{"id":3626,"date":"2016-01-25T14:07:55","date_gmt":"2016-01-25T14:07:55","guid":{"rendered":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/2016\/01\/25\/kirgizistan-tarihi-ve-tabii-ozellikleri\/"},"modified":"2016-01-25T14:07:55","modified_gmt":"2016-01-25T14:07:55","slug":"kirgizistan-tarihi-ve-tabii-ozellikleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/ozel-yazilar\/kirgizistan-tarihi-ve-tabii-ozellikleri\/","title":{"rendered":"KIRGIZ\u0130STAN TAR\u0130H\u0130 VE TAB\u0130\u0130 \u00d6ZELL\u0130KLER\u0130"},"content":{"rendered":"\n

K\u0131rg\u0131zistan, Ata yurdumuz Orta Asya’da bulunan, stratejik öneme sahip önemli bir karde\u015f ülkedir. K\u0131rg\u0131zistan, (Azerbaycan, Kazakistan, Kuzey K\u0131br\u0131s Türk Cumhuriyeti, Özbekistan, Türkiye ve Türkmenistan ile birlikte) günümüzdeki yedi ba\u011f\u0131ms\u0131z Türk devletlerinden biri olup Türk Konseyi ve TÜRKSOY’un üyesidir. Denize k\u0131y\u0131s\u0131 olmayan ülkenin kom\u015fular\u0131 kuzeyde Kazakistan; bat\u0131da Özbekistan, güneybat\u0131da Tacikistan ve güneydo\u011fuda Çin Halk Cumhuriyeti’dir.<\/span><\/strong><\/p>\n

Sade ve samimi, oldukça misafirperver ve gayretli K\u0131rg\u0131z halk\u0131, Sovyetlerin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonraki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve yeniden toparlanma sürecinde, maalesef kötü amaçl\u0131 baz\u0131 dini cemaatlerin ve kavmiyetçi kesimlerin istismar\u0131na u\u011frad\u0131klar\u0131ndan d\u0131\u015fardan gelenlere kar\u015f\u0131 bir güvensizlik ve tedirginlik sezilmektedir. \u0130\u015fsizli\u011fin artmas\u0131 ve genel sa\u011fl\u0131k sigortas\u0131n\u0131n kalkmas\u0131 nedeniyle ekonomik s\u0131k\u0131nt\u0131lar ve sosyal sars\u0131nt\u0131lar ba\u015f göstermi\u015ftir. Hükümetler bu sorunlar\u0131 a\u015f\u0131c\u0131 baz\u0131 tedbirlere giri\u015fseler de henüz problemler bütünüyle giderilmi\u015f de\u011fildir. Ülkede ciddi ekonomik dinamiklere, sosyal ve psikolojik takviyelere büyük ihtiyaç hissedilmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n

Co\u011frafi yap\u0131:<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131rg\u0131zistan Orta Asya’da yer alan bir ülkedir. Kom\u015fular\u0131 kuzeyde Kazakistan, bat\u0131da Özbekistan, güneybat\u0131da Tacikistan ve güneydo\u011fuda Çin Halk Cumhuriyeti’dir. Tanr\u0131 Da\u011flar\u0131 ülkenin %65’ini kaplar ve ülke bu yüzden “Orta Asya’n\u0131n \u0130sviçre’si” olarak bilinir. Kuzeybat\u0131 Tanr\u0131 Da\u011flar\u0131 üzerinde bulunan ve ülkenin en büyük gölü olan <\/span><\/strong>Iss\u0131k Göl<\/span><\/strong>, Titikaka’dan sonra dünyan\u0131n en büyük da\u011f göllerinden biridir.<\/span><\/strong><\/p>\n

Demografik yap\u0131:<\/span><\/strong><\/p>\n

2005 Dünya Almana\u011f\u0131 verilerine göre K\u0131rg\u0131zistan nüfusu 5.210.450’dir. Bu nüfusun %34,4’ü 0-15 ya\u015f, %6,2’si ise 65 ya\u015f ve üzeridir. K\u0131rg\u0131zistan’da halk\u0131n %63,9’u \u015fehirlerde geri kalan\u0131 ise k\u0131rsal kesimde ya\u015fam\u0131n\u0131 sürdürmektedir. Ülkede kilometrekare ba\u015f\u0131na 29 insan dü\u015fmektedir. K\u0131rg\u0131zistan’\u0131n 2009 y\u0131l\u0131ndaki nüfusu 5.482.000 olarak tahmin edilmi\u015ftir. K\u0131rg\u0131zistan’da yerli halk olarak belli olan K\u0131rg\u0131zlard\u0131r (%64,9). Di\u011fer etnik gruplar içinde en büyük oran\u0131 Özbekler (13,8%) ve Ruslar (%12,5) olu\u015fturmaktad\u0131r. Küçük gruplar ise Tatarlar (%1,9), Uygurlar (%1,1), Kazaklar (%0,7) ve Ukraynal\u0131lard\u0131r (%0,5).<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131rg\u0131zistan, “K\u0131rg\u0131z ülkesi” anlam\u0131na gelir. <\/span><\/strong>K\u0131rg\u0131z isminin kökeni hakk\u0131nda ise birkaç teori ileri sürülmektedir. Bunlardan birincisi “-iz” eki (iki – iz=ikiz vb.) alm\u0131\u015f “k\u0131rk -iz”den gelir. Yani K\u0131rk-\u0131z, “K\u0131rklar” anlam\u0131n\u0131 içermektedir. Bir ba\u015fka teoriye göre de “K\u0131rg\u0131z” ismi, “k\u0131rk uz” yani “k\u0131rk boy” anlam\u0131na gelmektedir ve K\u0131rg\u0131z bayra\u011f\u0131ndaki k\u0131rk kollu güne\u015f de bu k\u0131rk boyu temsil etmektedir.<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131rg\u0131zlar, Göktürk devrinde Kögmen (Sayan) Da\u011flar\u0131’n\u0131n kuzeyinde ya\u015fayagelmi\u015flerdir. 840 y\u0131l\u0131nda Uygur Devleti’ni y\u0131karak bu topraklarda kendi devletlerini meydana getirmi\u015flerdir. Daha sonra bugün ya\u015fad\u0131klar\u0131 topraklara gelen K\u0131rg\u0131zlar, Karahanl\u0131lar zaman\u0131nda Müslümanl\u0131\u011f\u0131 seçmi\u015flerdir. Toplumlar aras\u0131 kavgalar \u015fiddetlenince K\u0131rg\u0131zlar\u0131n Bag\u0131\u015f uruusu (toplumu), 1881 y\u0131l\u0131nda Rusya \u0130mparatorlu\u011fu’nun egemenli\u011fi alt\u0131na girmeye karar vermi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Avrupal\u0131lar\u0131n ba\u015fta Afrika olmak üzere sömürgeler edinmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 1720’lerde, Rusya hammadde tedariki ve pazar temini için Orta Asya’ya yönelmi\u015fti. Bir as\u0131r kadar özellikle Müslüman Türklerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ülkelere diplomatik heyetler ve ticari ekipler gönderip i\u015fgal için alt yap\u0131 haz\u0131rl\u0131klar\u0131na giri\u015fmi\u015fti. Bölgedeki ülke halklar\u0131n\u0131n etnik, kültürel, dini ve mezhebi farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131p taraflar\u0131 kendisine mecbur ve mahkûm hale getirmi\u015fti. Öyle ki baz\u0131 K\u0131rg\u0131z Boylar\u0131 ve Beyleri bizzat kendileri Rus himayesine girmi\u015fti. 1820’lerdeki Çarl\u0131k Rusya’s\u0131 bu bölgeleri fiilen i\u015fgal etmi\u015fti. Bir as\u0131r da böyle devam ettikten sonra bu ülkeler otomatikman Komünizm’in güdümüne girmi\u015fti. Derken 1990’larda Sovyetlerin da\u011f\u0131lmas\u0131 üzerine yeniden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve toparlanma süreci ba\u015flay\u0131nca, Rahmetli Erbakan Hoca, üstat Süleyman Karagül’ün ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda bir ekibi K\u0131rg\u0131zistan’a gönderip; Bakanl\u0131klar\u0131n ve ba\u011fl\u0131 kurumlar\u0131n yeniden te\u015fkilatland\u0131r\u0131lmas\u0131, para biriminin (som) ayarlanmas\u0131, ka\u011f\u0131t ve madeni paralar\u0131n bas\u0131lmas\u0131, kredi kurumlar\u0131n\u0131n ve okullar\u0131n yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131 konular\u0131nda projeler üretip gerçekle\u015ftirmi\u015f ve Devlet Ba\u015fkan\u0131na dan\u0131\u015fmanl\u0131k edilmi\u015fti. Fakat Cumhurba\u015fkan\u0131 Süleyman Demirel’in <\/span><\/strong>“Milli Görü\u015fü a\u015f\u0131r\u0131 dinci ve tehdit merkezi” <\/span><\/em><\/strong>olarak gösterdi\u011fi mektubu üzerine maalesef bu hizmetlere son verilmi\u015fti.<\/span><\/strong><\/p>\n

Komünist Sovyet Dönemi<\/span><\/strong><\/p>\n

1919’da Sovyet gücü bölgede mecburen kabul edilmi\u015ftir ve Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti içinde Kara-K\u0131rg\u0131z Özerk Bölgesi meydana getirilmi\u015ftir. Kara-K\u0131rg\u0131z terimi 1920’lerin ortas\u0131nda Ruslar onlar\u0131 ayn\u0131 zamanda K\u0131rg\u0131z olarak bak\u0131lan Kazaklardan ay\u0131r\u0131ncaya kadar kullan\u0131lagelmi\u015ftir. 5 Aral\u0131k 1936’da K\u0131rg\u0131z Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, tam bir Sovyetler Birli\u011fi cumhuriyeti haline getirilmi\u015ftir. 1920’ler boyunca K\u0131rg\u0131zistan, kültür, e\u011fitim ve sosyal ya\u015fam aç\u0131s\u0131ndan k\u0131smen geli\u015ftirildi, okuryazarl\u0131k oran\u0131 büyük ölçüde geni\u015flemi\u015f ve standart bir edebi dil gerçekle\u015fmi\u015ftir. Bu dönemde sosyal yap\u0131da da önemli de\u011fi\u015fim ve dejenerasyon meydana gelmi\u015ftir. Komünist Sovyet Rusya’n\u0131n hâkimiyeti sürecinde di\u011fer ülkelerde oldu\u011fu gibi maalesef K\u0131rg\u0131zistan’da da zoraki bir inanç ve maneviyat tahribine giri\u015filmi\u015f, ahlaki ve ailevi disiplin dejenere edilmek istenmi\u015f, ama sa\u011flam \u0130slami temeller ve Milli gelenekler sayesinde K\u0131rg\u0131z Türkleri kendi köklerini ve kültürlerini mümkün mertebe koruyabilmi\u015ftir. K\u0131rg\u0131z milli kültürünün çok say\u0131da yönleri Stalin’in milliyetçi eyleminin bask\u0131s\u0131na ra\u011fmen muhafaza edilmi\u015ftir ve bu nedenle, tüm Birlik otoriteleri ile olan gerginlikler süregelmi\u015ftir. Sovyetlerin sözde aç\u0131kl\u0131k ve dürüstlük politikas\u0131n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131, K\u0131rg\u0131zistan’da politik iklimini fazla etkilememi\u015ftir. Bununla birlikte Cumhuriyet’in bas\u0131n mensuplar\u0131na daha fazla liberal bak\u0131\u015f edinmeleri ve Yazarlar Birli\u011fi’nce yeni bir yay\u0131n olan Literaturniy Kirghizstan’\u0131 kurmalar\u0131 için izin verilmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n

1990 y\u0131l\u0131n\u0131n Haziran ay\u0131nda Özbekler ve K\u0131rg\u0131zlar aras\u0131ndaki etnik gerginlikler Özbeklerin yo\u011fun oldu\u011fu O\u015f \u0130li’ni kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131vermi\u015fti. \u015eiddetli kar\u015f\u0131la\u015fmalar birbirini izledi ve mecburen soka\u011fa ç\u0131kma yasa\u011f\u0131 ilan edildi. 1990 y\u0131l\u0131n\u0131n A\u011fustos ay\u0131na kadar düzen eski haline getirilemedi. 1990’lar\u0131n ba\u015flar\u0131 K\u0131rg\u0131zistan’a yeni de\u011fi\u015fimler getirdi. K\u0131rg\u0131zistan Demokratik Hareketi, Parlamento’nun deste\u011fiyle önemli bir politik güç haline geldi. K\u0131rg\u0131z Bilim Akademisi’nin liberal ba\u015fkan\u0131 <\/span>Askar Akayev <\/span><\/strong>1990 y\u0131l\u0131n\u0131n Ekim ay\u0131nda ba\u015fkan seçildi. Takip eden Ocak ay\u0131nda Akayev, yeni hükümet yap\u0131lar\u0131n\u0131 öne sürdü ve ço\u011funlukla daha genç ve reforma yönelik politikac\u0131lardan olu\u015fan yeni bir hükümet tayin etti.<\/span><\/p>\n

1990 y\u0131l\u0131n\u0131n Aral\u0131k ay\u0131nda Yüksek Sovyet, cumhuriyetin ad\u0131n\u0131 K\u0131rg\u0131zistan Cumhuriyeti olarak de\u011fi\u015ftirmek üzere oy verdi. 1991 y\u0131l\u0131n\u0131n \u015eubat ay\u0131nda ba\u015fkent Frunze’nin ad\u0131 devrim öncesi ad\u0131 olan Bi\u015fkek olarak de\u011fi\u015ftirildi. Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011fa giden bu estetik hareketlere ra\u011fmen, ekonomik gerçeklikler Eski Sovyetler Birli\u011fi’nden ayr\u0131lmaya kar\u015f\u0131 durur gibi gözükmekteydi. 1991 y\u0131l\u0131n\u0131n Mart ay\u0131ndaki Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli\u011fi’nin yapt\u0131\u011f\u0131 bir referandumda seçmenlerin %95,7’si eski Sovyetler Birli\u011fi’nin yenilenmi\u015f federasyon olarak tutulmas\u0131 teklifini uygun görmü\u015flerdi.<\/span><\/p>\n

19 A\u011fustos 1991’de Ola\u011fanüstü Hal Komitesi, K\u0131rg\u0131zistan’da Akayev’i indirme giri\u015fiminin görüldü\u011fü Moskova’da güç elde etti. Ertesi hafta darbenin sönmesinden sonra Akayev ve \u0130kinci Ba\u015fkan German Kuznetsov Sovyetler Birli\u011fi Komünist Partisi’nden istifalar\u0131n\u0131 aç\u0131klad\u0131lar ve tüm daire ve sekreterya istifa etti. Bunu 31 A\u011fustos 1991’de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli\u011fi’nden ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flayan Yüksek Sovyet oylamas\u0131 takip etti.<\/span><\/p>\n

Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Süreci<\/span><\/strong><\/p>\n

1991 y\u0131l\u0131n\u0131n Ekim ay\u0131nda Akayev rakipsiz olarak ve oylar\u0131n %95’ini alarak do\u011frudan yeni ba\u011f\u0131ms\u0131z cumhuriyetin ba\u015fkan\u0131 yap\u0131ld\u0131. O ay di\u011fer yedi cumhuriyetin delegeleriyle birlikte Yeni Ekonomik Toplum Pakt\u0131’n\u0131 imzalad\u0131. Sonunda 21 Aral\u0131k 1991’de di\u011fer dört Orta Asya cumhuriyeti ile birlikte Ba\u011f\u0131ms\u0131z Devletler Toplulu\u011fu’na resmen kat\u0131ld\u0131. 1992’de K\u0131rg\u0131zistan, Birle\u015fmi\u015f Milletler ve Avrupa Güvenlik ve \u0130\u015fbirli\u011fi Te\u015fkilat\u0131’na kat\u0131ld\u0131. 2005 y\u0131l\u0131n\u0131n Mart ay\u0131ndaki parlamenter seçimlerden sonraki Lale Devri, Ba\u015fkan Akayev’i 4 Nisan 2005’te istifaya zorlad\u0131. Muhalefet liderleri koalisyon kurdular ve yeni hükümet Ba\u015fkan Kurmanbek Bakiyev ve Ba\u015fbakan Feliks Kulov alt\u0131nda \u015fekillenmi\u015f durumdayd\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n

Siyaset ve sistem \u015fekli:<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131rg\u0131zistan Cumhuriyeti anayasaya göre parlamenter demokrasi ile yönetilen laik ve üniter bir devlettir. Yürütme yetkisi hükümet taraf\u0131ndan icra edilir. Yasama yetkisi ise hükümet ve meclise aittir. K\u0131rg\u0131zistan, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanmas\u0131 ve serbest piyasa ekonomisine geçi\u015fle birlikte ciddi ekonomik sorunlar ba\u015f göstermi\u015ftir. Artan i\u015fsizlik ve enflasyon gibi sorunlar yoksulluk ve açl\u0131\u011f\u0131n ortaya ç\u0131kmas\u0131na sebebiyet vermi\u015ftir. 2000 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan genel seçimlerde Komünist Parti %27.65 oy alarak meclisteki en güçlü parti oldu. Ancak meclisteki farkl\u0131 siyasi e\u011filimler ülkede istikrarl\u0131 bir ekonominin uygulanmas\u0131n\u0131 engellemi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

2007 genel seçimleri: <\/span><\/strong>16 Aral\u0131k 2007’de yap\u0131lan parlamento seçimlerinde ise Ak Yol Partisi %46,99 oy alarak birinci geldi ve 71 milletvekili elde etmi\u015ftir. Komünist Parti ise %5,12 oy oran\u0131yla 8 milletvekili ç\u0131karabilmi\u015ftir. K\u0131rg\u0131zistan Sosyal Demokrat Partisi ise %5,05 oy alabilmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

2010 genel seçimleri ve neticeleri: <\/span><\/strong>6 Nisan 2010 tarihinde Talas’ta ba\u015flayan halk isyan\u0131, ertesi gün ba\u015fkent Bi\u015fkek’e s\u0131çray\u0131nca olaylar\u0131n yükselmesi üzerine hükümet istifa etmi\u015ftir. Kurulan geçici hükümetin ba\u015f\u0131na ise D\u0131\u015fi\u015fleri eski Bakan\u0131 ve Sosyal Demokrat Partisi Milletvekili Roza Otunbayeva getirilmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Demokrasi<\/span><\/strong><\/p>\n

1991’den beri cumhurba\u015fkan\u0131 de\u011fi\u015fen ve çok partili sisteme geçerek, Jogorku Kene\u015f’te (meclis) muhalefetin temsil edildi\u011fi tek bölge ülkesidir.<\/span><\/strong><\/p>\n

Diller<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131rg\u0131zca Eylül 1991’den beri ülkenin resmî dilidir. Bunun yan\u0131nda Rusça da bu ülkede resmî konuma sahiptir. K\u0131rg\u0131zca Türk lehçelerinin K\u0131pçak Grubu’na mensup bir lehçe olarak kabul edilir. Ayr\u0131ca, onu Güney Sibirya bölgesi içinde bir Türk \u015fivesi olarak da kabul edilir. 20. yüzy\u0131la kadar Arap alfabesi kullan\u0131larak yaz\u0131lan K\u0131rg\u0131zca 1928’de Latin alfabesini, 1948’de ise Rus Kiril alfabesini kullanmaya mecbur edilmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n

Dinler:<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131rg\u0131zistan halk\u0131 Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli\u011fi dönemleri di\u011fer birlik üyeleri gibi Devlet Ateizmi içinde ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Bugün K\u0131rg\u0131zistan’\u0131n resmi dini \u0130slam’d\u0131r. Müslüman oran\u0131 %76’d\u0131r. Ülkede %18 H\u0131ristiyan, %2 Budist, %4 Ateist bulunur.<\/span><\/strong><\/p>\n

Yönetim Birimleri<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131rg\u0131zistan, ba\u015fkent Bi\u015fkek dâhil 8 ile (oblast) ayr\u0131lm\u0131\u015f vaziyettedir. Ba\u015fkent Bi\u015fkek’tir. \u0130ller, ba\u015fkent ve il merkezleri: 1. Bi\u015fkek (eskiden Frunze), 2. Batken (Batken), 3. Çuy (Tokmok), 4. Calal-Abad (Celal-Abad), 5. Nar\u0131n (Nar\u0131n), 6. O\u015f (O\u015f), 7. Talas (Talas), 8. Iss\u0131k-Göl (Karakol)<\/span><\/strong><\/p>\n

Kültür ve E\u011fitim:<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131rg\u0131zlar önceleri göçebe oldu\u011fundan e\u011fitime önem verilmemi\u015ftir. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli\u011fi zaman\u0131nda e\u011fitim alan\u0131nda önemli giri\u015fimler görülmektedir. 1934 y\u0131l\u0131nda 7 y\u0131ll\u0131k okul okuma zorunlulu\u011fu getirilmi\u015ftir. 1950 y\u0131l\u0131ndan itibaren bu zorunlulu\u011funa uyulmas\u0131 ile birlikte e\u011fitim geli\u015fmi\u015ftir. K\u0131rg\u0131zistan \u0130limler Akademisi 1965 y\u0131l\u0131nda kurulmu\u015ftur. Bugün 17 ara\u015ft\u0131rma enstitüsü mevcuttur.<\/span><\/p>\n

Üniversiteler:<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131rg\u0131zistan’da 40 civar\u0131nda üniversite bulunmaktad\u0131r. K\u0131rg\u0131zistan’daki belli üniversiteler \u015funlard\u0131r: <\/span><\/strong>Uluslararas\u0131 Atatürk-Alatoo Üniversitesi, Orta Asya Amerikan Üniversitesi, \u0130ktisat ve Giri\u015fimcilik Üniversitesi, Bi\u015fkek Arabaev Üniversitesi, K\u0131rg\u0131z-Rus Slav Üniversitesi, Ulusal K\u0131rg\u0131z Üniversitesi, K\u0131rg\u0131zistan-Türkiye Manas Üniversitesi, Bi\u015fkek Be\u015feri Bilimler Üniversitesi, Uluslararas\u0131 K\u0131rg\u0131zistan Üniversitesi, O\u015f Devlet Üniversitesi, K\u0131rg\u0131z Özbek Üniversitesi, O\u015f Teknoloji Üniversitesi, Kas\u0131m T\u0131n\u0131stanov Üniversitesi.<\/span><\/strong><\/p>\n

Edebiyat<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131rg\u0131z halk edebiyat\u0131nda Manas Destan\u0131 önemli bir yere sahiptir. Daha sonralar\u0131 baz\u0131 Bat\u0131l\u0131 Türkiyatç\u0131 ve \u015earkiyatç\u0131lar, Manas Destan\u0131n\u0131 K\u0131rg\u0131zlar\u0131 \u0130slam’dan ürkütme ve \u0131rkç\u0131l\u0131k damar\u0131n\u0131 körükleme kast\u0131yla istismar etmi\u015flerdir. K\u0131rg\u0131z edebiyat\u0131n\u0131n kurucusu olarak Toktoul Sat\u0131lgan kabul edilir. K\u0131rg\u0131zlar\u0131n dünyaca me\u015fhur edebiyatç\u0131lar\u0131 Cengiz Aytmatov’dur.<\/span><\/strong><\/p>\n

Turizm:<\/span><\/strong><\/p>\n

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli\u011fi zaman\u0131nda ülke, birli\u011fin önemli bir turizm merkezine dönü\u015fmü\u015ftü. Son senelerde Iss\u0131k Göl çevresine yüz binlerce turist gelmektedir. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli\u011fi’nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonra seçilen K\u0131rg\u0131zistan Ba\u015fkan\u0131 Askar Akayev yapt\u0131\u011f\u0131 bir aç\u0131klamada turizmin ülke ekonomisine en önemli katk\u0131y\u0131 yapabilecek sektör oldu\u011funu ifade etmi\u015ftir. Ülke son y\u0131llarda turizm alan\u0131nda büyük geli\u015fmeler göstermektedir. Denize k\u0131y\u0131s\u0131 olmasa da yaz mevsimlerinde göl turizmi yap\u0131lmakta, ayr\u0131ca ülke da\u011flarla kapl\u0131 olmas\u0131 nedeniyle k\u0131\u015f sporlar\u0131na ba\u011fl\u0131 turizm geli\u015fmektedir. K\u0131\u015f sporlar\u0131ndan sonra do\u011fa gezileri, termal turizm yap\u0131lmaktad\u0131r. Ülkenin turist çeken ba\u015fka bir özelli\u011fi ise çok say\u0131lardaki ormanlar ve Iss\u0131k Göl’e sahip olmas\u0131d\u0131r. Bunlar yaz turizmine aç\u0131k yerlerdir.<\/span><\/p>\n

Ekonomi:<\/span><\/strong><\/p>\n

Ülke ekonomisi tar\u0131m ve madencili\u011fe dayal\u0131d\u0131r, daha çok hayvanc\u0131l\u0131k a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 bir tar\u0131m ekonomisi hâkimdir. K\u0131rg\u0131zistan çok do\u011fal ve lezzetli et ve süt ürünlerine sahiptir. Ba\u015fl\u0131ca tar\u0131m ürünleri bu\u011fday, pamuk, \u015fekerpancar\u0131, m\u0131s\u0131r, tütün, sebze ve meyvedir. Da\u011fl\u0131k bölgelerde yar\u0131\u015f atlar\u0131 yeti\u015ftirilir, tav\u015fan beslenir, ar\u0131c\u0131l\u0131k yap\u0131l\u0131r ve çok kaliteli bal üretilir. En çok küçükba\u015f hayvan beslenir. K\u0131rg\u0131zistan’da 1970’li y\u0131llarda çe\u015fitli madenler ç\u0131kar\u0131lmaya ba\u015flan\u0131nca bu sahada baz\u0131 geli\u015fmeler gözlenmi\u015ftir. Makine ve otomotiv yan sanayi, g\u0131da, çimento, cam ve konserve fabrikalar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda sanayi fazla geli\u015fmemi\u015ftir. Akarsu üzerlerinde kurulan hidroelektrik santralleri ekonomiye önemli ölçüde katk\u0131 da vermektedir. Ülkede irili ufakl\u0131 600 civar\u0131nda atölye ve küçük fabrika bilinmektedir. K\u0131rg\u0131zistan’da son y\u0131llarda do\u011fal güzelliklerin etkisi ile turizm faaliyetleri de geli\u015fmekte ve bu da ülke ekonomisine büyük katk\u0131 üretmektedir. Ekonomik ve siyasi yönden halâ önemli ölçüde Rusya’n\u0131n gölgesindedir.<\/span><\/strong><\/p>\n

Ula\u015f\u0131m:<\/span><\/strong><\/p>\n

Ülkenin da\u011fl\u0131k yap\u0131s\u0131ndan ötürü ula\u015f\u0131m büyük ölçüde k\u0131s\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131r. Yollar, yüksekli\u011fi 2000 metre ve üzerini bulabilen rak\u0131mlar ve dik vadilerden dolay\u0131 s\u0131k s\u0131k viraj yapmak durumundad\u0131r. K\u0131\u015f boyunca ula\u015f\u0131m ülkenin kimi yüksek rak\u0131ml\u0131 ve tenha bölgelerinde hemen hemen imkâns\u0131zd\u0131r. Bunun yan\u0131nda ula\u015f\u0131m\u0131 güçle\u015ftiren di\u011fer etmenlerden biri de kara ve demiryolunun bugün uluslararas\u0131 s\u0131n\u0131rlarla kesilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu da, yollar\u0131n kapal\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 yerlerde birçok zaman al\u0131c\u0131 formalite gerektirdi\u011finden ula\u015f\u0131m\u0131 zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n

Talas Muharebesi<\/span><\/strong><\/p>\n

Talas Muharebesi<\/span><\/strong>, 751 y\u0131l\u0131nda bugünkü K\u0131rg\u0131zistan s\u0131n\u0131rlar\u0131 içindeki Talas Nehri civar\u0131nda, Abbâsîler ve müttefiki olan Karluklar ile Çinliler aras\u0131nda yap\u0131lan ve 5 gün süren muharebedir. Çin ordusunun yenilgisi ile sonuçlanan muharebe gerek Çin, gerekse Türk ve \u0130slam tarihi aç\u0131s\u0131ndan önemlidir.<\/span><\/strong><\/p>\n

Olaylar\u0131n geli\u015fimi ve neticeleri:<\/span><\/strong><\/p>\n

Parçalanan Türgi\u015flerin “Kara Türgi\u015fler” grubu M. 742’de Çinlilerin deste\u011fiyle Tumoça komutas\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 koruyagelmi\u015fti. Ke\u015f’teki (bugünkü Ta\u015fkent) Kara Türgi\u015flerin sonraki hükümdar\u0131 <\/span><\/strong>Bahad\u0131r Tudun<\/span><\/strong>, Çinli komutan Kao Siyen Çe (ya da Gao Hsien-ç\u0131) taraf\u0131ndan 751’de öldürülüp bütün mallar\u0131 ele geçirildi ve \u015fehri ya\u011fma edildi. Çinli komutan, hükümdar ile antla\u015fma yapt\u0131\u011f\u0131 halde ona komplo kurup h\u0131yanet etmi\u015fti. Bu olaydan sonra kaçmay\u0131 ba\u015faran hükümdar\u0131n o\u011flu Müslüman Araplardan yard\u0131m istemi\u015fti. Bu geli\u015fmeden bir y\u0131l önce Emevîler y\u0131k\u0131larak (750) yerlerine Abbasiler gelmi\u015fti. <\/span><\/strong>Ebu Müslim Horasani<\/span><\/strong> 745 y\u0131l\u0131nda Emevîlerin Horasan valisi Nasr Selçuk Seyyar’\u0131 yenerek Horasan’dan sürmü\u015flerdi. Bu olay Emevîlerden memnun olmayan Müslümanlar için bir k\u0131v\u0131lc\u0131m mahiyetindeydi. Ta\u015fkent’in yard\u0131m istedi\u011fi s\u0131rada Horasan valisi olan Ebu Müslim Horasani komutan\u0131 <\/span><\/strong>Ziya bin Salih<\/span><\/strong>’i K\u0131rg\u0131z Türklerine gönderdi.<\/span><\/strong><\/p>\n

Çin kaynaklar\u0131na göre, Çin ordusundaki Karluklar ve Ya\u011fmalar muharebe s\u0131ras\u0131nda taraf de\u011fi\u015ftirerek Araplar\u0131n taraf\u0131na geçmi\u015f ve Çin ordusuna arkadan sald\u0131r\u0131vermi\u015fti. Böylece say\u0131ca çok üstün olan Çin kuvvetleri Müslüman Araplar\u0131n yard\u0131m\u0131 sayesinde büyük bir hezimete u\u011fray\u0131p geri çekilmi\u015fti.<\/span><\/p>\n

Bu muharebe ile birlikte matbaa ilk defa Çin d\u0131\u015f\u0131na götürülecekti. Bunun yan\u0131 s\u0131ra barut, kâ\u011f\u0131t ve pusulay\u0131 da Araplar ö\u011frenmi\u015flerdir. Bu önemli bulu\u015flar Avrupa’ya ise Avrupa ülkelerinin \u0130slam dünyas\u0131na kar\u015f\u0131 düzenledi\u011fi Haçl\u0131 Seferleri ile geçmi\u015ftir. Bu bak\u0131mdan da Talas Sava\u015f\u0131 dünya tarihi için çok önemlidir. Türk tarihi için de önemi büyüktür, çünkü Türkler bu sava\u015fta Müslümanl\u0131\u011f\u0131 yak\u0131ndan tan\u0131ma f\u0131rsat\u0131 elde etmi\u015f ve ço\u011fu tarih kaynaklar\u0131nda Türklerin Müslümanl\u0131\u011f\u0131 kabul etmesine sebebiyet vermi\u015ftir.<\/em><\/span><\/strong><\/p>\n

Talas Zaferi sayesinde:<\/span><\/strong><\/p>\n

• <\/span><\/strong>Orta Asya’n\u0131n Çin egemenli\u011fine girmesi engellenmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n

• <\/span><\/strong>Türkler, bu sava\u015ftan sonra gruplar halinde \u0130slamiyet’i kabul etmi\u015flerdir.<\/span><\/strong><\/p>\n

• <\/span><\/strong>Esir al\u0131nan Çinlilerden kâ\u011f\u0131t yap\u0131m tekni\u011fi ö\u011frenilmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n

• <\/span><\/strong>Abbasiler, yönetimde Emevilerin Arap Devleti<\/em> tezi yerine, \u0130slam devleti özelli\u011fi göstermi\u015fler, Türkler gibi yeni Müslüman olanlara e\u015fit yakla\u015f\u0131mla kutlu bir medeniyetin tohumlar\u0131n\u0131 ekmi\u015flerdir.<\/span><\/strong><\/p>\n

• <\/span><\/strong>Arap Milliyetçili\u011fi politikas\u0131, yerini Ümmetçi anlay\u0131\u015fa terk etmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n

• <\/span><\/strong>Fetih politikas\u0131ndan çok, kültür politikas\u0131na a\u011f\u0131rl\u0131k verilmeye yönelmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n

• <\/span><\/strong>Halife Mansur döneminde, Ba\u011fdat \u015fehri kurularak, merkez buraya nakledilmi\u015ftir. \u0130lk defa Yunan filozoflar\u0131n\u0131n eserleri, bu dönemde Arapçaya çevrilmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n

• <\/span><\/strong>En parlak dönemlerini, Harun Re\u015fit ile o\u011fullar\u0131 Memun ve Mutas\u0131m zamanlar\u0131nda ya\u015fayan Abbasiler, \u0130slam’\u0131n yeni ve yenilmez k\u0131l\u0131c\u0131 ve bayraktar\u0131 olacak Türkleri devlet yönetiminde, özellikle askeri birliklerde öne geçirmi\u015flerdir.<\/span><\/strong><\/p>\n

751 Talas Sava\u015f\u0131 ve etkileri<\/span><\/strong><\/p>\n

Özetle Miladi (751) senesinde do\u011fudan bat\u0131ya ilerleyen Çinliler ile Ön-Asya’dan do\u011fuya ilerleyen Müslüman Araplar, Talas \u0131rma\u011f\u0131 k\u0131y\u0131lar\u0131nda kap\u0131\u015f\u0131vermi\u015flerdir. Bu sava\u015fta, Orta Asya’n\u0131n Çin egemenli\u011fine girmesini istemeyen K\u0131rg\u0131zlar\u0131n, Karluk ve Ya\u011fma Türkleri, Araplar\u0131n yan\u0131na geçmi\u015fler ve sava\u015fta Müslümanlar\u0131 desteklemi\u015flerdir. Çin’in, Bat\u0131 Türkistan’da egemenlik kurmas\u0131n\u0131 istemediklerinden Bat\u0131 Tür­kistan’daki Türklerin, Abbasilerin, Horasan Valisi Ebu Müslim’den yard\u0131m talep etmeleri sonucu, tarihin gidi\u015fini de\u011fi\u015ftirecek mutlu neticelerin fitilini ate\u015flemi\u015fler, ard\u0131ndan kendileri de zaten f\u0131tratlar\u0131na uygun bulunan \u0130slamiyet’e girmi\u015flerdir.<\/span><\/strong><\/p>\n

Hicri 133, Miladi 751 y\u0131l\u0131ndaki Talas Sava\u015f\u0131, Müslüman Araplarla Karluk Türkleri’nin Çin ordular\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda zafer kazand\u0131\u011f\u0131 muharebedir.<\/span><\/strong><\/p>\n

Çin’de T’ang hânedan\u0131, 659 y\u0131l\u0131nda Bat\u0131 Göktürkleri’ni kendisine ba\u011flay\u0131p Tanr\u0131 da\u011flar\u0131n\u0131n güneyindeki \u015fehir devletleri üzerinde otorite tesis ederken Bat\u0131 Göktürkleri’nden gelen Türgi\u015fler ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 uzun süre sürdürmü\u015flerdi. II. Göktürk Devleti’nin 682’de güçlü bir \u015fekilde ortaya ç\u0131kmas\u0131 ve Türgi\u015fler’in bat\u0131da güçlenip kom\u015fular\u0131yla rekabete girmesi Çinlilerin bölgedeki hedeflerini sona erdirmi\u015fti. Bat\u0131 Türkistan’daki Çin nüfuzunu ortadan kald\u0131ran Kapgan Ka\u011fan, Türgi\u015fler’i yenip kendisine ba\u011flayarak bölgede Göktürk hakimiyetini yeniden tesis etmi\u015fti. Ancak Kuteybe b. Müslim’in Mâverâünnehir’i fethi ve Bat\u0131 Türkistan’a düzenledi\u011fi askerî harekât bölgenin siyasî hayat\u0131nda önemli de\u011fi\u015fikliklere yol açm\u0131\u015ft\u0131. Sulu Ka\u011fan liderli\u011finde toparlanan Türgi\u015f ordusu 720-721 y\u0131l\u0131nda Semerkant üzerine sald\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Türgi\u015fler önce yenilmelerine ra\u011fmen ard\u0131ndan Araplar’\u0131 ma\u011flûp etmeyi ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131. Ancak sonuçta Türgi\u015f Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131, Arap ordular\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda fazla tutunamam\u0131\u015ft\u0131. Zor durumda kalan \u015fehirlerde Türk beylerinden Fergana ih\u015fîdi, Buhara ve Semerkant hükümdarlar\u0131, Toharistan yabgusu Araplar’a kar\u015f\u0131 Çin’den yard\u0131m istemek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131. Mâverâünnehir’de ve Bat\u0131 Türkistan’da Türk-Arap mücadelesinin devam etti\u011fi bu dönemde Çin’de T’ang hânedan\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda güçlü bir hükümdar olan Hivan-tsâng bulunmaktayd\u0131. Hivan-tsâng cesaretiyle me\u015fhur kumandanlar\u0131ndan Kao Sien-Chih’yi Türk beylerine yard\u0131m etmekle görevlendirdi. Kao Sien-Chih, 748 y\u0131l\u0131nda Tanr\u0131 da\u011flar\u0131n\u0131n kuzeyindeki Tokmak’\u0131 alarak Bat\u0131 Türkistan’a giden stratejik mevkiyi ele geçirdi. Bu s\u0131rada Kao’nun idam ettirdi\u011fi Ta\u015fkent hâkiminin o\u011flu, babas\u0131n\u0131n intikam\u0131n\u0131 almak için Ebû Müslim-i Horasânî ile Yedisu ve Is\u0131k Göl civar\u0131nda ya\u015fayan Karluklar’dan yard\u0131m istemi\u015fti.<\/span><\/p>\n

Çin ordusu, \u0130slâm ordular\u0131yla, Talas (Taraz) nehri k\u0131y\u0131s\u0131nda (bugünkü Evliyaata’n\u0131n do\u011fusunda) sava\u015fa giri\u015fti. Fergana ordusu da Çinliler’i destekledi. Ebû Müslim’in gönderdi\u011fi \u0130slâm ordusuna Ziyâd b. Sâlih kumanda etmekteydi. Kuzeyden Karluklar da yard\u0131ma gelmi\u015fti. Zilhicce 133’te (Temmuz 751) Talas nehri k\u0131y\u0131s\u0131ndaki Atlah mevkiinde cereyan eden sava\u015f be\u015f gün devam etti. Sava\u015f\u0131n son günü Karluk Türkleri Çin ordusuna arkadan hücuma geçti. \u0130ki ate\u015f aras\u0131nda kalan Çinliler a\u011f\u0131r bir yenilgiye u\u011frad\u0131. Makdisî’ye göre Talas Sava\u015f\u0131’nda 100.000 ki\u015fiyi a\u015fk\u0131n Çin ordusundan 45.000 ki\u015fi öldürülmü\u015f, 25.000 ki\u015fi esir al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r (el-Bed\u01ff ve’t-târî\u0127, VI, 74). Sava\u015f\u0131n sebebi ve sonucuyla ilgili olarak önemli bilgiler veren \u0130bnü’l-Esîr, Fergana ih\u015fîdi ile Ta\u015fkent (\u015eâ\u015f) meliki aras\u0131nda ihtilâf ç\u0131k\u0131nca ih\u015fîdin Çin imparatorundan yard\u0131m istedi\u011fini, onun gönderdi\u011fi 100.000 ki\u015filik bir ordunun Ta\u015fkent’i ku\u015fatt\u0131\u011f\u0131n\u0131, Ta\u015fkent melikinin de Çin imparatorunun hâkimiyetini kabul etti\u011fini, Çin ordusunun geldi\u011fini haber alan Ebû Müslim’in Ziyâd b. Sâlih’i onlara kar\u015f\u0131 sevketti\u011fini, sava\u015f\u0131 Müslümanlar\u0131n kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131, 50.000 Çinlinin öldürüldü\u011fünü ve 20.000’inin esir al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131, kurtulanlar\u0131n Çin’e kaçt\u0131\u011f\u0131n\u0131, sava\u015f\u0131n Zilhicce 133 (Temmuz 751) tarihinde meydana geldi\u011fini belirtir (el-Kâmil [trc. Yunus Apayd\u0131n], V, 365).<\/span><\/strong><\/p>\n

Böylece Karluklar 766’da Tanr\u0131 da\u011flar\u0131 yöresinde ba\u011f\u0131ms\u0131z devletlerini olu\u015fturmu\u015flard\u0131. Bu yeni siyasî ortam ve nüfus hareketleri Karahanl\u0131 Devleti’nin olu\u015fumuna zemin haz\u0131rlad\u0131. Hz. Ömer zaman\u0131nda Sâsânî Devleti’nin y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan bölgede \u0130slâm fütuhat\u0131 s\u0131ras\u0131nda ba\u015flayan ve bir as\u0131r devam eden Türk-Arap mücadelesi Talas Sava\u015f\u0131’ndan sonra yerini dostlu\u011fa ve i\u015f birli\u011fine b\u0131rakm\u0131\u015f, sa\u011flanan bar\u0131\u015f ortam\u0131nda \u0130slâmiyet Türkler aras\u0131nda h\u0131zla yay\u0131lm\u0131\u015f, Müslümanl\u0131\u011f\u0131 benimseyen Türkler, Abbâsî halifeli\u011finin askerî ve siyasî kadrolar\u0131nda yer almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Talas Sava\u015f\u0131 kültür tarihi aç\u0131s\u0131ndan da önemli geli\u015fmelere yol açm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n

Ebû Müslim Horasânî Kimdir?<\/span><\/strong><\/p>\n

Ebû Müslim (Abd-ur Rahman bin Müslim) El-Horasanî, as\u0131l ad\u0131 Abd-ur Rahman’d\u0131r, Türk ve \u0130slam tarihi için önemli bir \u015fahsiyettir. Ebû Müslim künyesi ile tan\u0131nm\u0131\u015f; ailesi \u0130ran Horasan\u0131’na ta\u015f\u0131nm\u0131\u015f ve \u0130slam’la tan\u0131\u015fm\u0131\u015f bir Türk siyasetçidir. Emevi Devleti’nin y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 ve Abbasi Devleti’nin kurulmas\u0131 a\u015famalar\u0131nda önemli roller üstlenmi\u015ftir. Horasan’da bulundu\u011fu s\u0131ralarda Emevîler’e kar\u015f\u0131 faaliyetlere giri\u015fmi\u015f ve isyan haz\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 organize etmi\u015ftir. Abbasi Devleti’nin kurulu\u015fundan sonra nüfuzunun giderek artmas\u0131, devlet yönetiminde etkisinin güçlü hale gelmesi yönetimi rahats\u0131z etmi\u015f ve ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131na karar verilerek, bir görü\u015fme s\u0131ras\u0131nda katledilmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n

Hayat hikâyesi:<\/span><\/strong><\/p>\n

As\u0131l ad\u0131 Abdurrahman olan Ebu Müslim Horasani, 718 y\u0131l\u0131nda Merv’de dünyaya gelmi\u015f, ama çocuklu\u011fu ve gençli\u011fi Küfe’de geçmi\u015ftir. Bu dönemde Küfe, Emevi hanedan\u0131na kar\u015f\u0131 siyasi faaliyetlerin yo\u011fun \u015fekilde ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bir yer durumunda idi. Bu sebeple, kendisi Emevi aleyhtar\u0131 ve Ehlibeyt taraftar\u0131 olarak yeti\u015fmi\u015fti. Abbasi soyuna mensup ileri gelenler taraf\u0131ndan yak\u0131n ilgi görüp desteklenmi\u015ftir. Kendisiyle Küfe’de kar\u015f\u0131la\u015fan bu \u015fah\u0131slar zekâs\u0131na hayran kald\u0131klar\u0131ndan yak\u0131n ilgi gösterip Mekke’de bulunan \u0130mam Muhammed’e ondan bahsetmi\u015flerdir.<\/span><\/p>\n

Ebu Müslim Horasani, \u0130mam Muhammed’in yerine geçen o\u011flu \u0130mam \u0130brahim’in huzuruna ç\u0131kar\u0131larak kendisine takdim ve tavsiye edildi. Bu yak\u0131n temastan sonra Ebu Müslim Horasani, Horasan’daki Emevi kar\u015f\u0131t\u0131 faaliyetleri idare etmekle görevlendirildi ve bu amaçla Horasan’a gönderildi. Horasan’\u0131n hilafet merkezine uzak olmas\u0131 ve yönetimin buradaki etkisinin oldukça zay\u0131f bulunmas\u0131, muhalefetin geli\u015fip güçlenmesi için verimli bir ortam meydana getirmi\u015fti. Ayr\u0131ca, burada cereyan eden kavimler aras\u0131 mücadelelerde Emevilerin taraf tutmas\u0131 da kendilerine kar\u015f\u0131 olan ho\u015fnutsuzlu\u011funu art\u0131r\u0131vermi\u015fti. Buras\u0131 Abbasiler için siyasi faaliyetlerinin merkeziydi.<\/span><\/p>\n

Ebu Müslim<\/span><\/strong>, zalim Emevi saltanat\u0131n\u0131 y\u0131kan ayaklanman\u0131n ba\u015fkomutan\u0131 olan Türk as\u0131ll\u0131 bir \u0130slam cengâveriydi. Emevi saltanat\u0131 her türlü yozlu\u011fun merkezi haline gelmi\u015fti. Geni\u015f halk y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 büyük s\u0131k\u0131nt\u0131lar ve bask\u0131lar alt\u0131nda inlemekteydi. Ehlibeyt’e küfür hakaret zorunlu hale getirilmi\u015fti. Her mescitte Ehlibeyte küfürler edilen vaazlar verilmekte ve halk bundan nefret etmekteydi. Emevi yöneticileri halk\u0131n halinden ve tepkisinden habersizdi. Onlar kendi zevki sefalar\u0131n\u0131n pe\u015findeydi. Bütün bunlara y\u0131llard\u0131r sürdürülen Ehlibeyt dü\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 öfke de kat\u0131l\u0131nca isyan ba\u015f göstermi\u015fti. <\/span><\/strong>Ebu Müslim Horasani<\/span><\/strong>, Horasan’da faaliyetlerini sürdürürken kendisi için önemli zorluklardan birisi soyunun kesin olarak bilinmemesi idi. Onu Arap, Kürt veya Fars kökenli gösteren kaynaklar i\u015fin asl\u0131n\u0131 tam olarak bilmemekteydi. Çünkü Ebu Müslim bir Türk aileden gelmekteydi. Bu durum \u015eiilerin ileri gelenlerinin kendisinden \u015füphelenmelerine ve hemen kabullenmemelerine sebebiyet vermi\u015fti. Fakat Ebu Müslim Horasani k\u0131sa sürede Mezopotamya’da sevilen ve say\u0131lan biri haline gelmi\u015fti. Ama \u0130mam \u0130brahim’in kendisine destek ve yetki vermesi üzerine tarihi isyan\u0131 planlam\u0131\u015f ve bölgedeki Emevi saltanat\u0131n\u0131 devirmi\u015fti.<\/span><\/strong><\/p>\n

Manas Destan\u0131 ve Cengiz Aytmatov’un ki\u015fili\u011fi<\/span><\/strong><\/p>\n

Manas Destan\u0131<\/span><\/strong>, K\u0131rg\u0131zlar\u0131n millî destan\u0131d\u0131r. O süreçte Mani dinini ya\u015fayan Karahitay Türkleri ile Müslüman Karahanl\u0131lar aras\u0131ndaki mücadelede K\u0131rg\u0131zlar\u0131n durumunu ve Manas adl\u0131 ki\u015finin ba\u015f\u0131ndan geçenleri anlatan destand\u0131r. Ünlü Türkolog Wilhelm Radloff (1837-1918), Manas Destan\u0131’yla ilgili ilk derlemeyi, K\u0131rg\u0131zistan’\u0131n Tokmok kenti güneyindeki Sar\u0131 Ba\u011f\u0131\u015f boyuna mensup bir Manasç\u0131dan (destan\u0131 günümüze kadar nesilden nesile aktaragelen sözlü anlat\u0131c\u0131lardan) 1869’da yapm\u0131\u015f ve \u0130slam inanc\u0131na kar\u015f\u0131 Türk \u0131rkç\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 körüklemek kast\u0131yla yozla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Manas Destan\u0131’na hala çe\u015fitli eklemeler yap\u0131lmaktad\u0131r ve destan\u0131n 130’dan fazla de\u011fi\u015fik aktar\u0131m biçimi vard\u0131r.<\/span><\/p>\n

“Manas”\u0131n do\u011fmas\u0131 ve aktar\u0131lmas\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n

Bu destan\u0131n kahraman\u0131 <\/span><\/strong>Manas Han<\/span><\/strong>‘\u0131n babas\u0131 Yakup Han’d\u0131r. Annesinin ad\u0131 Ç\u0131\u011fr\u0131c\u0131’d\u0131r. Yakup Han ile Ç\u0131\u011fr\u0131c\u0131 Han\u0131m evlendikten on dört sene sonra Manas do\u011facakt\u0131r. Do\u011fumu üzerine civardan gelen kâhinler, onun bir kahraman olaca\u011f\u0131n\u0131 hemen anlam\u0131\u015flard\u0131r. On ya\u015f\u0131na gelince tam bir cengâvar olup ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Dü\u015fmanlar\u0131n\u0131n üzerine sald\u0131rarak onlar\u0131 peri\u015fan b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Atlar\u0131na at eri\u015femez, z\u0131rh\u0131na ok i\u015flemez bir destan kahraman\u0131d\u0131r. Yakup Han, o\u011flunun at\u0131lganl\u0131klar\u0131n\u0131, kahramanl\u0131klar\u0131n\u0131 görünce, onu korumak ve arkada\u015f olmak üzere, Bakay ad\u0131nda bir ki\u015fiyi onun yan\u0131na katm\u0131\u015ft\u0131r. Manas, Nogay boyundan gelen bir bahad\u0131rd\u0131r. Kalmuk bask\u0131nlar\u0131na kar\u015f\u0131 K\u0131rg\u0131z halk\u0131n\u0131n birli\u011fini ve dirli\u011fini koruyan bir özgürlük sava\u015fç\u0131s\u0131d\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n

Manas Destan\u0131ndan bir bölümü:<\/span><\/strong><\/p>\n

“Ey Cengiz han\u0131n o\u011fullar\u0131!<\/span><\/strong><\/p>\n

Sen da\u011flar\u0131n Bürküt-bat\u0131r’\u0131,<\/span><\/strong><\/p>\n

Sen göllerin Er-Sazan’\u0131,<\/span><\/strong><\/p>\n

H\u0131zla f\u0131rlayan Kan-keldi’m,<\/span><\/strong><\/p>\n

Kara talihe Can-keldi’m,<\/span><\/strong><\/p>\n

Iraman’\u0131n Irç\u0131-uul,<\/span><\/strong><\/p>\n

Y\u0131rt\u0131klar\u0131 yamayan,<\/span><\/strong><\/p>\n

Bozuklar\u0131 tamamlayan<\/span><\/strong><\/p>\n

Tatl\u0131 dilli Ac\u0131bay keldim..”<\/span><\/strong><\/p>\n

Aytmatov’un hayat\u0131 ve eserleri:<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131rg\u0131z Edebiyat\u0131 denince akla ilk gelen isim \u015füphesiz Cengiz Aytmatov olmaktad\u0131r. Aytmatov, dünyada en çok okunan yazarlar aras\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Aytmatov’un eserleri dünya okuyucular\u0131n\u0131n ilgisini hem edebî hem felsefi derinli\u011fiyle çekmi\u015f, eserleri 170’ten fazla dile çevrilmi\u015f, toplam bask\u0131 say\u0131s\u0131 60 milyonu a\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Cengiz Aytmatov, Tanr\u0131 Da\u011flar\u0131n\u0131n eteklerini yurt edinen K\u0131rg\u0131z adl\u0131 köklü bir Türk boyunun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 dünyaya duyurmu\u015f bir fikir adam\u0131d\u0131r. Cengiz Aytmatov, 1928 y\u0131l\u0131nda K\u0131rg\u0131zistan’\u0131n ba\u015fkenti Bi\u015fkek’e ba\u011fl\u0131 Talas vadisinde yer alan \u015eeker Köyü’nde do\u011fmu\u015ftur. Babas\u0131 Törekul Aytmatov, annesi Nagima Hamzayevna Aytmatova’d\u0131r. Memur olan babas\u0131 1937 y\u0131l\u0131nda Stalin’in temizlik harekât\u0131n\u0131n kurbanlar\u0131 aras\u0131ndad\u0131r. Annesi çe\u015fitli memuriyetlerde bulunmu\u015f bir kad\u0131nd\u0131r. Dört çocu\u011funu kendi ba\u015f\u0131na büyütmek durumunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Cengiz Aytmatov ilkokula kendi köyünde gider. Babaannesi Ay\u0131kman Han\u0131m, etraf\u0131nda sayg\u0131 gören bilge bir kad\u0131nd\u0131r. Torunu Aytmatov’u ninniler, masallar, efsanelerle besleyip büyütmeye çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n

\u0130kinci Dünya sava\u015f\u0131n\u0131n yokluk y\u0131llar\u0131n\u0131 babas\u0131z geçiren Aytmatov, çocuk ya\u015f\u0131ndan itibaren çal\u0131\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015f, on dört ya\u015f\u0131nda \u015eeker Köyü’nde köy sovyeti kolhozu sekreterli\u011finde vergi memuru olarak çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. 1946 y\u0131l\u0131nda Kazakistan’\u0131n Cambul \u015fehrinde veteriner teknik okuluna yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu okul bitince, 1948’de K\u0131rg\u0131zistan tar\u0131m enstitüsüne ba\u015flam\u0131\u015f, 1953’te buradan veteriner olarak mezun olmu\u015ftur.<\/span><\/p>\n

Aytmatov’un ilk eseri, 1952 y\u0131l\u0131nda Rus Pravda Gazetesi’nde yay\u0131nlanan Gazeteci Cyuda’d\u0131r. Bu hikâyeyi, 1957 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan <\/strong><\/span>Yüzyüze<\/span><\/strong> takip eder. 1956-58 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Moskova’da Gorki Edebiyat Enstitüsü’ne devam eden yazar\u0131n Cemile adl\u0131 hikâyesi 1958 y\u0131l\u0131nda Novy Mir (Yeni Dünya) dergisinde yay\u0131nlan\u0131r. Aytmatov, bu eserinin Frans\u0131z \u015fair Louis Aragon taraf\u0131ndan Frans\u0131zca’ya tercüme edilmesi ve Avrupa’da yay\u0131mlanmas\u0131 ile \u015föhreti yakalam\u0131\u015ft\u0131r. Aragon bu hikâyeye yazd\u0131\u011f\u0131 önsözde Cemile hikâyesi için “dünyan\u0131n en güzel a\u015fk hikayesi” ifadesini kullan\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n

Aytmatov, Cemile’nin yay\u0131mland\u0131\u011f\u0131 1958 y\u0131l\u0131nda Moskova Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’ne kay\u0131t yapt\u0131r\u0131r. Ayn\u0131 y\u0131l\u0131n sonunda Kru\u015fçev’in anti-Stalinist kampanyas\u0131 s\u0131ras\u0131nda Sovyet Komünist Partisine ve Yazarlar Birli\u011fine al\u0131n\u0131r, çünkü Aytmatov’un babas\u0131 Stalin muhalifidir, s\u0131rf bu yüzden ö\u011frencilik y\u0131llar\u0131nda bursu kesilmi\u015f, babas\u0131n\u0131n muhalif olmas\u0131ndan dolay\u0131 terslikler ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Bu tarihten sonra hem K\u0131rg\u0131z hem de Rus yazarlar aras\u0131nda sayg\u0131nl\u0131k kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Aytmatov 1963 y\u0131l\u0131nda, \u0130lk Ö\u011fretmen, Deve Gözü, Cemile ve Selvi Boylum Al Yazmal\u0131m adl\u0131 hikâyelerinden olu\u015fan Steplerden ve Da\u011flardan Hikâyeler adl\u0131 kitab\u0131yla Lenin Edebiyat Ödülü’nü kazan\u0131r. 1959-67 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Novy Mir’in editörlü\u011fünü yapar. 1968’de Büyük Sovyet Edebiyat Ödülü’nü kazan\u0131r. Ayn\u0131 y\u0131l K\u0131rg\u0131zistan milli yazar\u0131 seçilmeyi ba\u015far\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n

Aytmatov, ba\u015far\u0131l\u0131 bir edebiyatç\u0131 olmas\u0131 yüzünden devletten itibar görmü\u015f, devletin çe\u015fitli birimlerinde görev alm\u0131\u015ft\u0131r. 1978 tarihinde Yüksek Sovyet Prezidium’u taraf\u0131ndan Sosyalist \u0130\u015fçi Kahraman\u0131 olarak ödüllendirilir. 1983 y\u0131l\u0131nda Büyük Sovyet Edebiyat Ödülü’nü ikinci kez kazan\u0131r. Gorbaçov döneminde Sovyet Parlamentosu Kültür ve Ulusal Diller Komitesi Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 ve Sovyet Yazarlar Birli\u011fi Sekreterli\u011fi görevlerinde bulunmu\u015ftur. Sovyetler birli\u011fi da\u011f\u0131lmadan önce Gorbaçov’un be\u015f dan\u0131\u015fman\u0131ndan biri yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n

Cengiz Aytmatov; edebi çal\u0131\u015fmalar\u0131na ek olarak, 15 y\u0131l Avrupa’da SSCB ve bilahare K\u0131rg\u0131zistan’\u0131n büyükelçili\u011fini yapm\u0131\u015ft\u0131r. Avrupa Birli\u011fi, NATO, UNESCO ve Benelüks ülkelerinde diplomat olarak çal\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

K\u0131rg\u0131zistan, Ata yurdumuz Orta Asya’da bulunan, stratejik öneme sahip önemli bir karde\u015f ülkedir. K\u0131rg\u0131zistan, (Azerbaycan, Kazakistan, Kuzey K\u0131br\u0131s Türk Cumhuriyeti, Özbekistan, Türkiye ve Türkmenistan ile birlikte) günümüzdeki yedi ba\u011f\u0131ms\u0131z Türk devletlerinden biri olup Türk Konseyi ve TÜRKSOY’un üyesidir. Denize k\u0131y\u0131s\u0131 olmayan ülkenin kom\u015fular\u0131 kuzeyde Kazakistan; bat\u0131da Özbekistan, güneybat\u0131da Tacikistan ve güneydo\u011fuda Çin Halk Cumhuriyeti’dir. Sade […]<\/p>\n","protected":false},"author":74,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[98],"tags":[],"class_list":["post-3626","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ozel-yazilar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3626","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/74"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3626"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3626\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3626"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3626"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3626"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}