\u00a0 <\/p>\n
86 y\u0131l evvel 4 Eyl\u00fcl 1919 Per\u015fembe g\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131l\u0131p, 11 Eyl\u00fcl g\u00fcn\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 tamamlayan Sivas Kongresi'nde en \u00e7etin m\u00fcnaka\u015fa "manda" mevzuunda olmu\u015ftur. <\/p>\n
Nedir manda?.. <\/p>\n
Manda, s\u00f6zl\u00fckte: "Birini kendi ad\u0131na davranmak \u00fczere vekil tayin etme hareketi, geri kalm\u0131\u015f \u00fclkeleri \u00e7ekip \u00e7evirme sistemi" olarak izah edilmekte; "mandater" hakk\u0131nda ise: "Manda idaresi alt\u0131nda olan \u00fclkeye bakan devlet" denilmektedir. <\/p>\n
\u00a0 <\/p>\n
Moskof'un "Hasta Adam" dedi\u011fi Osmanl\u0131 devletinin miras\u0131n\u0131n payla\u015f\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 g\u00fcnlerde, bir k\u0131s\u0131m vatan evl\u00e2d\u0131 yer yer toplan\u0131p yurdu d\u00fc\u015fmandan kurtarma \u00e7arelerini ararken; baz\u0131 kimseler de "manda" pe\u015fine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, kurtulu\u015fu \u015fu veya bu devletin o g\u00fcnlerdeki yayg\u0131n tabiriyle "muzaheretini\/yard\u0131m\u0131n\u0131" teminde bulmu\u015flard\u0131r!. Bunlar \u0130ngiliz, Amerikan ve hatta Frans\u0131z mandas\u0131 pe\u015finde idiler!. Ancak m\u00fccadele, \u0130ngiliz ve Amerikan taraftarlar\u0131 aras\u0131nda idi!. Kurduklar\u0131 "\u0130ngiliz Muhibleri\/Dostlar\u0131 Cemiyeti" ile kurtulu\u015fu, \u0130ngiltere kuca\u011f\u0131na at\u0131lmakta arayanlar oldu\u011fu gibi, Amerikan mandas\u0131n\u0131n faydalar\u0131n\u0131 say\u0131p d\u00f6kenler de az de\u011fildi!. Bunlar\u0131n s\u00f6zc\u00fcs\u00fc durumundaki Kara V\u00e2s\u0131f Bey'in bu mevzuda Mustafa Kemal Pa\u015fa'ya yazd\u0131\u011f\u0131 "\u00e7ok gizli mektupta ad\u0131 ge\u00e7en Amerikan mandas\u0131 taraftarlar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131 \u015funlard\u0131r: Ahmed R\u0131za Bey (Meclis-i Meb\u00fbsan eski ba\u015fkan\u0131), Ahmed \u0130zzed Pa\u015fa (eski sadrazam\/ba\u015fbakan), Cevad (\u00c7obanl\u0131) Pa\u015fa, \u0130smet (\u0130n\u00f6n\u00fc) Pa\u015fa, Halide Edip (Ad\u0131var), Top\u00e7u Feriki\/Korgeneral R\u0131za Pa\u015fa, \u00c7\u00fcr\u00fcksulu Mahmud Pa\u015fa (eski Bahriye N\u00e2z\u0131r\u0131\/Bakan\u0131), Cami (Baykurt) sonralar\u0131 ilk Meclis'te \u0130\u00e7i\u015fleri Bakan\u0131, Ahmed Emin (Yalman), Kara V\u00e2s\u0131f Bey (eski ittihat\u00e7\u0131lardan-Kurmay Albay), G\u00f6z hekimi Esad (I\u015f\u0131k) Pa\u015fa, Hariciyecilerden Re\u015fad Hikmet ve Re\u015fad Sadi Beyler, \u0130smail Hami (Dan\u0131\u015fmend), \u0130smail Faz\u0131l Pa\u015fa, (Ali Fuad Cebesoy'un babas\u0131), Bekir Sami Bey (sonralar\u0131 Hariciye\/D\u0131\u015fi\u015fleri Bakan\u0131)… Bu kimselerden baz\u0131lar\u0131 "Vahdet-i Milliye Grubu" ve "T\u00fcrk Wilson'cular Birli\u011fi" gibi te\u015fekk\u00fcllerde toplan\u0131p faaliyetlerini s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015flerdir!. <\/p>\n
Kongre'deki M\u00fcnaka\u015fa<\/strong> <\/p>\n Mandac\u0131lar\u0131n Sivas Kongresi'ndeki ilk faaliyetleri kongre ba\u015fkan\u0131 se\u00e7imi \u00fczerinde olmu\u015f. \u0130smail Faz\u0131l Pa\u015fa'n\u0131n ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi bir grup delege, Mustafa Kemal'in kongre ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6nlemeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. <\/p>\n Kongrede mandac\u0131lar\u0131n faaliyeti 8 Eyl\u00fcl g\u00fcn\u00fc Kara V\u00e2s\u0131f Bey'in manda lehinde yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fma ile ba\u015flam\u0131\u015f, manday\u0131 kabulden ba\u015fka \u00e7are olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eden Kara V\u00e2s\u0131f Bey'in s\u00f6z\u00fc: "\u0130stanbul'dan bize manday\u0131 m\u0131 hediye getirdiniz" m\u00fcdahalesiyle kesilmi\u015f, daha sonra konu\u015fan \u0130smail Hami (Dan\u0131\u015fmend) de manday\u0131 m\u00fcdafaa etmi\u015f, \u015eark\u0131\u015fla delegesi Macid Bey ise bir teklif ortaya atm\u0131\u015f, "as\u0131l mesele"yi \u015f\u00f6yle anlatm\u0131\u015ft\u0131r: <\/p>\n "As\u0131l mesele \u015fu: Biz T\u00fcrkler bundan sonra yaln\u0131z ba\u015f\u0131m\u0131za ya\u015famayacak m\u0131y\u0131z, mutlaka bir devletin mandas\u0131na m\u0131 muhtac\u0131z?. E\u011fer muhta\u00e7 isek, bu manday\u0131 ne \u015fekilde anlayaca\u011f\u0131z, mandaterle ne esaslar \u00fczerinde g\u00f6r\u00fc\u015fece\u011fiz, mandater kim olacak, \u00f6nce bunlar\u0131 konu\u015fal\u0131m?" <\/p>\n Bu s\u0131rada Mustafa Kemal Pa\u015fa s\u00f6z alarak mandac\u0131lar\u0131n teklifinin bir komisyona havalesini istemi\u015f, ortada iki mevzu bulundu\u011fundan bahisle: <\/p>\n "-Birincisi, devletin i\u00e7 ve d\u0131\u015f istikl\u00e2linden vazge\u00e7ilmesi, ikincisi devlet ve milletin d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n \u0131srarl\u0131 zorlamalar\u0131na kar\u015f\u0131 bir yard\u0131m ihtiyac\u0131nda bulunup bulunmamas\u0131d\u0131r. As\u0131l teredd\u00fct uyand\u0131ran nokta budur. Bunlar\u0131 \u00f6nceden ve derince d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7in meseleyi bir komisyona verelim" diye teklifte bulunmu\u015f, "komisyondan gelecek raporu m\u00fczakere edelim. \u00c7\u00fcnk\u00fc i\u00e7 ve d\u0131\u015f istikl\u00e2limizi kaybetmek istemiyoruz" demi\u015ftir. <\/p>\n Bu teklife Bekir Sami Bey itirazla: "\u00dczerimize ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z vazife o kadar a\u011f\u0131rd\u0131r ki, yok yere vakit ge\u00e7irmeyelim, beyhude tart\u0131\u015fmaya mahal yok. Bo\u015f ge\u00e7irecek dakikam\u0131z bile yok. Teklifi hemen m\u00fczakere ile \u00e7abucak bir karar alal\u0131m" \u015feklinde fikir beyan etmi\u015ftir. <\/p>\n \u0130smail Faz\u0131l Pa\u015fa da bu teklife kat\u0131larak: "Hemen karar verelim, teklifi komisyona havale ile vakit ge\u00e7irmeyelim, manday\u0131 m\u0131, istikl\u00e2li mi?. Mesele budur. Ben Bekir Sami Bey'in fikrine kat\u0131l\u0131yorum. Hemen m\u00fczakereye ge\u00e7elim. B\u00f6yle \u00f6nemli bir meselenin komisyona gitmesi ve sonra yine burada g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclmesinin i\u015fi uzataca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir.. <\/p>\n \u0130smail Hami Bey ise: "\u0130smail Faz\u0131l Pa\u015fa hazretleri ile Bekir Sami Beyefendi'nin m\u00fctal\u00e2a ve fikirlerine kat\u0131l\u0131yorum, her halde bir muzaherete muhtac\u0131z. Bunun en basit delili, gelirimizin ancak borcumuzun faizini kar\u015f\u0131layabilmesidir" demi\u015f, bu konu\u015fmay\u0131 Karahisar delegesi \u015e\u00fckr\u00fc Bey: <\/p>\n "-Memlekette ne fen, ne sanat, ne de para var, binaenaleyh bir yard\u0131ma olan ihtiyac\u0131m\u0131z apa\u00e7\u0131k meydanda, Arkada\u015flarla bu yard\u0131m\u0131 sa\u011flayacak devletin hangisi olmas\u0131 laz\u0131m geldi\u011fini m\u00fcnaka\u015fa ettik. \u0130ngiltere'yi kabul edecek olursak arabam\u0131z\u0131 s\u00fcr\u00fckler. Fransa, maliye itibariyle m\u00fcsait vaziyette de\u011fil, kendisi muhtac-\u0131 himmet… \u0130talya'n\u0131n, Anadolu'daki ihtirasat\u0131 manidir, dedik ve en muvaf\u0131k devlet olarak, Do\u011fu'da istil\u00e2 politikas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmeyen, Amerika'y\u0131 uygun bulduk" diyerek desteklemi\u015ftir!. <\/p>\n "Gayemiz Tam \u0130stikl\u00e2ldir"<\/strong> <\/p>\n Erzurum Kongresi'nin m\u00fchim simas\u0131 Hoca Raif (Din\u00e7) Efendi bu arada s\u00f6z alarak: "Bizim hedefimiz ve gayemiz, tam istikl\u00e2ldir, yoksa \u015fu veya bu devletin himayesi alt\u0131na girmek gibi istikl\u00e2l bozucu olan ve "manda" denilen ve baz\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan ismi de\u011fi\u015ftirilerek "muzaheret" ad\u0131 verilen, her ne olursa olsun, istikl\u00e2limize dokunan \u015feylerden yana de\u011fildir" diyerek mandac\u0131lara muhalefet etmi\u015fse de, Hoca Raif Efendi'nin bu kat'i ifadesini yine manda taraftarlar\u0131n\u0131n konu\u015fmas\u0131 takip etmi\u015f, s\u00f6z alan \u0130smail Faz\u0131l Pa\u015fa mandan\u0131n istikl\u00e2le m\u00e2ni olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmi\u015f, Bekir Sami Bey K\u0131r\u0131m sava\u015f\u0131ndan bahisle Paris Konferans\u0131'n\u0131 ele al\u0131p, mandan\u0131n bu Konferans \u015fartlar\u0131ndan daha zarars\u0131z oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015f, \u0130smail Hami Bey, Hoca Raif Efendi'ye cevap vererek bu zat\u0131n kat'\u0131 ifadesini \u00e7\u00fcr\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, daha sonra Refet Bey k\u00fcrs\u00fcye gelerek \u015f\u00f6yle konu\u015fmu\u015ftur: <\/p>\n "-Mandan\u0131n istikl\u00e2li bozmayaca\u011f\u0131 muhakkak iken, arkada\u015flar\u0131m\u0131zdan baz\u0131lar\u0131 m\u00fcstakil mi kalaca\u011f\u0131z, yoksa manday\u0131 m\u0131 kabul edece\u011fiz, tarz\u0131nda m\u00fctel\u00e2alar ileri s\u00fcr\u00fcyorlar. \u015eu halde her \u015feyden \u00f6nce manda'n\u0131n ne oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bundan \u00f6nce fikirleri g\u0131c\u0131klayan bu tabirin ne surette tel\u00e2kki edildi\u011fini anlamak l\u00e2z\u0131md\u0131r. \u0130smail Faz\u0131l Pa\u015fa hazretleri, istikl\u00e2li muhafaza \u015fart\u0131yla manda diyorlar. Hami Bey taraf\u0131ndan yaz\u0131lan muht\u0131rada ise, manda'n\u0131n tarifine ayr\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015f var. Bu muht\u0131raya g\u00f6re, i\u015fin muhakemesi i\u00e7in \u00f6nce bu noktay\u0131 aramak istiyorum. Bu muht\u0131ra m\u00fczakereye kondu mu, konmad\u0131 m\u0131? <\/p>\n Manda ile istikl\u00e2l birbirine m\u00e2ni \u015feyler de\u011fildir. \u015eu kadar ki, kuvvetli olmak l\u00e2z\u0131md\u0131r. Kuvvetli olmazsak o zaman manda alt\u0131nda eziliriz, o takdirde manda istikl\u00e2li ilh\u00e2l eder. Biz i\u00e7 ve d\u0131\u015fta tam istikl\u00e2l istiyoruz. Bunu kendi kendimize yapabilecek miyiz? Ve bizi kendi ba\u015f\u0131m\u0131za b\u0131rakacaklar m\u0131? <\/p>\n Amerikan kefilli\u011fini kabul mecburiyetindeyiz. Bu as\u0131rda be\u015f y\u00fcz milyon lira borcu, harap bir memleketi, pek m\u00fcnbit olmayan bir topra\u011f\u0131, on-onbe\u015f milyon lira geliri olan bir kavim i\u00e7in d\u0131\u015f muzaheret olmadan ya\u015famak imk\u00e2n\u0131 olmaz. B\u00f6yle bir d\u0131\u015f yard\u0131m ile ilerlemezsek gelecekte ihtimaldir ki, taarruza kar\u015f\u0131 kendimizi savunamay\u0131z. Bu s\u00f6zlerim yapaca\u011f\u0131n\u0131z g\u00f6r\u00fc\u015fmelere bir ba\u015flang\u0131\u00e7 olursa sevinirim." <\/p>\n Ancak, bu konu\u015fma yeni bir g\u00f6r\u00fc\u015fmeye "ba\u015flang\u0131\u00e7" olmam\u0131\u015f, lehte aleyhte yap\u0131lan birka\u00e7 k\u0131sa konu\u015fmadan sonra mesele kapanm\u0131\u015f, manda pe\u015finde ko\u015fanlar Sivas Kongresi'nden netice alamam\u0131\u015flard\u0131r.[1]<\/a> <\/p>\n B\u00f6ylece Mustafa Kemal, siyasi dirayetiyle bir tehlikeyi daha atlatm\u0131\u015f, \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc, Halide Edip ve Ahmet Emin Yalman gibilerin fesatl\u0131\u011f\u0131na f\u0131rsat tan\u0131mam\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n Avrupa'n\u0131n Hasta Adam\u0131, AB Kap\u0131s\u0131nda (\u00f6l\u00fcyor mu, diriliyor mu?)<\/strong> <\/p>\n Avrupa Birli\u011fi-T\u00fcrkiye m\u00fczakereleri bir t\u00fcr hile-i \u015fer'iyye ile (saatler durdurularak ve en bat\u0131daki Londra saati esas al\u0131narak) 3 Ekim 2005 tarihinde ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015f oldu. Hay\u0131rl\u0131 olsun. Lakin \u015funu bilelim ki, kopart\u0131lan yaygaraya ra\u011fmen bu bizim Avrupa'ya ne ilk gidi\u015fimiz, ne de ilk Avrupal\u0131 olu\u015fumuz. Orhan Gazi'nin karde\u015fi S\u00fcleyman Pa\u015fa'n\u0131n 1354'te \u00c7anakkale Bo\u011faz\u0131'nda \u00c7impe Kalesi'ni ele ge\u00e7irdi\u011finden beri fiilen Avrupa'da de\u011fil miydik zaten? <\/p>\n 5 Ekim tarihli gazeteler ise S\u00fcleyman Demirel'in bir \u00fcniversitenin a\u00e7\u0131l\u0131\u015f t\u00f6reninde yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmay\u0131 yaz\u0131yordu. Demirel konu\u015fmas\u0131nda, "Bug\u00fcn Balkanlar da, Balt\u0131klar da, Do\u011fu ve Orta Avrupa da AB'ye \u00fcye olma istikametini tutmu\u015flar ve ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015flard\u0131r. Onlara \u015f\u00f6yle bak\u0131l\u0131yor: Bunlar Avrupa'n\u0131n ye\u011fenleridir. Balkanlar'a gelindi\u011finde, Balkanlar kuzendir. T\u00fcrkiye'ye geldi\u011finiz zaman T\u00fcrkiye yetimdir, yetim… Fakat d\u00fcn ak\u015fam bu yetim Avrupa sofras\u0131na oturdu" demi\u015f ve ard\u0131ndan \u015funlar\u0131 eklemi\u015f: "D\u00fcn ‘Hasta Adam' dedikleri T\u00fcrkiye, aradan \u015fu kadar sene ge\u00e7tikten sonra, 2005 y\u0131l\u0131nda o sofraya e\u015fit \u015fartlarda oturmu\u015ftur." <\/p>\n Acaba \u00f6yle mi olmu\u015ftur? <\/p>\n Hasta adam yak\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131 ne kadar do\u011fru? <\/strong> <\/p>\n Ecdad\u0131n\u0131n "hasta", hatta "\u00f6l\u00fc" oldu\u011funu kabul eden, T\u00fcrkiye'nin i\u00e7erisine yuvarland\u0131\u011f\u0131 yetimlik psikolojisini canh\u0131ra\u015fane bir netlikte dile getiren ve bunu adeta iftihar edilecek bir marifetmi\u015f gibi bang\u0131r bang\u0131r ba\u011f\u0131ran bir milletin \u00e7ocuklar\u0131 nas\u0131l sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir ruh yap\u0131s\u0131na sahip olabilirler? Anlam\u0131yorum. Nitekim olam\u0131yoruz da. \u0130\u015fte AB'ye giri\u015f s\u00fcrecinde s\u0131k s\u0131k sergilenen, eziklik duygusu ile kabaday\u0131l\u0131k forsu aras\u0131ndaki tekinsiz gidi\u015f-geli\u015flerimizin temelinde bu hastal\u0131kl\u0131 ruh hali yat\u0131yor. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, hasta olanlar, dedelerimiz de\u011fildi. Beyinlerimiz ve ruhlar\u0131m\u0131z hastaland\u0131. G\u00f6rmek istemesek de, as\u0131l problem burada. "Hasta Adam" metaforu, sallant\u0131l\u0131 ruh halimizi ele veren son derece manidar bir ipucu uzat\u0131yor elimize. <\/p>\n Dilimize dolad\u0131\u011f\u0131m\u0131z "Avrupa'n\u0131n Hasta Adam\u0131" (Sick Man of Europe) s\u00f6z\u00fc, Osmanl\u0131-\u0130slam d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131yla maruf Rus \u00c7ar\u0131 I. Nikola'n\u0131n a\u011fz\u0131ndan \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Tarih, 9 Ocak 1853 ak\u015fam\u0131. Yer, St. Petersburg, D\u00fc\u015fes Elena Pavlovna Saray\u0131. Gayr\u0131 resmi bir kabul esnas\u0131nda \u0130ngiliz El\u00e7isi Sir Hamilton Seymour'u bir kenara \u00e7eken I. Nikola, "T\u00fcrkiye hasta bir adamd\u0131r. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu'nun \u00e7\u00f6kmesi ihtimali kar\u015f\u0131s\u0131nda \u0130ngiltere ve Rusya'n\u0131n vakit varken anla\u015fmalar\u0131 gerekir" \u015feklindeki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc dile getirmi\u015f; a\u00e7\u0131k\u00e7a \u0130ngiltere'ye, Osmanl\u0131'n\u0131n payla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 sofrada ittifak teklif etmi\u015fti. Hatta daha da ileri giderek, gerekirse "ge\u00e7ici olarak bir h\u00e2mi s\u0131fat\u0131yla" \u0130stanbul'u i\u015fgal edebilece\u011fini bile s\u00f6ylemi\u015fti o ak\u015fam. B\u00f6ylece 152 y\u0131l \u00f6nce Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ba\u015fkenti St. Petersburg'un ihti\u015faml\u0131 salonlar\u0131ndan birinde dillendirilen bir ‘arzu ve plan', zamanla plan'\u0131n do\u011frudan hedefi olan bizlerin de rahats\u0131zl\u0131k duymadan kendimize yak\u0131\u015ft\u0131raca\u011f\u0131m\u0131z bir ‘olgu' k\u0131l\u0131\u011f\u0131na b\u00fcr\u00fcnmeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. <\/p>\n Osmanl\u0131 Devleti'nin son y\u0131llar\u0131 i\u00e7in dilimize dolad\u0131\u011f\u0131m\u0131z "Avrupa'n\u0131n Hasta Adam\u0131" deyiminin tarih\u00ee arka plan\u0131 b\u00f6yle. Ne var ki, as\u0131l ilgin\u00e7 olan husus, Avrupal\u0131lar\u0131n bu s\u00f6z\u00fcn sahiplerine, yani Ruslara da, 18. y\u00fczy\u0131la kadar "Asyal\u0131" bir kavim g\u00f6z\u00fcyle bakm\u0131\u015f ve y\u00f6netim bi\u00e7imlerine "Do\u011fu despotizmi" damgas\u0131n\u0131 vurmu\u015f olmalar\u0131d\u0131r. Daha da e\u011flenceli olan nokta, Deli Petro \u00f6ncesinde Ruslar\u0131n Osmanl\u0131 Devleti'ni ‘Bat\u0131l\u0131' kabul etmi\u015f olmalar\u0131d\u0131r (Bkz. Martin Malia, "Russia under Western Eyes", Harvard University Press, 2000, s. 39). Ama g\u00fcn gelmi\u015f, Avrupa'n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 Ruslar\u0131 da kapsayacak kadar geni\u015flemi\u015f, Ruslar "European Concert"e dahil edilmekle kalmay\u0131p bizzat "Avrupal\u0131" muamelesi de g\u00f6rm\u00fc\u015fler. Demek ki, sabit bir Avrupa ‘\u00e7ekirde\u011fi'nden s\u00f6z edemiyoruz. Avrupa, tarih boyunca \u015fartlara g\u00f6re s\u0131n\u0131rlar\u0131 geni\u015fleyip daralan bir k\u0131ta olmu\u015f. <\/p>\n \u00dcz\u00fcc\u00fc olan husus \u015fu: Demirel'in s\u00f6zlerinde en zamks\u0131z ifadesini bulan "Avrupa'n\u0131n hasta adam\u0131" \u00f6nyarg\u0131s\u0131n\u0131 biz de bir deri gibi kafatas\u0131m\u0131za ge\u00e7irmekte herhangi bir beis g\u00f6rmemi\u015fiz. Asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa, bu s\u00f6zlerin s\u00f6ylendi\u011fi tarihlerde Avrupa'n\u0131n ve Rusya'n\u0131n i\u00e7i hastayd\u0131 ve bu marazlar\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya bula\u015ft\u0131rmakla me\u015fgullerdi. Bunu ben s\u00f6ylemiyorum. \u00c7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n \u00fcnl\u00fc romanc\u0131s\u0131 Henry Miller s\u00f6yl\u00fcyor. \u015e\u00f6yle diyordu Henry Miller: "1847'den 1881'deki \u00f6l\u00fcm\u00fcne dek Amiel "Journal Intime"ini yazd\u0131, -yanl\u0131\u015f bir \u015fekilde T\u00fcrkiye oldu\u011fu san\u0131lan, ‘Hasta Adam' Avrupa'n\u0131n seyir defteri." 1924'te bas\u0131lan "\u00c7orak \u00dclke"sinde \u015fair ve ele\u015ftirmen T. S. Eliot Avrupa medeniyetinin i\u00e7ten kuruyu\u015funa hastal\u0131k te\u015fhisi koymuyor muydu? \u00dcnl\u00fc romanc\u0131 Knut Hamsun, \u0130stanbul'da bir kahvede kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 asil davran\u0131\u015f sonucunda "Biz barbarlar bu millete medeniyet \u00f6\u011fretmeye kalkmakla hata ediyoruz" dememi\u015f miydi? <\/p>\n Bizdeyse bir Allah'\u0131n kulu kalk\u0131p da Avrupa'ya, ‘Ne m\u00fcnasebet, hasta sizdiniz' diyemiyor. Kem k\u00fcm edebiyat\u0131 ve ‘Eskiden hastayd\u0131k, \u015fimdi iyile\u015ftik, AB'ye g\u00fcllerle kar\u015f\u0131land\u0131k' muhabbetinden ge\u00e7ilmiyor ortal\u0131k. Peki, ayn\u0131 s\u00f6zde "Hasta Adam" de\u011fil miydi 1847'de a\u00e7 biila\u00e7 kalan \u0130rlanda halk\u0131na, \u0130ngiltere'nin muhalefetine ra\u011fmen, \u0130stanbul'dan \u00fc\u00e7 gemi dolusu g\u0131da maddesi yollayan ve insanl\u0131\u011f\u0131n hen\u00fcz \u00f6lmedi\u011fini g\u00f6steren? Ayn\u0131 s\u00f6zde "Hasta Adam", m\u00fc\u015ffik kollar\u0131n\u0131 1848 y\u0131l\u0131nda Habsburg monar\u015fisine kar\u015f\u0131 ayaklanan Macar devrimcilerine, Rus emperyalizmine kar\u015f\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k bayra\u011f\u0131 a\u00e7an Polonyal\u0131 vatanseverlere uzatmam\u0131\u015f m\u0131yd\u0131? Dahas\u0131, Avusturya ve Rusya'n\u0131n, ter\u00f6rist muamelesi yapt\u0131\u011f\u0131 Macar ve Polonyal\u0131 m\u00fclteciler kendilerine teslim edilmezse sava\u015f a\u00e7acaklar\u0131 tehdidine pabu\u00e7 b\u0131rakmayarak, "Sava\u015fsa sava\u015f" diye mert\u00e7e direten ve derhal s\u0131n\u0131rlara y\u0131\u011f\u0131nak yap\u0131lmas\u0131 emrini veren, tarihin g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc son \u015f\u00f6valye devlet, ayn\u0131 s\u00f6zde "Hasta Adam" de\u011fil miydi? Nitekim bu olay\u0131n bas\u0131nda duyulmas\u0131 \u00fczerine Osmanl\u0131 el\u00e7ilerinin arabalar\u0131 Londra ve Paris caddelerinden ge\u00e7erken halk\u0131n yol kenar\u0131na dizilip alk\u0131\u015f tutmalar\u0131 da m\u0131 yeterli de\u011fildi bizim Hasta Adam olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ve as\u0131l hastan\u0131n, \u015fifa arayan taraf\u0131n Avrupa oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in? <\/p>\n Ne ilgin\u00e7tir ki, Osmanl\u0131'y\u0131 "Hasta Adam" ilan eden \u00c7ar I. Nikola'n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc ‘hastas\u0131'n\u0131n elinden olacak, b\u00f6ylece sa\u011fl\u0131kl\u0131 oldu\u011funu zanneden doktorun v\u00fccudunun, hastas\u0131n\u0131n b\u00fcnyesinden daha \u00e7\u00fcr\u00fck \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclecektir. \u015e\u00f6yle ki: Osmanl\u0131 Devleti'nin \u00f6lece\u011fi kehanetinden k\u0131sa bir s\u00fcre sonra patlak veren K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131, Mustafa Re\u015fid Pa\u015fa'n\u0131n diplomatik becerisiyle \u0130ngiliz ve Frans\u0131z kuvvetlerinin bizimle ayn\u0131 safta yer ald\u0131klar\u0131 bir anti-Rus sava\u015f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. "Hasta Adam" te\u015fhisinin \u00fczerinden iki y\u0131l ge\u00e7mi\u015ftir. \u00d6mer Pa\u015fa komutas\u0131ndaki Osmanl\u0131 ordusunun K\u0131r\u0131m'a \u00e7\u0131karma yapt\u0131\u011f\u0131 ve kar\u015f\u0131s\u0131na \u00e7\u0131kan Rus kuvvetlerini pe\u015f pe\u015fe yenilgiye u\u011fratt\u0131\u011f\u0131 haberleri dalga dalga St. Petersburg'daki saray\u0131n salonlar\u0131nda \u00e7\u0131nlay\u0131nca, \u00c7ar I. Nikola "kahr\u0131ndan" \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc (2 Mart 1855). K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131, Rusya i\u00e7in sonun ba\u015flang\u0131c\u0131 olacakt\u0131. Ama bu sava\u015f ayn\u0131 zamanda Avrupa'n\u0131n hasta \u00e7ehresinin, sava\u015f\u0131n alevleri \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda daha net g\u00f6r\u00fclmesini de sa\u011flayacakt\u0131. <\/p>\n \u0130ngiliz hastanelerinin hastal\u0131\u011f\u0131 <\/p>\n \u0130ngiliz askerleri \u00dcsk\u00fcdar'a yerle\u015ftirilmi\u015f, buradaki k\u0131\u015flan\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc, sonradan Florence Nightingale efsanesinin do\u011faca\u011f\u0131 bir hastane haline getiriliyordu. Ancak hastanede \u00f6lenlerin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc, sava\u015ftan de\u011fil, hastal\u0131ktan k\u0131r\u0131l\u0131yordu. Hastanenin manzaras\u0131 ise s\u00fcperg\u00fc\u00e7 \u0130ngiltere'nin 1850'lerin ortas\u0131ndaki i\u00e7ler ac\u0131s\u0131 halini yans\u0131tmaktad\u0131r. Yeterince karyola yoktur. Yaral\u0131lar\u0131n \u00e7ar\u015faflar\u0131 \u00e7ad\u0131r bezindendir ve \u00f6ylesine kal\u0131n ve rahats\u0131z edicidir ki, hastalar yalvar yakar hi\u00e7 de\u011filse kendilerine birer battaniye verilmesini rica etmektedirler. Ko\u011fu\u015flarda konforun zerresi dahi g\u00f6ze \u00e7arpmamakta, bira \u015fi\u015feleri \u015famdan niyetine kullan\u0131lmaktad\u0131r. Le\u011fen, havlu, sabun, sapl\u0131 s\u00fcp\u00fcrge, temizlik bezi, tepsi, sahan hak getire! Tabii \u00e7atal b\u0131\u00e7ak da yoktur. Yak\u0131t ciddi bir problemdir, \u00e7ama\u015f\u0131r y\u0131kama i\u015fi de \u00f6yle. Mutfak peri\u015fanl\u0131ktan ge\u00e7ilmiyordur. T\u0131bb\u00ee malzemeye gelince: Sedye yoktur ortal\u0131kta. K\u0131r\u0131k kemikleri sarmaya yarayan s\u00fcyek de, bandaj da namevcutlar aras\u0131ndayd\u0131. B\u00fct\u00fcn bu yokluklar listesini say\u0131p d\u00f6ken \u0130ngiliz yazar\u0131 Lytton Strachey "Eminent Victorians" adl\u0131 klasik kitab\u0131nda, "Her \u015fey eksikti" der, "tabii en s\u0131radan ila\u00e7lar da." <\/p>\n Strachey'e g\u00f6re, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortas\u0131nda \u0130ngiltere'yi Tanr\u0131 kay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Yoksa y\u00f6netim, en k\u00f6t\u00fc ve en beceriksiz y\u0131llar\u0131n\u0131 ya\u015f\u0131yor, \u00e7arp\u0131\u015fmay\u0131 unutmu\u015f \u0130ngiliz sava\u015f makinesi h\u0131zla demode olmaya do\u011fru gidiyordu. K\u00fc\u00e7\u00fck memurlar\u0131n beceriksizlikleri y\u00fcz\u00fcnden arapsa\u00e7\u0131na d\u00f6nm\u00fc\u015f olan sistem vahim hatalara yol a\u00e7\u0131yor, Bakanlar\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz cehaletlerinden rutin i\u015flerin \u00f6l\u00fcmc\u00fcl kusursuzlu\u011funa kadar \u0130ngiliz idaresi tam bir kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde y\u00fcz\u00fcyordu. Orduda reform yap\u0131lam\u0131yor, aristokratlar\u0131n bir a\u011f gibi sard\u0131\u011f\u0131 kabineden \u0131slahat izni \u00e7\u0131km\u0131yordu. (Oysa ayn\u0131 \u0130ngilizler bize Islahat Ferman\u0131'n\u0131 yay\u0131nlatacaklard\u0131!) <\/p>\n Peki Avrupa D\u00fcvel-i Muazzama's\u0131n\u0131n asker\u00ee g\u00fc\u00e7leri hangi vaziyetteydi? Norman Davies 1300 sayfal\u0131k Avrupa tarihinde 1878 y\u0131l\u0131n\u0131n D\u00fcvel-i Muazzama ordular\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle resmediyor: "Be\u015f Avrupal\u0131 G\u00fc\u00e7ten \u00fc\u00e7\u00fc ciddi askeri kusurlarla maluld\u00fc. \u0130ngiltere kudretli bir donanmaya malikti ama derli toplu silah alt\u0131nda bir ordusu yoktu. Fransa'da do\u011fum oranlar\u0131 felaket bir bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcyor, bu da silah alt\u0131na alacak asker bulmakta s\u0131k\u0131nt\u0131 do\u011furuyordu. Avusturya-Macaristan ordusunun eli ise teknik ve psikolojik olarak Almanya'ya mahk\u00fbmdu." 1915'te "Hasta" bedenimiz \u00c7anakkale'de tarihin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftiren bir direni\u015fle, Rusya'ya yard\u0131m g\u00f6t\u00fcrmekte olan \u0130ngiliz ve Frans\u0131z gemilerini ge\u00e7irmiyor, dolay\u0131s\u0131yla \u00c7arl\u0131\u011f\u0131n Bol\u015fevikler taraf\u0131ndan 1917'de i\u00e7eriden \u00e7\u00f6kertilmesi i\u00e7in gereken \u015fartlar\u0131 haz\u0131rlam\u0131\u015f oluyordu. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, \u00c7anakkale'deki direni\u015fimizle hem "Hasta Adam" olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ispatl\u0131yorduk, hem de bize "Hasta Adam" te\u015fhisini koyan \u00c7arl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcne giden sanc\u0131l\u0131 yolu d\u00f6\u015f\u00fcyorduk. B\u00f6ylece \u00f6ld\u00fc \u00f6lecek te\u015fhisi konulan Osmanl\u0131, bizzat te\u015fhisi koyan ve kadavras\u0131n\u0131 par\u00e7alamaya haz\u0131rlanan doktorundan bile daha uzun ya\u015famay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131! <\/p>\n Anlayal\u0131m art\u0131k \u015funu: Osmanl\u0131, Avrupa'n\u0131n "Hasta Adam"\u0131yd\u0131, Asya'n\u0131n de\u011fil![2]<\/a> <\/p>\n <\/p>\n [1]<\/a>\u00a0 09 09 2005 \/ Milli Gazete \/ Mustafa M\u00fcft\u00fco\u011flu <\/p>\n
\n