flanmas\u0131n\u0131 ve varislerinin bu m\u00fclkleri miras olarak devralma haklar\u0131n\u0131 g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131yordu. A\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya ger\u00e7ekle\u015fen ilk sivil hareket olan ayanlar\u0131n kalk\u0131\u015fmas\u0131, iktidardaki siyasal elitleri, ikinci derecedeki elitlerin g\u00f6r\u00fc\u015flerini dikkate almaya zorlad\u0131. Hareket halk\u00e7\u0131 veya e\u015fitlik\u00e7i bir felsefenin veya bir halk ayaklanmas\u0131n\u0131n de\u011fil, konumlar\u0131n\u0131n ve zenginliklerinin devlet taraf\u0131ndan g\u00fcvence alt\u0131na al\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in k\u0131smen ta\u015fra ulemas\u0131n\u0131n deste\u011fiyle harekete ge\u00e7en ayanlar\u0131n eseriydi. Osmanl\u0131 sivil elitinin kazand\u0131\u011f\u0131 bu ilk zaferin sembol\u00fc sadrazaml\u0131k makam\u0131na y\u00fckselen Rus\u00e7uk Ayan\u0131 Alemdar Mustafa Pa\u015fa idi. Bu s\u00fcrecin yine de kal\u0131c\u0131l\u0131ktan yoksun olmas\u0131 \u015funu g\u00f6stermekteydi: Ta\u015frada olu\u015fan bir sivil grup \u00f6rg\u00fctlenip yeterli g\u00fc\u00e7 elde edebilirse, sultan-b\u00fcrokrasinin iktidar\u0131n\u0131 payla\u015fabilirdi ama bu durumda bile hanedan-devlete mutlak sadakatini s\u00fcrd\u00fcrmek durumundayd\u0131. Velhas\u0131l ayanlar, eski toplumsal d\u00fczendeki askeri s\u0131n\u0131flar-reaya ayr\u0131m\u0131 i\u00e7inde orta noktada bulundu\u011fundan, devletin kitleler i\u00e7indeki g\u00f6zlemcilerinden ayr\u0131\u015fmas\u0131 s\u00fcreci de ba\u015flam\u0131\u015f oldu.<\/span><\/p>\n

II. Mahmud “devletin” d\u00fc\u015fmanlar\u0131n\u0131 fiziksel olarak ortadan kald\u0131rmak \u015feklindeki sa\u011flam y\u00f6nteme ba\u015fvurdu. Belli ba\u015fl\u0131 ayanlar\u0131 cezaland\u0131r\u0131p m\u00fclklerine el koydu, ama onlar\u0131 merkezi otoriteye kar\u015f\u0131 destekleyen cemaat i\u00e7indeki \u015febekeyi yok etmeyi veya ayanlar\u0131n toprak biriktirmelerini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lm\u0131\u015f olan ekonomik s\u00fcreci geriye \u00e7evirmeyi ba\u015faramad\u0131. Osmanl\u0131 toplumunun g\u00fc\u00e7 denkleminde temel bir de\u011fi\u015fim meydana gelmi\u015fti. Art\u0131k devlet de\u011fi\u015fim ihtiyac\u0131na cevap vermek ve ayanlara sempati duyan ta\u015fra cemaatini denetimi alt\u0131na almak i\u00e7in, ayanlar\u0131 ve onlar\u0131n takip\u00e7ilerini sisteme entegre etmek zorundayd\u0131. B\u00fct\u00fcn bu de\u011fi\u015fiklikler olup biterken, bir yandan da devletin bir yolunu bulup h\u00e2l\u00e2 eski \u0130slami \u00f6z\u00fcn\u00fc korudu\u011funu kan\u0131tlamas\u0131 gerekiyordu.<\/span><\/p>\n

Merkez ve ta\u015fra aras\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan bu siyasal \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n arka plan\u0131nda temel bir yap\u0131sal geli\u015fme vard\u0131: Modern kapitalizmin giri\u015fiyle birlikte, tar\u0131msal mahsullerin \u00fcretiminde ve fiyatland\u0131r\u0131lmas\u0131nda piyasa g\u00fc\u00e7lerinin etkisi bir hayli artm\u0131\u015ft\u0131. Ayanlar ve onlar\u0131 destekleyen ili\u015fkiler a\u011f\u0131, ba\u015fka bir deyi\u015fle m\u00fcstakbel yeni orta s\u0131n\u0131f, y\u00fczy\u0131llard\u0131r devlet ad\u0131na ekilip bi\u00e7ilmesinden sorumlu olduklar\u0131 ve \u00fczerinden vergi toplad\u0131klar\u0131 miri topraklar\u0131n s\u00fcrekli ve g\u00fcvenceli denetimini ele ge\u00e7irdiler. K\u0131sacas\u0131 yeti\u015ftiricisi ve y\u00f6neticisi olarak fiili denetimini ellerinde bulundurduklar\u0131 topra\u011f\u0131n sahibi haline geldiler. Bu topraklardan elde edilecek tar\u0131msal gelire son derece ihtiya\u00e7 duyan sultan ve b\u00fcrokrasi ise fiziksel olarak topra\u011fa sahip olmasa da siyasal g\u00fcc\u00fc ve devlet otoritesinin me\u015fruiyet kaynaklar\u0131n\u0131 (hukuk, mahkemeler ve saltanat) elinde bulunduruyordu. Merkez ile (k\u00fclt\u00fcr ve inanc\u0131 kullanarak cemaat \u00fczerindeki denetimini artt\u0131ran) ayanlar aras\u0131ndaki \u00e7\u0131kar \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131, belli y\u00f6nlerden birbirlerine ba\u011f\u0131ml\u0131 olmalar\u0131 nedeniyle, uzla\u015fmaya y\u00f6neldi. Birinci grup ekonomik kaynaklar i\u00e7in, ikinci grup ise g\u00fcvenlik, yasall\u0131k ve me\u015fruiyet i\u00e7in bu uzla\u015fmaya ihtiya\u00e7 duyuyordu.<\/span><\/p>\n

Devlet veya ba\u015fka bir deyi\u015fle kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in bir iktidar m\u00fccadelesine giri\u015fen sultan ve b\u00fcrokrasi, ba\u015flang\u0131\u00e7ta ayanlar\u0131 devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakarak cemaati kazanmaya \u00e7al\u0131\u015facak, ne var ki bu giri\u015fimin sonucunda, ayanlar\u0131n ve 1850’lerden sonra ortaya \u00e7\u0131kan yeni orta s\u0131n\u0131flar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel, sosyal ve ekonomik olarak cemaatin bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu anlayacakt\u0131. S\u00f6z konusu yeni orta s\u0131n\u0131f, asl\u0131nda hem cemaat i\u00e7indeki \u0130slamc\u0131l\u0131\u011f\u0131, hem de ekonomik ve idari anlamda liberal ve modernist g\u00f6r\u00fc\u015fleri temsil eden yeni bir elitti ve gerek Osmanl\u0131 Devleti’nin son d\u00f6nemlerinde gerekse modern T\u00fcrk demokrasisinde belirleyici bir siyasi rol oynad\u0131.<\/span><\/p>\n

Meclis-i Nevvab ve Ta\u015fra E\u015fraf\u0131n\u0131n etkinlik kavgas\u0131<\/span><\/b><\/span><\/p>\n

II. Mahmud’un yerine ge\u00e7en I. Abd\u00fclmecid (1839\u201361), naz\u0131rlar\u0131n\u0131n te\u015fvikiyle, ta\u015fra e\u015fraf\u0131n\u0131 1845’te bir dan\u0131\u015fma organ\u0131 olarak kurulan Meclis-i Nevvab’a almaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. \u00c7o\u011fu tarih\u00e7i taraf\u0131ndan g\u00f6z ard\u0131 edilen bu meclis, merkezi otoritenin e\u015fraf\u0131 devlet y\u00f6netimine d\u00e2hil etmek \u00fczere ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi ilk resmi giri\u015fimdir. K\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, demokrasiye do\u011fru at\u0131lm\u0131\u015f ilk \u00e7ekingen ad\u0131md\u0131 bu. Osmanl\u0131 tarihi boyunca \u00e7e\u015fitli d\u00fczeylerde bir dizi dan\u0131\u015fma meclisi kurulmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin on alt\u0131nc\u0131 y\u00fczy\u0131lda kurulan Kad\u0131 Meclisi, di\u011fer mahalli e\u015fraf\u0131n yan\u0131 s\u0131ra kimi “ayanlar\u0131” da i\u00e7ine al\u0131yordu. Ne var ki bunlar\u0131n “ayan” olarak g\u00f6r\u00fclmelerinin nedeni, on dokuzuncu y\u00fczy\u0131lda oldu\u011fu gibi zenginlikleri ve cemaat \u00fczerindeki n\u00fcfuzlar\u0131 de\u011fil, sahip olduklar\u0131 derin bilgi ve devlet nezdinde g\u00f6rd\u00fckleri kabuld\u00fc. Sonu\u00e7ta bu eski kurum, s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u00f6zerkli\u011fe sahipti ve bir grup veya s\u0131n\u0131f bilinci neredeyse hi\u00e7 yoktu.<\/span><\/p>\n

Meclis-i Nevvab ise farkl\u0131yd\u0131. Burada tart\u0131\u015f\u0131lan temel konulardan biri, devletin e\u015fraf\u0131n onay\u0131yla y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe sokmak istedi\u011fi ve tam da ayanlar\u0131n g\u00f6z dikmi\u015f oldu\u011fu miri topraklar \u00fczerindeki devlet m\u00fclkiyetini sa\u011flama alan yeni bir toprak kanunuydu. Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti, tarihinde ilk kez muhtemel devlet politikalar\u0131 hakk\u0131nda cemaat elitlerine dan\u0131\u015f\u0131yordu. Ger\u00e7i devletin, cemaat temsilcilerine dan\u0131\u015fmas\u0131 me\u015fveret ve \u015fura kavramlar\u0131na uygundu, ancak bu \u0130slami “a\u00e7\u0131klamalar”, uygulama y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe sokulduktan sonra onu me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in g\u00fcndeme getirilmi\u015fti.<\/span><\/p>\n

Benzer bir \u015fekilde Mithat Pa\u015fa da ta\u015fradaki gruplar\u0131 y\u00f6netime d\u00e2hil etmek ve sultan\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc s\u0131n\u0131rlamak i\u00e7in Me\u015frutiyeti (anayasay\u0131) bir ara\u00e7 olarak kulland\u0131. Bir\u00e7ok anlat\u0131mda, 1877’de parlamentonun kurulmas\u0131yla sonu\u00e7lanan Me\u015frutiyet hareketi, ya Aral\u0131k 1876’daki Tersane Konferans\u0131nda b\u00fcy\u00fck devletlerin reform taleplerinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7in devletin ba\u015fvurdu\u011fu bir hileye ya da bir avu\u00e7 Osmanl\u0131 ayd\u0131n\u0131n\u0131n siyasal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve halk\u0131n y\u00f6netimde temsil edilmesi gibi Bat\u0131l\u0131 ideallere ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131na atfedilmektedir. Oysa Mithat Pa\u015fa, modernle\u015fme s\u00fcrecinin pilot b\u00f6lgesi olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen Tuna vilayetinde valilik yapt\u0131\u011f\u0131 1860\u2019larda, H\u0131ristiyan ve M\u00fcsl\u00fcman e\u015fraf\u0131 vilayet y\u00f6netimine d\u00e2hil etmek konusunda zaten hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r bir ba\u015far\u0131 elde etmi\u015fti. Gayrim\u00fcslimlerin milliyet\u00e7i \u00f6zlemlerinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7mek i\u00e7in buradaki deneyin \u00fclke \u00e7ap\u0131nda hayata ge\u00e7irilmesini ama\u00e7layan Me\u015frutiyet bu a\u00e7\u0131dan homojen bir Osmanl\u0131 milleti yaratmaya y\u00f6nelik Osmanl\u0131c\u0131 projenin bir par\u00e7as\u0131yd\u0131.<\/span><\/p>\n

1877 parlamentosunda Meclis-i Mebusan, vilayetlerdeki ayan ve ulema k\u00f6kenlilerin de i\u00e7inde oldu\u011fu, ta\u015fra e\u015fraf\u0131ndan olu\u015fan idare meclisleri taraf\u0131ndan se\u00e7iliyordu. Vekiller asl\u0131nda halk\u0131n vek\u00e2letiyle mecliste bulunuyor say\u0131lmazd\u0131, buna kar\u015f\u0131n \u201cmilletin\u201d temsilcileriymi\u015f\u00e7esine hareket ettiler ve b\u00fcrokrasiyi bir yandan devlete ve saltanata sad\u0131k oldu\u011funu iddia edip di\u011fer yandan devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fc kendi \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in kullanmak ve k\u00f6t\u00fc y\u00f6netim sergilemekle su\u00e7lad\u0131lar. A\u00e7\u0131k\u00e7a sultan\u0131 ele\u015ftirme noktas\u0131na gelen 1878 parlamentosu, k\u0131sa bir s\u00fcre sonra da\u011f\u0131lsa da vekillerin halk taraf\u0131ndan se\u00e7ilmesi i\u00e7in bir temel olu\u015fturmay\u0131 ba\u015fard\u0131. Ayn\u0131 zamanda T\u00fcrk demokrasisinin daimi ikilemini, yani b\u00fcrokrasinin hem devletin ki\u015file\u015fmi\u015f hali ve sahibi olarak haiz oldu\u011fu stat\u00fcy\u00fc devam ettirip hem de vatanda\u015flar\u0131n pratik ihtiya\u00e7lar\u0131na hizmet etmesinin nas\u0131l sa\u011flanaca\u011f\u0131 sorununu ilk kez g\u00fcndeme getirdi.<\/span><\/p>\n

Mason Mithat Pa\u015fan\u0131n anayasay\u0131 y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe koyup parlamentoyu a\u00e7mak istemesinin ard\u0131nda yatan nedenlerden biri de, “devleti” reformdan ge\u00e7irmek amac\u0131yla, Hariciye’de ve Ordu’da yo\u011funla\u015fan reformcu b\u00fcrokratlar\u0131n \u00fcst\u00fcn pozisyonunu g\u00fcvence alt\u0131na almak ve padi\u015fah\u0131n yetkilerini s\u0131n\u0131rlamakt\u0131. B\u00fcrokrasinin reformcu ve geleneksel kanatlar\u0131 aras\u0131ndaki iktidar m\u00fccadelesi Mithat Pa\u015fa’n\u0131n yol g\u00f6stericili\u011finde Serasker H\u00fcseyin Avni Pa\u015fa’n\u0131n \u00f6rg\u00fctledi\u011fi ve Sabataist-Mason elitlerin destekledi\u011fi bir askeri darbeyle reform-me\u015frutiyet yanl\u0131lar\u0131n\u0131n lehine sonu\u00e7land\u0131. Askeri okullar\u0131n etkili hocalar\u0131ndan biri ve ayn\u0131 zamanda bir T\u00fcrk tarihi ders kitab\u0131n\u0131n yazar\u0131 olan Sabataist (gizli Yahudi) S\u00fcleyman H\u00fcsn\u00fc ba\u015fta olmak \u00fczere, di\u011fer \u00f6nde gelen Mason subaylar\u0131n deste\u011fini alan darbe, 1876 ilkbahar\u0131nda Abd\u00fclaziz’i devirdi, yerine \u00f6nce V. Murat’\u0131, \u00fc\u00e7 ay sonra da II. Abd\u00fclhamid’i (1876\u20131909) ge\u00e7irdi. Abd\u00fclhamid anayasay\u0131 ask\u0131ya al\u0131p meclisi da\u011f\u0131tt\u0131 ve otuz \u00fc\u00e7 y\u0131l s\u00fcrecek bir direnme ve dirili\u015f y\u00f6netimi ba\u015flatt\u0131. Bu d\u00f6nem, esasen sivil gruplar taraf\u0131ndan desteklenen bir askeri darbe olan 1908 J\u00f6n T\u00fcrk (Yahudi-Mason) \u201cDevrimi\u201d ile son bulacakt\u0131.<\/span><\/p>\n

\u015eeyh\u00fclislaml\u0131\u011f\u0131n yozla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve ilk laiklik ad\u0131mlar\u0131<\/span><\/b><\/span><\/p>\n

Modernist b\u00fcrokratik elitin ge\u00e7ici zaferi, \u015feyh\u00fclislaml\u0131k kurumunun yozla\u015fmas\u0131 olgusunu ve dinsel elitler aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen ba\u015fka bir devrimi g\u00f6lgede b\u0131rakt\u0131. \u00dc\u00e7 d\u00f6rt ay gibi k\u0131sa bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda \u00fc\u00e7 sultan\u0131n de\u011fi\u015fmesi, resmen \u015eeyh\u00fclislam Hasan Hayrullah Efendi’nin fetvalar\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcyd\u00fc. Abd\u00fclhamid daha sonra “\u015eerrullah” ismini takt\u0131\u011f\u0131 Hasan Hayrullah Efendi\u2019yi \u00f6nce Medine’ye s\u00fcrg\u00fcne, sonra da korkun\u00e7 bir sefalet i\u00e7inde \u00f6lece\u011fi Taif zindan\u0131na g\u00f6nderdi. Yeni sultan, Me\u015frutiyet\u00e7ilerden ve di\u011fer y\u00fcksek r\u00fctbeli ulemayla beraber Abd\u00fclaziz’in tahttan indirilmesini desteklemi\u015f olan kazaskerden ne kadar \u00e7ekiniyorsa Me\u015fihat’tan da o kadar \u00e7ekiniyordu. Bunun sonucunda Abd\u00fclhamid orta r\u00fctbeli ulemay\u0131, ta\u015fra e\u015fraf\u0131n\u0131 ve pop\u00fcler tarikatlar\u0131 destekledi. Abd\u00fclhamid bu “pop\u00fclist” dinsel devrimi kendi mutlak iktidar\u0131n\u0131 sa\u011flamla\u015ft\u0131rmak amac\u0131yla y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe sokmu\u015ftu, ne var ki istemeden yerle\u015fik \u0130slam’\u0131n marjinalle\u015fmesine neden oldu ve ayr\u0131ca “devlet” elitlerinin r\u00fctbelerini yeniden d\u00fczenleyerek din adamlar\u0131n\u0131 devletin profesyonel denetimine tabi hale getirdi. (J\u00f6n T\u00fcrk d\u00f6nemi \u015feyh\u00fclislam\u0131 Mason Musa Kas\u0131m Me\u015frutiyet taraftar\u0131 ve s\u00f6z\u00fcn\u00fc sak\u0131nmaz bir istibdat muhalifiydi) <\/span><\/p>\n

Mahalli imam, hatip, m\u00fcezzin ve sairin, yani cemaate hizmet eden alt seviyedeki din adamlar\u0131n\u0131n “yolsuzluk” ve \u201cyeteneksizli\u011finden\u201d rahats\u0131z olan devlet 1888’de Tanzimat Dairesi’ni \u201cmahalli din adamlar\u0131n\u0131n atanma ko\u015fullar\u0131n\u0131 ve g\u00f6revlerini belirleyen nizamnameler yay\u0131nlamakla\u201d g\u00f6revlendirdi. Buna g\u00f6re payitahttaki Adli Tefti\u015f Heyeti ve vilayetlerdeki idare meclisleri din g\u00f6revlisini f\u0131k\u0131h, Kur’an ve benzeri konularda imtihandan ge\u00e7irecek ve ba\u015far\u0131l\u0131 olanlara eskiden oldu\u011fu gibi icazetname de\u011fil, \u015fahadetname verecekti. Ayr\u0131ca, devlet elitlerin resmi olarak tan\u0131nan \u00fc\u00e7 kolu i\u00e7in (askeri, m\u00fclki ve kalemi), ilk ikisi dokuz mertebeden olu\u015fmak \u00fczere, yeni bir hiyerar\u015fik sistem getirildi. Bu dokuz mertebe (birincisi askeri, ikincisi m\u00fclki r\u00fctbeyi belirtmek \u00fczere) \u015f\u00f6yleydi: M\u00fc\u015fir\/vezir, ferik\/bala, mirliva\/ula-i evvel, miralay\/ula-i sani, kaymakam-saniye\/m\u00fctevaz\u0131, binba\u015f\u0131 ve alay emini\/saniye sanisi, kola\u011fa\/salise, y\u00fczba\u015f\u0131\/rabia, m\u00fclaz\u0131m\/hamise. Kalemiye sadece yedi mertebeden olu\u015fuyordu. Ayr\u0131ca \u00f6nemle kaydetmek gerekir ki 1888’deki r\u00fctbe sistemi, ilmiye veya ulema i\u00e7in askeri r\u00fctbelerin e\u015fde\u011ferlerini sa\u011flam\u0131yordu. Nihayet 1891’de Sadr Rumili, Sadr Anadolu, Haremeyn gibi benzer r\u00fctbeler getirilse de bunlar ilmiye taraf\u0131ndan pek kullan\u0131lmad\u0131. B\u00f6ylece askeriye sadece resmi olarak de\u011fil, fiili olarak da elit konumunu sa\u011flamla\u015ft\u0131rarak, \u201c\u0130bn Haldun ve Ahmet Cevdet Pa\u015fa’n\u0131n, devletin kaderini etkileyen kriz d\u00f6nemlerinde kalem ehlinden ziyade k\u0131l\u0131\u00e7 ehline ihtiya\u00e7 oldu\u011fu\u201d fikrini de do\u011frulam\u0131\u015f oldu.<\/span><\/p>\n

Sonunda sivil ve askeri elitler aras\u0131nda bir yar\u0131lma meydana getiren ve e\u015fraf\u0131n daha da yabanc\u0131la\u015fmas\u0131na yol a\u00e7an b\u00fct\u00fcn bu geli\u015fmelerin bir s\u0131n\u0131f boyutu vard\u0131r. Osmanl\u0131’da eski y\u00fcksek r\u00fctbeli sivil ve askeri g\u00f6revliler sahip olduklar\u0131 veya kulland\u0131klar\u0131 devlet m\u00fclklerinden sadece g\u00f6rev s\u00fcreleri i\u00e7inde faydalanabiliyorlard\u0131, oysa Tanzimat reformcular\u0131 muazzam b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki m\u00fclklerin ger\u00e7ek sahipleri olmaya ba\u015flad\u0131lar. \u00d6rne\u011fin reformlar\u0131n mimar\u0131 olan Mustafa Re\u015fit Pa\u015fa’n\u0131n (\u00d6.1858) varisleri 1970’lerde bile \u0130stanbul civar\u0131nda b\u00fcy\u00fck miktarda de\u011ferli araziye sahip olmaya devam ediyordu. Modern e\u011fitim ve bilgiler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla sahip olduklar\u0131 otorite tekeline yeni bir yasall\u0131k ve me\u015fruiyet temeli sa\u011flayan modernist elit de 1930’larda bir devlet ilkesi haline getirilen devlet\u00e7ilik uygulamas\u0131yla b\u00fct\u00fcn ekonomik kaynaklar\u0131n potansiyel sahibi haline geldi. Bir zamanlar, devlet eylemlerinin \u201cyol g\u00f6stericisi\u201d ve me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 olan ulema, s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde l\u00fczumsuzla\u015ft\u0131, e\u015fraf ve toprak sahipleri de \u00f6nemlerini yitirdi, bundan ba\u015fka, devletin temel savunucusu olmas\u0131na kar\u015f\u0131n sivil b\u00fcrokrasinin denetimindeki devlet kaynaklar\u0131na eri\u015femeyen ordu da sisteme yabanc\u0131la\u015ft\u0131. Bu y\u00fczden alayc\u0131 bir tona sahip olan yeni “efendi” hitab\u0131, esasen askere de\u011fil, modern okullarda yeti\u015fmi\u015f sivil b\u00fcrokrasiye ve y\u00fcksek ilmiye mensuplar\u0131na lay\u0131k g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/span><\/p>\n

E\u011fitim, yeni elitler ve siyasal temsil tart\u0131\u015fmas\u0131<\/span><\/b><\/span><\/p>\n

Sultan Abd\u00fclhamid’in uzun saltanat\u0131 (1876\u20131909) “karanl\u0131k” bir gerileme ve da\u011f\u0131lma d\u00f6nemi olarak hat\u0131rlan\u0131r. Oysa bu d\u00f6nemde, e\u011fitim ve okuryazarl\u0131k, kitap ve gazete yay\u0131n\u0131, sivil kurumlar\u0131n olu\u015fturulmas\u0131, kentle\u015fme, haberle\u015fmenin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 ve ticaret a\u00e7\u0131s\u0131ndan h\u0131zl\u0131 bir geli\u015fme ya\u015fand\u0131. A\u015fa\u011f\u0131da 1850\u20131913 d\u00f6nemi i\u00e7in Mehmet \u00d6. Alkan taraf\u0131ndan derlenen kimi temel b\u00fcy\u00fcme g\u00f6stergeleri bulunmaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n

<\/span>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 1850\u20131913 D\u00d6NEM\u0130NE A\u0130T B\u00dcY\u00dcME G\u00d6STERGELER\u0130<\/span><\/b><\/span><\/p>\n

<\/span>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 (B\u00fcy\u00fck K\u0131sm\u0131 Abd\u00fclhamid D\u00f6nemine Ait)<\/span><\/b><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/p>\n

\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\n

OKULLAR<\/span><\/b><\/p>\n<\/td>\n

\n

YIL<\/span><\/span><\/b> VE SAYI<\/span><\/b><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

a) Orta ve y\u00fcksek okul (R\u00fc\u015fdiye, \u0130dadi, Sultani)<\/span><\/b><\/p>\n<\/td>\n

\n

1851<\/span><\/span><\/p>\n

48<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1875-6<\/span><\/span><\/p>\n

431<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1884<\/span><\/span><\/p>\n

313<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1900-8<\/span><\/span><\/p>\n

637<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\n

b) “M\u00fcsl\u00fcman” ilk\u00f6\u011fretim okullar\u0131 (“dini” okullar)<\/span><\/b><\/p>\n<\/td>\n

\n

1870-1880<\/span><\/p>\n

18.947<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

c) “Modern” okullara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclen b kategorisindeki okullar ve yeniler<\/span><\/b><\/p>\n<\/td>\n

\n

1893<\/span><\/span><\/p>\n

28.587 (849.033 \u00f6\u011frenci)<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

YAYINLANAN K\u0130TAP<\/span><\/b><\/p>\n<\/td>\n

\n

1729-1829<\/span><\/span><\/p>\n

180<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1876-1892<\/span><\/span><\/p>\n

6.357<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1893-1907<\/span><\/span><\/p>\n

10.601<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1908-1917<\/span><\/span><\/p>\n

17.428<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\n

DERG\u0130, GAZETE<\/span><\/b><\/p>\n<\/td>\n

\n

1875<\/span><\/span><\/p>\n

87<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1883<\/span><\/span><\/p>\n

144<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1895<\/span><\/span><\/p>\n

226<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1903<\/span><\/span><\/p>\n

365<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1911<\/span><\/span><\/p>\n

548<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1915<\/span><\/span><\/p>\n

855<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\n

S\u0130V\u0130L DERNEKLER<\/span><\/b><\/p>\n

(sportif k\u00fclt\u00fcrel faaliyetler)<\/span><\/b><\/p>\n<\/td>\n

\n

1864<\/span><\/span><\/p>\n

25<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1876<\/span><\/span><\/p>\n

49<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1888<\/span><\/span><\/p>\n

80<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1896<\/span><\/span><\/p>\n

116<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1904<\/span><\/span><\/p>\n

136<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1908<\/span><\/span><\/p>\n

252<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1912<\/span><\/span><\/p>\n

518<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

DEM\u0130RYOLLARI\u00a0 (km.)<\/span><\/b><\/p>\n<\/td>\n

\n

1866<\/span><\/span><\/p>\n

164<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1884<\/span><\/span><\/p>\n

2.072<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1896<\/span><\/span><\/p>\n

2.607<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1902<\/span><\/span><\/p>\n

4.781<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1912<\/span><\/span><\/p>\n

7.727<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n
\n

KENTLE\u015eME<\/span><\/b><\/p>\n

Se\u00e7ilen \u015fehirler: Bursa, \u015eam, Bitlis, Trabzon, Kastamonu)<\/span><\/b><\/p>\n<\/td>\n

\n

1830-1912<\/span><\/p>\n

Ortalama b\u00fcy\u00fcme %15-40<\/span><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

T\u0130CAR\u0130 \u015e\u0130RKETLER<\/span><\/b><\/p>\n<\/td>\n

\n

1872<\/span><\/span><\/p>\n

8<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1879<\/span><\/span><\/p>\n

21<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1892<\/span><\/span><\/p>\n

53<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1896<\/span><\/span><\/p>\n

66<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1907<\/span><\/span><\/p>\n

82<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\n

1910<\/span><\/span><\/p>\n

132<\/span><\/p>\n<\/td>\n

\u00a0<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0 a) Cahilli\u011finden veya kas\u0131tl\u0131 cinli\u011finden, \u0130slamiyet\u2019i de tahrif edilmi\u015f H\u0131ristiyanl\u0131k ve Yahudilik gibi san\u0131p \u00f6yle sunmaya \u00e7al\u0131\u015fan b) Dine sadece devletin bir aksesuar\u0131 ve istismar arac\u0131 olarak yakla\u015fan c) Yahudi ve sabataistlerin sinsi faaliyet ve h\u0131yanetlerini \u00f6zellikle gizlemeye \u00e7al\u0131\u015fan d) Tanzimat\u00e7\u0131 ve ittihat\u00e7\u0131 kadrolar\u0131n masonluklar\u0131n\u0131 ve Siyonist ba\u011flant\u0131lar\u0131n\u0131 ve Osmanl\u0131y\u0131 \u0130slam\u2019\u0131 y\u0131kma \u00e7abalar\u0131n\u0131 \u00f6rt\u00fcp […]<\/p>\n","protected":false},"author":15,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[167],"tags":[],"class_list":["post-3025","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ekim-2014"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3025","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/15"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3025"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3025\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3025"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3025"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3025"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}