<\/p>\n
KUR’AN MEAL\u0130N\u0130N ÖNEM\u0130<\/span><\/strong><\/p>\n VE<\/span><\/strong><\/p>\n ÇARPITMA ÖRNEKLER\u0130<\/span><\/strong><\/p>\n <\/span><\/strong><\/p>\n Kur’an Ne Kadar Tercüme Edilebilir?<\/span><\/strong><\/p>\n Bütün bir tercüme tarihine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda görürüz ki tercüme sanat\u0131, fevkalâde asildir ve çok üstün bir maharet ve çok kapsaml\u0131 bir müktesebat ister. Tercüme sanat\u0131n\u0131n gerektirdi\u011fi birçok vas\u0131flarla donanm\u0131\u015f bir mütercim bile, bir metni as\u0131l dilden farkl\u0131 bir dile aktar\u0131rken, ço\u011fu zaman, birçok yerlerde, çok farkl\u0131 zorluklar ya\u015far, çok çe\u015fitli ve çetin problemlerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131r. Bu problemlerin en çözülmezi de edebi yönden mükemmelli\u011fe ula\u015fm\u0131\u015f metinlerde gözlenmektedir. E\u011fer bir metin derin manalarla yüklüyse ve ayn\u0131 zamanda da büyüleyici bir \u015fiirsel üslup ta\u015f\u0131yorsa, bu kabil bir yaz\u0131l\u0131 eser elbette mütercimi zorlayacak ve onu oldukça sarp bir yoku\u015fa veya gayet engebeli bir mecraya sürükleyecektir. <\/span><\/p>\n \u0130\u015fte yüce Kitab\u0131m\u0131z Kur’an-\u0131 Kerim de bu kabil eserler gibi, tarih boyunca mütercim ve müfessirlerini böyle bir zorlu\u011fa sürüklemi\u015f ve onlar\u0131n deha çap\u0131nda olanlar\u0131n\u0131 bile acze dü\u015fürmü\u015ftür. <\/span><\/p>\n Meselâ, Kur’an-\u0131 Kerim’i anlam\u0131 anlam\u0131na tercümeye kalk\u0131\u015fan her mütercimin kar\u015f\u0131s\u0131na her zorluktan evvel, Kur’an’\u0131n geni\u015f anlaml\u0131 kelimelerinin tercümesinde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan bir zorluk ç\u0131kar. Fatiha Sûresi’nin ilk ayetinde geçen hamd kelimesini tercüme ederken kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z zorluk gibi… Bu ayette geçen hamd kelimesini biz ya sadece övgü ile kar\u015f\u0131lar ya da bu kelimeyi aynen oldu\u011fu gibi b\u0131rak\u0131r\u0131z, Yani; ya “Övgü Allah’\u0131nd\u0131r” ya da “Hamd Allah’\u0131nd\u0131r.” \u015feklinde tercüme ederiz. Ancak, Kur’an’\u0131n sibak-u siyak\u0131nda hamd\u0131n o nâmütenahi manalar\u0131n\u0131 tercümeye aktarmakta zorluk çekeriz. Çünkü hamd, surenin bütünlü\u011fü içinde Âlemlerin Rabbi ile alâkal\u0131 olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu alâka da bu kelimeye oldukça geni\u015f manalar yüklemi\u015ftir. Öyle ki bu kelimenin bu ba\u011flamda kazand\u0131\u011f\u0131 mana, kadim ve yeni Arap dilinde bile mevcut de\u011fildir. Çünkü bir varl\u0131k övüldü\u011fünde, onun en güzel özellikleri, en güzel s\u0131fatlar\u0131 söylenir. Bu yüzden, Allah’a ait bir övgü söz konusu olunca, O’nun güzel s\u0131fatlar\u0131, O’nda var olan güzel isimler akla gelir. \u0130\u015fte bu mütalaalardan sonra “el hamdu li’llahi” ifadesini “el esmau’l husna li’llahi” \u015feklinde, yani en güzel isimler, en güzel vas\u0131flar, en güzel özellikler, Hak bir \u0130lahta olmas\u0131 gereken vas\u0131flar Allah’\u0131nd\u0131r; gibi anlamam\u0131z ve bu manaya göre de bu cümleyi tercüme veya tefsir etmemiz gerekir. Bu anlay\u0131\u015f da bizi, yaln\u0131z bu Ayet-i Kerimenin tercümesi konusunda Allah’\u0131n güzel isimlerini tek tek saymaya, sonra da bu kutsî isimleri ayr\u0131 ayr\u0131 tefsir etmeye iter. Dolay\u0131s\u0131yla her isimle sonsuz mana alanlar\u0131na aç\u0131l\u0131r\u0131z. <\/span><\/p>\n \u0130\u015fte görülüyor ki daha Fatiha Sûresi’nin ilk ayetindeyken bile, müthi\u015f bir tercüme zorlu\u011fuyla yüz yüze geliyoruz ve bu zorluk da bizi oldukça analitik, yani aç\u0131klay\u0131c\u0131, tefsirci bir tercüme yoluna itiyor. Bununla da kalm\u0131yor, ayetin telmih ve ça\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar\u0131 bizi daha geni\u015f manalar\u0131 s\u0131ralamaya, say\u0131p dökmeye sevk ediyor. Meselâ bu k\u0131sac\u0131k cümlenin, bütün bir \u015firk tarihine kar\u015f\u0131 ilan edilmi\u015f bir muht\u0131ra cümlesi oldu\u011funu seziyoruz. Çünkü insanl\u0131k, tarih boyunca Allah’a ait s\u0131fatlar\u0131, yani uluhiyyet s\u0131fatlar\u0131n\u0131 putlara, ate\u015fe, Ay’a, Güne\u015f’e, y\u0131ld\u0131za; ciptlere, ta\u011futlara, zaman zaman da despot krallara veregelmi\u015ftir. Bu ayette ise bu s\u0131fatlar\u0131n yaln\u0131z Allah’a ait oldu\u011fu vurgulan\u0131r, tarih boyunca yap\u0131lan bu yanl\u0131\u015f reddedilir. Z\u0131mnen, yaratmak, r\u0131zk vermek, r\u0131zklar\u0131 taksim etmek, kader çizmek, ya\u015fatmak, öldürmek, güç ve kudret gibi s\u0131fatlar yaln\u0131z Allah’\u0131nd\u0131r denmek istenir. Allah’tan ba\u015fka hiçbir varl\u0131kta bu s\u0131fatlar hakikî olarak mevcut de\u011fildir, denir. <\/span><\/p>\n \u0130\u015fte bu ayeti okurken, onda böyle bir mana ve îlâm sezen mütercim, bu îlâm\u0131 da tercümede göstermek zaruretini hisseder ve anlar ki, ayetin bu anlam ve telmih s\u0131n\u0131rlar\u0131, ça\u011fr\u0131\u015f\u0131mc\u0131, yani tedaisel güç hudutlar\u0131 fevkalâde geni\u015ftir ve bu kabil kelimeleri kar\u015f\u0131 dilde tek kelimeyle kar\u015f\u0131lamak fevkalâde zordur.<\/span><\/p>\n Yine, Arapçadaki \u015fu özellik esas al\u0131narak bir tercüme yap\u0131lmaya kalk\u0131\u015f\u0131lsa, hiç \u015füphesiz yine ayn\u0131 zorlu\u011fa dü\u015fülür. Meselâ Arap dilinde “fe” harfi ile ba\u015flayan her kelime; ayr\u0131lma, bölünme, yerden ç\u0131kma, kopma, ay\u0131rt etme ve çatlama ifade eder. Bu bilgi göz önüne al\u0131narak Felak Sûresi’ndeki “Kul euzu bi rabb’il felak.” ayeti tercüme edilmeye kalk\u0131\u015f\u0131lsa, ayette geçen “felak” sadece “sabah” olarak tercüme edilemez. Gerçekten de sabah, bir ayr\u0131lma ifade eder. Ayd\u0131nl\u0131k karanl\u0131ktan ayr\u0131l\u0131r, sonra ayd\u0131nl\u0131k galip gelir ve sabah tebeyyün eder. Bu aç\u0131dan bu kelimenin sabah olarak tercümesi do\u011frudur; ancak noksanl\u0131ktan hali de\u011fildir. Çünkü felak kelimesi ba\u015f\u0131nda fe harfini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 için akla gelen her türlü, biyolojik, sosyolojik, fiziksel ve jeolojik vs. ayr\u0131lmay\u0131 ifade edecek anlam geni\u015fli\u011fine sahiptir. Bu derece geni\u015f anlamlar ihsas edebilen bir kelimeye, kar\u015f\u0131 dilde tek kelimelik bir kar\u015f\u0131l\u0131k bulamay\u0131nca da haliyle bu kelimeyi birçok kelimeyle kar\u015f\u0131lamak zorunda kal\u0131r\u0131z. Bu durumda da meal veya tefsirde Kur’an’\u0131n icaz\u0131 gözlenemez olur. Yani O’nun çok az kelimeyle geni\u015f manalar ifade eden hususiyeti tercüme metinlerde art\u0131k göze çarpmaz olur. Bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda, Kur’an’\u0131n asl\u0131ndan habersiz olan kimseler de zanneder ki, Kur’an-\u0131 Kerim de meram\u0131n\u0131 bu kadar çok kelime s\u0131ralayarak anlatm\u0131\u015f.<\/span><\/p>\n Konumuza dönecek olursak deriz ki, bu bilgiler \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda biz bu ayeti, “Sabah\u0131n Rabbine, gündüzü geceden ay\u0131rt eden Rabbe, mitoz ve mayoz bölünmeleri gerçekle\u015ftiren, hücreleri bölerek ço\u011faltan Rabbe, atomu bölen, böylece ondan büyük bir enerji aç\u0131\u011fa ç\u0131karan, topra\u011f\u0131n derinliklerindeki tohumu çatlatan, art\u0131 ve eksi elektrik yüklü bulutlar\u0131 birbirinden ayr\u0131 tutan, a\u011fac\u0131n gövdesinden dallar\u0131 ay\u0131ran, dallardan tomurcuklar\u0131, tomurcuklardan yapraklar\u0131 ay\u0131ran, yerden sular\u0131 kaynaklar\u0131 ç\u0131karan, erke\u011fi di\u015fiden ay\u0131ran, ayr\u0131 ayr\u0131, farkl\u0131 farkl\u0131 yaratan Rabbe, insanlar\u0131 farkl\u0131 farkl\u0131 huy ve mizaçlara ay\u0131ran, çiçekleri renk renk yaparak farkl\u0131 k\u0131lan, hakl\u0131y\u0131 haks\u0131zdan ay\u0131ran Rabbe, s\u0131\u011f\u0131n\u0131r\u0131m de.” <\/strong>\u015feklinde tercüme veya tefsir edebiliriz. Ancak yine de bu sayd\u0131klar\u0131m\u0131z felak kelimesinin geni\u015f anlam ihsaslar\u0131n\u0131 tam anlam\u0131yla ifade etmez… Yani aç\u0131klamalar\u0131m\u0131z yine de noksan kal\u0131r.<\/span><\/p>\n Bu mütalaalar\u0131m\u0131z sadece iki örnekten ibarettir; oysa Kur’an’da böyle anlam geni\u015fli\u011fine sahip binlerce kelime mevcuttur. Art\u0131k siz bu durumu göz önünde bulundurarak Kur’an’\u0131n \u015fimdiye kadar ne derece tercüme edilmi\u015f oldu\u011funa bak\u0131n ve gelecekte de ne kadar tercüme ve tefsir edilebilece\u011fini tahmin etmeye çal\u0131\u015f\u0131n\u0131z. <\/span><\/p>\n Yine, bir mütercim Kur’an’\u0131n deyimsel ifadelerine bakt\u0131\u011f\u0131nda deh\u015fetler içinde kal\u0131r. Bütün dillerde anlam\u0131 kuvvetli ve hatta kal\u0131c\u0131 k\u0131lmak için deyimsel ifadeler kullan\u0131l\u0131r. Her deyimin bir hikâyesi vard\u0131r. Bu hikâyeler deyimlerin anlamlar\u0131n\u0131 daha da güçlü k\u0131lan en mühim sebeplerdendir. \u0130\u015fte biz bu deyimlerin yaln\u0131zca deyimsel olmayan kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz ve onlar\u0131n ç\u0131k\u0131\u015f hikâyelerini tercümeye aktaramad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, anlam o kadar zay\u0131flar ki, âdeta kuru bir ifadeye, yal\u0131n bir söyleyi\u015fe dönü\u015für. Meselâ, ödü kopmak deyiminin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 korkmakt\u0131r. Bunlar belki e\u015f anlaml\u0131d\u0131r; ama ayn\u0131 k\u0131ymet ve vurgu de\u011ferinde de\u011fildirler. Ödü kopmak daha mübala\u011fal\u0131d\u0131r ve korkmak fiilinin \u015fiddetini anlat\u0131r. Kur’an’da da böyle anlat\u0131mlar vard\u0131r. Meselâ Bakara Sûresi’nde geçen “Ve u\u015fribu fi kulubihimu’l icle…”, “onlar\u0131n kalplerine buza\u011f\u0131 içirildi” ifadesi ile “onlar buza\u011f\u0131y\u0131 çok sevdiler.” ifadesi, ayn\u0131 anlat\u0131m gücüne sahip de\u011fildir. Hatta “kalplerine buza\u011f\u0131 sevgisi içirildi” ifadesi bile ayn\u0131 ifade kuvvetine sahip de\u011fildir. Çünkü Âlemlerin Rabbi öyle çarp\u0131c\u0131 bir ifade kullan\u0131yor ki, neredeyse “kalplerine buza\u011f\u0131n\u0131n ta kendisi içirildi” demek istiyor. Bir heyecan sanat\u0131 olan mecaz-\u0131 mürsel sanat\u0131n\u0131 kullanarak manay\u0131 son derece kuvvetli bir hale sokuyor. Ama mütercim bu ifadeyi tercüme ederken ona “kalplerine buza\u011f\u0131 sevgisi dolmu\u015ftu” dedi\u011fi an, en az\u0131ndan as\u0131lda mecaz-\u0131 mürsel olan bir ifade, tercüme metinde çok basit ve yal\u0131n bir ifade biçimine dönü\u015füyor. Bu durumda da tercüme metinlerde, Kur’an’da manay\u0131 kuvvetli k\u0131lmak için kullan\u0131lan söz sanatlar\u0131n\u0131 göremez oluyoruz. \u0130\u015fin erbab\u0131 olan her kimse de bilir ki, mecaz-\u0131 mürsellerin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131m gücü ile yal\u0131n ifadelerin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 ifade kuvveti denk de\u011fildir. Demek ki mütercim, deyimleri çevirirken de ciddi zorluklarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131yor. <\/span><\/p>\n Ve yine tercüme metinlerde ses, anlam, ritim, heyecan ve duygu yitimi gibi hadiselerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geliyoruz… As\u0131l metinde çok ho\u015f bir ifade biçimi, kelime kelime tercüme edildi\u011finde çok tuhaf ve çirkin bir söyleyi\u015f biçimine dönü\u015febiliyor. Meselâ: “tebbet yeda ebi lehebin ve tebbe” ayetini kelime kelime ve söz dizimine göre tercüme etti\u011fimiz zaman kar\u015f\u0131m\u0131za “Kurusun iki eli Ebu Leheb’in ve kurudu.” \u015feklinde Türkçe için devrik olan bir cümle yap\u0131s\u0131 ç\u0131k\u0131yor. Bu bizim için biraz tuhaf kar\u015f\u0131lanabiliyor. \u0130\u015fte mütercim bu tuhafl\u0131klarla da mücadele etmektedir. As\u0131l metni aynen söz dizimine göre aktarsa ortaya çirkin bir ifade ç\u0131k\u0131yor. Onu kendi dilinde süslü ve beli\u011f bir duruma getirse anlam yitip gidebiliyor. Çünkü kelimelerin söz dizimindeki yerleri de as\u0131l dilde gayet mühim mana ve vurgu hadiselerine hizmet etmi\u015f olabiliyor. <\/span><\/p>\n Hele hele Kur’an’\u0131n o e\u015fsiz ses örüntüsünü, o \u015fiir üstü \u015fiirsel üslubunu, laf\u0131z ile mana ahengini kar\u015f\u0131 dile aktarmak tamamen imkâns\u0131z hale geliyor. Meselâ Nas Sûresi’ni okurken s seslerini ta\u015f\u0131yan kelimelerin olu\u015fturdu\u011fu o e\u015fsiz aliterasyonu, o e\u015fsiz f\u0131s\u0131lt\u0131y\u0131 tercümelerde duyup hissetmeniz imkâns\u0131zd\u0131r. “Kul euzu bi rabb’in nasss, meliki’nnassss, ilahi’nnasss min \u015ferri’l vesvasi’l hannasss, ellezi yuvesvisu fi suduri’nnass mine’l cinneti ve’nnasss.” <\/em>derkenki s sesleri tam bir f\u0131s\u0131lt\u0131 havas\u0131 verir. \u0130\u015fte görüyoruz ki hem sûrenin temas\u0131 f\u0131s\u0131lt\u0131yla alâkal\u0131d\u0131r ve hem de bu manalar\u0131 anlat\u0131rken seçilmi\u015f kelimeler f\u0131s\u0131lt\u0131 ihsas eden sssss sesleriyle doludur….<\/span><\/p>\n \u0130\u015fte yukar\u0131da sergiledi\u011fimiz birkaç mütalaa \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda, art\u0131k sizler de kolayca anlars\u0131n\u0131z ki Kur’an hakk\u0131yla tercüme edilemez. Her tercüme ona bir yakla\u015f\u0131md\u0131r sadece… Her tercümede, hatta deha kabul etti\u011fimiz kimselerin tercüme ve tefsirlerinde bile her \u015feyden evvel çok yönlü anlam yitimleri, ses, ahenk, ritm, ifade kuvvetlerine dair kay\u0131plar mevcuttur.<\/span><\/p>\n Hulâsa: \u0130nsanlar\u0131 farkl\u0131 renk ve \u0131rklar biçiminde yaratan Yüce Allah, onlar\u0131n lisanlar\u0131n\u0131 da farkl\u0131 k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Onlar aras\u0131na lisan farkl\u0131l\u0131klar\u0131ndan olu\u015fmu\u015f bir de duvar örmü\u015ftür… Bu lisan farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan do\u011fan mânia, Allah ile kullar\u0131 aras\u0131nda da olu\u015fmu\u015ftur. Kur’an’\u0131n Arapça ile indirilmesi ve Arap olmayan kavimlere de bu lisan ile hitap etmesi, gerçekten de Kur’an mütercimine öteki mütercimlerden çok daha manal\u0131 ve çok daha zor bir misyon yüklemi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla o, Allah ile kullar\u0131 aras\u0131nda anla\u015fmay\u0131 sa\u011flayan bir vas\u0131ta olmu\u015ftur. Ancak o, bu vazifeyi hakk\u0131yla yapabilmi\u015f midir? Bu sorunun cevab\u0131 ise tefsirlerin, meal ve tercümelerin dünyas\u0131nda gizlidir. Ancak biz bu sorunun cevab\u0131n\u0131 \u015fu cümlelerle vermeye çal\u0131\u015faca\u011f\u0131z. <\/span><\/p>\n \u0130\u015fin erbab\u0131 her kimse anlar ki, her tercüme yar\u0131 saydam bir camdan süzülmü\u015f bir \u0131\u015f\u0131k huzmesinden ibarettir. Her mütercim, as\u0131l kaynaktaki \u0131\u015f\u0131ktan bize yaln\u0131zca biraz bulan\u0131k, k\u0131r\u0131k, belli belirsiz \u0131\u015f\u0131klar getirebilmi\u015ftir. Ve hiçbir mütercim Allah ile kulu aras\u0131nda lisan farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan örülmü\u015f bu kat\u0131, bu camit duvar\u0131 tam saydam hale getirmeyi maalesef ba\u015faramam\u0131\u015ft\u0131r. Onlar\u0131n hemen hepsi ya bir mercek olmu\u015f veya bir buzlucam… Yani as\u0131l metindeki mana, ses, musiki, ritim ve ahenk \u0131\u015f\u0131klar\u0131 as\u0131l kaynaktan ç\u0131k\u0131p farkl\u0131 mütercimlerin farkl\u0131 k\u0131r\u0131lma indislerine sahip zihin ve hayâl dünyalar\u0131ndan süzülerek geçerken, farkl\u0131 k\u0131r\u0131lmalar meydana getirmi\u015ftir. Bu yüzden tercümelerde en fazla ses, musiki ve estetik, daha sonra da anlam kayb\u0131 gözlenir olmu\u015ftur. \u0130\u015fte bu sebeplerden kaynaklanan anlam kayb\u0131n\u0131 gidermek içindir ki, kelimesi kelimesine tercüme ilkelerindense, tefsiri tercüme ilkeleri daha çok benimsenir olmu\u015ftur. Ne var ki bu tercüme çe\u015fitleri bile, Kur’an’\u0131n ancak yak\u0131n sahillerinde dola\u015fabilen yelkenliler olabilmi\u015f; bize uçsuz bucaks\u0131z bir ummandan sadece kaplar\u0131 nispetince su getirebilmi\u015flerdir. <\/span><\/p>\n Tercümeleri hakikaten en beli\u011f bir \u015fekilde bize Cemil Meriç anlatm\u0131\u015f. Onun tercümeler hakk\u0131ndaki bu mütalaalar\u0131n\u0131, Kur’an tercümeleri hakk\u0131nda da söyleyebiliriz. Ona göre her tercüme, “Babil kulesinde yolumuzu ayd\u0131nlatan h\u0131rs\u0131z feneri”dir. “Sönük, titrek bir \u0131\u015f\u0131k…”t\u0131r. “Dilden dile aktar\u0131lan, ruhtan çok laf\u0131z, vuzuhsuz bir a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131…”d\u0131r.<\/span><\/p>\n Art\u0131k tercümeler ve mütercimin kudreti bu kadar olduktan sonra, diyebiliriz ki: Kur’an hakk\u0131nda her tefsir bir yakla\u015f\u0131md\u0131r ve Kur’an hâlâ bakirdir. Üzerinden as\u0131rlar geçse de… Onun manalar\u0131 ihata edilemez. Ondaki e\u015fsiz musiki, ses örgüsü kar\u015f\u0131 dile asla aktar\u0131lamaz. Kur’an’dan e\u015fsiz manalar ve faydalar sunmu\u015f olmalar\u0131na ra\u011fmen, her tefsir ve mealin noksan kalm\u0131\u015f taraflar\u0131 hâlâ vard\u0131r. Kur’an uçsuz bucaks\u0131z bir kâinatt\u0131r. Onu herkes kendi karar\u0131nca ke\u015ffedebilmi\u015ftir. Kendi akl\u0131 ve imkân\u0131 nispetinde anlayabilmi\u015ftir.<\/span><\/p>\n K\u0131saca mütercimin Kur’an-\u0131 Kerim kar\u015f\u0131s\u0131ndaki durumu, Newton’un okyanus kar\u015f\u0131s\u0131ndaki durumu gibidir. Newton bir gün bir deniz sahilindeyken eline birkaç çak\u0131l ta\u015f\u0131 alm\u0131\u015f ve demi\u015f ki, “Bilinmezlikler \u015fu uçsuz bucaks\u0131z denizler kadar sonsuz, ke\u015ffettiklerimiz elimdeki çak\u0131l ta\u015flar\u0131 kadar… \u015eu derya ke\u015ffedilmeyi bekliyor, oysa ömrüm bitmek üzere!”<\/em><\/span><\/p>\n \u0130\u015fte gelmi\u015f geçmi\u015f filozoflar, ka\u015fifler \u015fu uçsuz bucaks\u0131z kâinat\u0131 ne kadar ke\u015ffetmi\u015fse, bütün müfessirler de Kur’an’\u0131 o kadar ke\u015ffedebilmi\u015ftir.[1]<\/span> K\u0131saca, Allah’\u0131n kelâm\u0131 ve kelimeleri olan Kur’an’\u0131n ne kadar tefsir edilebilece\u011fi sorusuna cevap olarak, Yüce Mevla’n\u0131n Kehf Sûresi 109. Ayetinin mealini sunmakla yetinelim.<\/span><\/p>\n “De ki, Rabbimin kelimelerini yazmak için \u015fu malum deniz, s\u0131rf mürekkep olsa; hatta bir o kadar\u0131n\u0131 da biz, ilâve yard\u0131m olarak getirsek, Rabb’in kelimeleri tükenmeden elbette bu deniz tükenirdi.”<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n Modern Dönem Kur’an Telakkileri<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130ki kesit<\/span><\/strong><\/p>\n 1- Hz. Osman’\u0131n (R.A) \u015fehadetiyle ba\u015f gösteren toplumsal karga\u015fa ve ayr\u0131\u015fma süreci, Hz. Ali (R.A) döneminde ve sonras\u0131nda itikadî f\u0131rkala\u015fma hareketine dönü\u015ftü. Hz. Ali, Abdullah b. Abbâs, Ebû Mûsâ el-E\u015f’arî gibi Sahabilerin (Allah hepsinden raz\u0131 olsun) Havariç, Kaderiye, \u015eia gibi bid’at f\u0131rkalar\u0131 ile fikrî ve fiilî mücadeleleri[2], Tabiun’dan el-Hasanu’l-Basrî[3], Ömer b. Abdilazîz, \u0130mam Ebû Hanîfe, daha sonralar\u0131 el-Hâris b. Esed el-Muhâsibî, Abdullah b. Küllâb gibi isimlerin mezkûr f\u0131rkalara ilaveten Mu’tezile, Mürcie, Cebriye’ye kar\u015f\u0131 Ehl-i Sünnet itikad\u0131n\u0131 ilmi ve fikri zeminde müdafaalar\u0131 Kelam tarihi ile i\u015ftigal edenlerin malumudur. <\/span><\/p>\n Bu dönemlerden itibaren gelecek yüzy\u0131llar içinde de gövdeyi kemiren, sadece \u015eia’s\u0131ndan Havaric’ine, Mu’tezile’sinden Mürcie’sine, Felasife’sinden Cebriye’sine bid’at f\u0131rkalar de\u011fildi; Yahudiler, Hristiyanlar, Sabiiler, Karamita, Dehriyyûn, Zenad\u0131ka… gibi gayri \u0130slami f\u0131rka ve gruplar da son derece hareketli ilmi ortam içinde kendilerine yer buluyor, ilmi\/itikadi gündemin ba\u015f aktörleri aras\u0131nda arz-\u0131 endam ediyordu.<\/span><\/p>\n Burada bir noktan\u0131n alt\u0131n\u0131 önemle çizelim: Bilhassa bid’at f\u0131rkalar\u0131n\u0131n her biri farkl\u0131 bir “\u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131”n\u0131 temsil etmi\u015ftir. Her birinin ayr\u0131 bir Kur’an, Sünnet, Allah, Peygamber, insan tasavvuru\/yorumu vard\u0131r. Ne var ki, \u015eia’y\u0131 parantez içine alarak konu\u015fursak, bu tasavvur ve yorumlar ana gövde üzerinde hiçbir zaman kal\u0131c\u0131 bir etki yapmam\u0131\u015ft\u0131r. 218–232\/833–846 aras\u0131nda 15 y\u0131l süreyle Abbasi Devleti’nin resmî mezhebi olan Mu’tezile’nin toplumsal tabana yay\u0131lmas\u0131 amac\u0131yla ulemaya uygulanan sistematik i\u015fkence ve sindirme politikas\u0131 bile arzu edilen neticeyi vermemi\u015ftir.[4]<\/span><\/p>\n Tarih içinde ya tamamen ortadan kalkm\u0131\u015f ya da \u015eia gibi ba\u015fka f\u0131rkalar\u0131n bünyesine intikal etmek suretiyle, k\u0131smen dönü\u015füme u\u011frayarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmi\u015f bulunan bu f\u0131rkalar, \u0130slam Ümmeti’nin tarih içinde ortaya koydu\u011fu ve \u015fekillendirdi\u011fi kültür ve medeniyet varl\u0131\u011f\u0131na, kayda de\u011fer herhangi bir etki yapabilmi\u015f de\u011fildir.<\/span><\/p>\n 2- 7\/13. Yüzy\u0131l, \u0130slam dünyas\u0131 için oldukça karanl\u0131k bir zaman dilimidir. Bir yandan Uzakdo\u011fu’dan bir ç\u0131\u011f gibi kopup gelen -sadece \u0130slam dünyas\u0131n\u0131 de\u011fil, Çin’i ve Avrupa’y\u0131 da derinden sarsan- Mo\u011follar’\u0131n ta\u015f üstünde ta\u015f b\u0131rakmayan barbarca ak\u0131nlar\u0131[5], di\u011fer yandan yakla\u015f\u0131k bir yüzy\u0131l öncesinden beri sürmekte olan Haçl\u0131 seferlerinin sebebiyet verdi\u011fi karga\u015fa ve istikrars\u0131zl\u0131k… A\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 1 as\u0131r süren bu dönem, özellikle Mo\u011fol istilas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla “Dünya yarat\u0131lal\u0131 beri, insanl\u0131\u011f\u0131n bir benzerini daha görmedi\u011fi bir ibtila dönemi” olarak tasvir edilmi\u015ftir.[6]<\/span><\/p>\n Mo\u011follar’\u0131n \u0130slam co\u011frafyas\u0131nda, bilhassa Payitaht Ba\u011fdat’ta sergiledi\u011fi, hakk\u0131nda mersiyeler yaz\u0131lan, a\u011f\u0131tlar yak\u0131lan, tarihçilerin dile getirmekte, yaz\u0131ya dökmekte zorland\u0131\u011f\u0131 bir vah\u015fet olmu\u015ftur.[7] Buhara’n\u0131n, Semerkant’\u0131n, Erzurum’un, Azerbaycan’\u0131n, Horasan ve tümüyle Maveraünnehir’in Mo\u011fol istilalar\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ak\u0131bet de Ba\u011fdat’\u0131nkinden farkl\u0131 de\u011fildi… <\/span><\/p>\n \u0130slam dünyas\u0131n\u0131n bir “halife”si vard\u0131 evet, ancak onun varl\u0131\u011f\u0131 sadece görüntüden ibaret idi. Selçuklular’dan Harzem\u015fahlar’a, Memlüklüler’den Eyyubiler’e kadar birçok Sultanl\u0131\u011f\u0131n mevcudiyeti, dönemin parçal\u0131 yap\u0131s\u0131n\u0131 yeterince izah ediyordu. <\/span><\/p>\n \u0130slam co\u011frafyas\u0131 tarih boyunca bu boyutta ilk defa maruz kald\u0131\u011f\u0131 çok yönlü haricî tasallut konusunda -bütün dezavantajlara ra\u011fmen- “direnmek” ve “def etmek”ten ba\u015fka bir seçenek dü\u015fünmemi\u015f, hatta Mo\u011fol istilas\u0131n\u0131n âlimleri ve kitaplar\u0131 yok etmek suretiyle bünyede yol açt\u0131\u011f\u0131 sars\u0131nt\u0131 ve zafiyete ra\u011fmen, be\u015finciden sonuncuya kadar üst üste dört haçl\u0131 seferini püskürtmesini bilmi\u015fti. Bu asr\u0131n sonunda ne Mo\u011fol istilas\u0131n\u0131n ne Haçl\u0131 seferlerinin, hatta ne de bu puslu havay\u0131 seven Hristiyan dünyan\u0131n\/Papal\u0131\u011f\u0131n, bölgeye -bilhassa Türkistan bölgesine- gönderdi\u011fi misyonerlerin[8] etkisi kalacakt\u0131. Haçl\u0131lar’\u0131n, modern zamanlara kadar bir daha dönmemek üzere terk etti\u011fi bu co\u011frafyada, Mo\u011fol istilas\u0131 da aradan yar\u0131m asra yak\u0131n bir zaman geçtikten sonra bünye taraf\u0131ndan absorbe edilecekti. <\/span><\/p>\n Tarihin garip bir tecellisi olarak Cengiz Han’\u0131n torunlar\u0131ndan Mo\u011fol \u0130lhanl\u0131 hükümdar\u0131 Hülagü’nün Ba\u011fdat’\u0131 yak\u0131p y\u0131kt\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada (1258), yine Cengiz Han’\u0131n torunlar\u0131ndan bir isim, Mo\u011fol Alt\u0131n Ordu devletinin taht\u0131nda oturan Berke Han (1255–1266) \u0130slam’\u0131 seçecek, hatta bilahare ye\u011feni Hülagü ile aralar\u0131nda sava\u015f dahi ç\u0131kacakt\u0131.[9] Ba\u011fdat’\u0131 yak\u0131p y\u0131kan Hülagü’den yakla\u015f\u0131k yar\u0131m as\u0131r sonra da Mo\u011fol \u0130lhanl\u0131 Devleti’nin ba\u015f\u0131na geçen Gazan Han (1295–1304), \u0130slam’\u0131 seçerek “Muhammed” ad\u0131n\u0131 alacakt\u0131r.[10] Bilahare Mo\u011fol Ça\u011fatay ulusunun \u0130slam’\u0131 seçerek Alaeddin ad\u0131n\u0131 alan hükümdar\u0131 Tarma\u015firin (1326–1344)’in[11] hâkimiyet döneminden itibaren Mo\u011follar, bu co\u011frafyada, hatta Hint alt k\u0131tas\u0131na uzanacak \u015fekilde varl\u0131klar\u0131n\u0131 muhtelif devletler halinde fakat Müslüman olarak uzun yüzy\u0131llar sürdüreceklerdir…<\/span><\/p>\n Ya\u015fanan onca sars\u0131nt\u0131ya, vah\u015fet ve y\u0131k\u0131ma ra\u011fmen bu dönem, \u0130slam Ümmeti’nin müstakim yürüyü\u015fünde ve güzergâh\u0131nda herhangi bir sapmaya, k\u0131r\u0131lmaya, k\u0131vr\u0131lmaya yol açmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n Yukar\u0131da k\u0131saca resmetmeye çal\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m iki kesite, Osmanl\u0131’n\u0131n gerileme döneminin ba\u015flar\u0131ndan itibaren, ilim-irfan sahiplerinin Padi\u015faha sundu\u011fu muhtelif “\u0131slahat risaleleri”ni de eklemek uygun olacakt\u0131r. Gerilemenin sebeplerini te\u015fhis etmek ve çareler önermek maksad\u0131yla kaleme al\u0131nan bu risalelerin hemen hepsinin ortak yan\u0131, “i\u015fi mecra\u0131na döndürme” temas\u0131n\u0131 i\u015flemeleridir. \u0130dari ve toplumsal hayatta meydana gelen aksakl\u0131klar tespit ve hal çareleri teklif edilirken yönetim zaaflar\u0131na, ahlâki inhitata ve dini hassasiyetin kaybolmas\u0131na dikkat çekilmesi bunun en somut ifadesidir…[12]<\/span><\/p>\n Modern dönemin geçmi\u015ften fark\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Mo\u011fol ve Haçl\u0131 sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131n “fiilî\/d\u0131\u015far\u0131dan”, bid’î ve gayri \u0130slami mezhep ve inanç sistemlerinin de “fikrî\/içeriden” yapt\u0131\u011f\u0131 tahribat, \u0130slam Ümmeti’ni bir “kimlik sorgulamas\u0131”na sürüklememi\u015fken, modern zamanlarda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, ya\u015famakta oldu\u011fumuz yabanc\u0131la\u015fmay\u0131 ve krizi nas\u0131l izah etmeliyiz?<\/span><\/p>\n \u015eu sorunun cevab\u0131n\u0131 aramakla ba\u015flayabiliriz: \u0130slam dünyas\u0131n\u0131n “din telakkisi” ba\u011flam\u0131nda modernite ile ya da Oryantalist faaliyetlerle tan\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n, sömürgeci Bat\u0131’n\u0131n Do\u011fu’yu i\u015fgal ve istilas\u0131 ile ayn\u0131 zaman dilimine denk dü\u015fmesi tesadüf müdür?<\/span><\/p>\n Bu soruya verilecek cevap, problemin do\u011fru te\u015fhisi bak\u0131m\u0131ndan son derece önemlidir. Öyleyse bu noktada bir parça detaya girmemiz gerekiyor:<\/span><\/p>\n F\u0131rkala\u015fma hareketlerinin ve yabanc\u0131 dini olu\u015fumlar\u0131n \u0130slam toplumunun bünyesinde herhangi bir dönü\u015füme ve istikamet sapmas\u0131na yol açmam\u0131\u015f olmas\u0131, \u015fu ba\u015fl\u0131klar alt\u0131nda izah edilebilir:<\/span><\/p>\n 1. Asr-\u0131 Saadet’in üzerinden henüz çok fazla zaman geçmemi\u015f, dolay\u0131s\u0131yla dini \u015fuurun her seviyedeki toplumsal katmanda son derece canl\u0131 olmas\u0131.<\/span><\/p>\n 2. \u0130slami ilimlerin her dal\u0131n\u0131n mutlak ictihad seviyesinde, “sistem kurucu” yetkinlikte ilim adamlar\u0131 kadrosu taraf\u0131ndan \u015fekillendirildi\u011fi bir dönem olmas\u0131.<\/span><\/p>\n 3. Dini, toplumsal ve askeri anlamda “güvenlik”le ilgili herhangi bir problemin söz konusu olmamas\u0131.<\/span><\/p>\n Mo\u011fol istilalar\u0131n\u0131n ve Haçl\u0131 seferlerinin \u0130slam toplumunun din telakkisi hakk\u0131nda herhangi bir de\u011fi\u015fikli\u011fe yol açmam\u0131\u015f olmas\u0131na gelince; <\/span><\/p>\n 1. Her ne kadar “taklit dönemi” diye ifade edilen geni\u015f zaman diliminin bir kesitinden bahsediyorsak da, bütün olumsuzluklar\u0131 “taklit” olgusunun omuzlar\u0131na yükleyen anlay\u0131\u015f\u0131n isabetsizli\u011fi, burada kendisini net olarak göstermektedir. <\/span><\/p>\n 2. Dini hayatta hâlâ yetkin uleman\u0131n belirleyicili\u011fi söz konusudur.<\/span><\/p>\n 3. Siyasi anlamda olmasa bile bilinç düzeyinde “süreklilik” mevcuttur. Mesela, Selef temel referans noktalar\u0131ndan biridir. Kur’an ve Sünnet’in anla\u015f\u0131lmas\u0131 noktas\u0131nda ortaya ç\u0131kabilecek izafilikler, Selef’in tutumu nirengi noktas\u0131 kabul edilerek mümkün en asgari noktaya indirilir. <\/span><\/p>\n 4. Sava\u015f stratejisi, cesaret… vd. unsurlar\u0131n da rolü bulunmakla birlikte, sava\u015f meydan\u0131ndaki güç dengesi büyük ölçüde “asker say\u0131s\u0131” ile sa\u011flan\u0131r ya da bozulur. Bu sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 zaman her türlü d\u0131\u015f tehdide kar\u015f\u0131 koymak mümkündür; ya da hiçbir d\u0131\u015f tehdit “kal\u0131c\u0131” olmaz.<\/span><\/p>\n 5. Özellikle Mo\u011fol istilalar\u0131 ba\u011flam\u0131nda dikkatte tutulmas\u0131 gereken bir unsur da Mo\u011follar’\u0131n bir süre sonra \u0130slam’\u0131 seçerek gönüllü bir \u015fekilde “asimile” olmalar\u0131d\u0131r.<\/span><\/p>\n \u015eu hâlde tarih boyunca \u0130slam Ümmeti’nin istikametinde ya\u015fanan tek ve en büyük k\u0131r\u0131lman\u0131n modern dönemde ya\u015fanm\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131n, bu dönemin yukar\u0131daki iki kesitten farkl\u0131 bir hususiyete sahip olmas\u0131yla do\u011frudan ili\u015fkili bulundu\u011funu tespit etmek durumunday\u0131z. Bu hususiyet, yukar\u0131da da i\u015faret etti\u011fim gibi Müslümanlar\u0131n hem topraklar\u0131n\u0131n hem de bilinçlerinin ayn\u0131 anda i\u015fgal edildi\u011fi vak\u0131as\u0131ndan yola ç\u0131k\u0131larak izah edilmelidir. \u0130slam Modernizmi’nin ilk defa, Bat\u0131l\u0131lar’\u0131n fiilî i\u015fgaline maruz kalm\u0131\u015f olan Hindistan (Seyyid Ahmed Han, Çera\u011f Ali, \u015eiblî Numanî, Muhammed \u0130kbal…), M\u0131s\u0131r (Muhammed Abduh, Re\u015fid R\u0131za, Ahmed Mustafa el-Merâ\u011fî, Ahmed Emîn…) gibi co\u011frafyalarda filizlenmi\u015f olmas\u0131 elbette tesadüf de\u011fildir.<\/span><\/p>\n Endonezya’dan Fas’a kadar bütün bir \u0130slam co\u011frafyas\u0131n\u0131n maruz kald\u0131\u011f\u0131 i\u015fgal ve istila, yeryüzünde e\u015fi benzeri görülmemi\u015f bir “sömürgele\u015ftirme” olgusunu da beraberinde getirmi\u015ftir. Dünyan\u0131n kuzeyi güneyini ve bat\u0131s\u0131 do\u011fusunu, tarihte daha önce rastlanmam\u0131\u015f bir tarz ve ölçekte sömürmü\u015f, dilini, kültürel ve medenî varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, yeralt\u0131 ve yer üstü kaynaklar\u0131n\u0131… Hâs\u0131l\u0131 “her \u015feyini” elinden alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/p>\n Buna Oryantalizm’in “mankurtla\u015ft\u0131rma” faaliyetini de ekledi\u011fimizde, “Bat\u0131’ya her \u015feyiyle teslim olmu\u015f bir Do\u011fu” manzaras\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131z\u0131n izah\u0131 kendili\u011finden tebellür etmi\u015f olacakt\u0131r. Art\u0131k ortada fiilî bir durum vard\u0131r: Galipler ve ma\u011fluplar! <\/span><\/p>\n Ma\u011flubiyet psikolojisi ve Din sorgulamas\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Geçmi\u015fte uleman\u0131n, muhtelif zaman, biçim ve seviyelerde ya\u015fanan travmalar\u0131 te\u015fhis ve tedavide benimsedi\u011fi anlay\u0131\u015f \u015fuydu: Dini\/toplumsal hayatta yozla\u015fmaya yol açan her olu\u015fum; dü\u015füncede, zihniyette, inanç ve icraatta bir “bid’at”\u0131n revaç bulmas\u0131ndand\u0131r. Hz. Peygamber (SAV)’den ve Selef’ten tevarüs edilenlerle çeli\u015fen her anlay\u0131\u015f “bid’at”t\u0131r ve Din’den bir unsuru devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakarak onun yerini alm\u0131\u015ft\u0131r.[13] E\u015f-\u015eât\u0131bî’nin el-\u0130’tisâm’\u0131ndan et-Turtû\u015fî’nin Kitâbu’l-Havâdis ve’l-Bida’\u0131na, Ebû \u015eâme’nin el-Bâ’is’inden es-Süyûtî’nin el-Emr bi’l-\u0130ttibâ’\u0131na kadar pek çok monografi, bu te\u015fhis ve tedavi anlay\u0131\u015f\u0131yla kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Hatta \u0130mam el-Gazzâlî’nin \u0130hyâ’s\u0131ndan, Birgivî Muhammed Efendi’nin Tarikat-\u0131 Muhammediyye’sine kadar “genel maksatl\u0131” görünen pek çok çal\u0131\u015fmaya vücut veren esas âmil de yine bireysel ve toplumsal istikameti temin ve muhafaza gayretidir. <\/span><\/p>\n Modern dönemde ya\u015fanan bozgunun sebepleri de elbette sorgulanmal\u0131yd\u0131; sorguland\u0131 da. Ancak ma\u011flubiyet psikolojisi ile yap\u0131lan bu sorgulamay\u0131 benzerlerinden ay\u0131ran önemli noktalar vard\u0131. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda Ümmet’in, “kendisini” de\u011fil de “dinini” sorgulamaya heveslendirilmesi gelir.[14] Zira \u015fartlar ne ilk dönem f\u0131rkala\u015fma hareketlerinin zuhur etti\u011fi, ne de Mo\u011fol ve Haçl\u0131 sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 \u015fartlarla benze\u015fmektedir. Hem içimizden (beynimizden) hem de d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdan ku\u015fat\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu “yeni durum”da buldu\u011fumuz (ya da bize telkin edilen?!), \u0130slam’\u0131n kendisinde veya Ümmet’in din telakkisinde mevcut oldu\u011fu dü\u015fünülen “ar\u0131za” idi!<\/span><\/p>\n Ernest Renan taraf\u0131ndan 19. yüzy\u0131l\u0131n son çeyre\u011finde dile getirilen ve asl\u0131nda bütün Bat\u0131’ya hâkim olan “\u0130slam’\u0131n mani-i terakki” oldu\u011fu dü\u015füncesinin, “ma\u011fluplar” cenah\u0131ndan gördü\u011fü mukabele \u015fu oldu: \u0130slam mani-i terakki de\u011fildir; bir suç varsa miskin, tembel, “mütevekkil” ve \u0130slam’\u0131 yanl\u0131\u015f anlayan Müslümanlar\u0131nd\u0131r![15] Bu savunma tarz\u0131n\u0131n arka plan\u0131nda yatan “terakkiyi mutlakla\u015ft\u0131rma” anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 görmek için belki de 21. yüzy\u0131la kadar beklemek, terakkiyi mümkün k\u0131lan teknoloji devriminin insanl\u0131\u011fa ve dünyaya nelere mal oldu\u011funu bizzat mü\u015fahede etmek gerekecekti.[16] Elbette mesele sadece “terakkinin mutlakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131” ile kalmayacakt\u0131. Zira terakkinin arka plan\u0131nda, ona hayat veren bir “zihniyet” vard\u0131, yani terakki “sebep” de\u011fil, “sonuç”tu; dolay\u0131s\u0131yla mesele, “sebeb”e irca edilmeliydi. <\/span><\/p>\n Muhammed Zâhid el-Kevserî merhum, o ünlü makalesinin “darb-\u0131 mesel” haline gelen ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda, \u0130slam dünyas\u0131nda ya\u015fanan i\u015fbu “din sorgulamas\u0131” maceras\u0131n\u0131n serencam\u0131n\u0131 nefis özetlemi\u015fti: “el-Lâmezhebiyye Kantaratu’l-Lâdiniyye” yani “Mezhepsizlik Dinsizli\u011fin Köprüsüdür.” Nitekim modern dönem “din sorgulamas\u0131” i\u015fe öncelikle mezhepleri san\u0131k sandalyesine oturtmakla ba\u015flad\u0131; mezhepleri birle\u015ftirme fikri ortaya at\u0131ld\u0131, taklid lanetlendi, yeni ictihad ça\u011fr\u0131lar\u0131 yap\u0131lmaya ba\u015flad\u0131.<\/span><\/p>\n Bunun için elbette “yeni ictihad usulleri” gerekiyordu. Zira yerle\u015fik Usul sisteminin \u0130slam dünyas\u0131n\u0131 götürece\u011fi farkl\u0131 bir yer olsayd\u0131, zaten bu ma\u011flubiyet söz konusu olmayacakt\u0131. Geçmi\u015fte yüzy\u0131llar içinde, ya\u015fanan hayat\u0131n ve birbirini besleyen çal\u0131\u015fmalar\u0131n bir muhassalas\u0131 olarak vücut bulmu\u015f Usul çal\u0131\u015fmalar\u0131 bir kenara itildi ve “masa ba\u015f\u0131” mesaileriyle “yeni” Usuller te\u015fkil ve teklif edildi. Ziya Gökalp taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lan ve Halim Sabit taraf\u0131ndan hararetle savunulan “\u0130ctimaî Usul-i F\u0131k\u0131h”[17] ve Hüseyin Naci taraf\u0131ndan tasarlanan Laik Usul-i F\u0131k\u0131h[18] kurgular\u0131 bu aray\u0131\u015flar\u0131n tipik örneklerini te\u015fkil eder. Bütün bu çal\u0131\u015fmalar\u0131n arka plan\u0131nda “modernitenin mutlak do\u011frular\u0131” vard\u0131r ve bütün maharet, Din’den bu arka plan\u0131 beslemeye uygun oldu\u011funa inan\u0131lan unsurlar\u0131n dev\u015firilip kullan\u0131lmas\u0131nda somutla\u015fmaktad\u0131r.<\/span><\/p>\n Bu süreç içinde fark edildi ki, Kur’an ve Sünnet ekseninde olu\u015fmu\u015f bir epistemoloji ve nasslar\u0131 ba\u011flay\u0131c\u0131 kabul eden bir ictihad faaliyeti, art\u0131k zihinsel kodlar\u0131m\u0131z\u0131n biricik tayin edicisi haline gelmi\u015f olan “modern hayat”\u0131n bize dayatt\u0131\u011f\u0131 “de\u011fi\u015fim”i gerçekle\u015ftirmenin imkân\u0131ndan mahrumdur; hatta onu engellemektedir. Bu noktadan itibaren Sünnet’in tespit ve naklindeki insan unsuru ön plana ç\u0131kar\u0131larak bu alan\u0131n “tekinsizli\u011fi” fikri i\u015flendi; kâh rivayetlerin bize intikal sürecinde soru i\u015faretleri bulundu\u011fu söylendi, kâh Sünnet’in tarihselli\u011fi dillendirildi. Sünnet’in Din’deki temel fonksiyonunu fark eden Oryantalistler’in bu noktaya salvo at\u0131\u015f\u0131 yapan çal\u0131\u015fmalar\u0131 da \u0130slam Modernistleri’ne hayatî lojistik destekler sa\u011flad\u0131.<\/span><\/p>\n Ve s\u0131ra kaç\u0131n\u0131lmaz olarak Kur’an’a geldi. “Kaç\u0131n\u0131lmaz olarak”, çünkü “Din sorgulamas\u0131”, önünde veya sonunda Kutsal Kitap sorgulamas\u0131 demektir. Nitekim Bat\u0131’y\u0131 \u015fimdi galip pozisyona getiren Ayd\u0131nlanma’da yap\u0131lan da bu de\u011fil miydi? <\/span><\/p>\n Oryantalizm Modernizm \u0130li\u015fkisi<\/span><\/strong><\/p>\n Söz buraya gelmi\u015fken \u0130slam dünyas\u0131n\u0131 yanl\u0131\u015f bir sorgulamaya iten Oryantalizm ile bu sorgulamay\u0131 yapan Modernizm (\u0130slam Modernizmi) aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi i\u015faretleyen bir-iki iktibas yapmak faydadan hali olmayacak: <\/span><\/p>\n 1953 y\u0131l\u0131nda \u0130.Ü. Edebiyat Fakültesi’nin davetlisi olarak geldi\u011fi \u0130stanbul’da bir seri konferans vererek, Bat\u0131’daki \u0130slamiyat çal\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 anlatan ünlü \u0130ngiliz \u015farkiyatç\u0131s\u0131 Alfred Guillaume \u015föyle diyordu: “Hristiyanl\u0131\u011f\u0131n ve men\u015felerinin tetkiki, \u0130lahî vahiy, ilham, rivayetlerin s\u0131hhati ve Kitab-\u0131 Mukaddes’in otoritesi gibi mevzulara kar\u015f\u0131 ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z vaziyet üzerinde muazzam bir tesir yapt\u0131\u011f\u0131 için, garpl\u0131 âlimlerin ekseriyeti taraf\u0131ndan var\u0131lan neticeleri k\u0131saca zikretmeyi münasip görmekteyim. Zira anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 üzere, kendi dinlerinin men\u015felerini incelemekte kulland\u0131klar\u0131 tenkit \u015fekli, di\u011fer dinlerin tenkitlerine de tatbik edilebilecektir. Orta ça\u011flarda Kitab-\u0131 Mukaddes’e kar\u015f\u0131 ald\u0131klar\u0131 vaziyette, Hristiyanlarla Müslümanlar aras\u0131nda büyük bir fark yoktu. Her iki taraf da sahip olduklar\u0131 mukaddes kitaplardaki her kelimenin, Allah taraf\u0131ndan peygamberlere vahiy ile imla ve telkin edildi\u011fine inan\u0131yorlard\u0131 ve bu sebeple onlar\u0131 tenkit etmek küfürdü. \u0130tiraz edilmeden kabul edilmeliydiler. Mamafih tefsirleri iki din mensuplar\u0131n\u0131n dinî reislerinin ellerinde bulunuyordu. Hristiyanlarla Müslümanlar\u0131n mühim bir ekseriyetinin görü\u015fü hâlâ budur, fakat garpl\u0131 din alimlerinin görü\u015fü bu de\u011fildir. Bu âlimlerin mukaddes kitaplara kar\u015f\u0131 ald\u0131klar\u0131 vaziyeti k\u0131sa olarak \u015fu \u015fekilde hülasa edebiliriz: 1) \u0130lham edilenler kitaplar de\u011fil, insanlard\u0131r. 2) \u0130nsanlar hataya maruzdurlar, bu sebeple yaz\u0131lar\u0131n, mukaddes kitaplar\u0131 tertip edenlerin bilgi eksikli\u011finden do\u011fan hatalar\u0131 ihtiva etmeleri tabiidir. 3) Peygamberlerin yazd\u0131klar\u0131 kendi zamanlar\u0131n\u0131 aksettirir. 4) Allah, peygamberlere kelimelerle de\u011fil, fakat onlar\u0131n be\u015ferî zihinlerine bin vahiy ile hitap etmi\u015ftir ve insan zihni bu tebli\u011fi, fert olarak peygamberin ifade \u015fekline göre tertip etmeye zorlanm\u0131\u015ft\u0131r. 5) Dinde, benimsenmesi için insan\u0131n çap\u0131na göre derecelerle nakledilmi\u015f bulunan bir tekâmül vard\u0131r. 6) Dinde, umde ve telkinlerin baz\u0131lar\u0131 geçici bir manaya sahiptirler. Hâlbuki varl\u0131ktan ve Allah’\u0131n mükemmel tabiat\u0131ndan bahseden di\u011ferleri adalet, merhamet, a\u015fk ve iyilik hakk\u0131ndaki ahlâki emirler kadar ebedidirler…”[19]<\/span><\/p>\n 1985 y\u0131l\u0131nda \u0130zmir’de yap\u0131lan Uluslararas\u0131 Birinci \u0130slam Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Sempozyumu’na kat\u0131lan bir di\u011fer ünlü Oryantalist Montgomery Watt’\u0131n telkinleri de farkl\u0131 de\u011fildir: “Hristiyan ilim adamlar\u0131n\u0131n büyük ço\u011funlu\u011fu \u015fimdi art\u0131k (kutsal metinlere uygulanan, E.S.) tarihî ve edebî tenkidin iman\u0131 zay\u0131flatmad\u0131\u011f\u0131; bilakis onun birçok yönlerinin daha derinlemesine anla\u015f\u0131lmas\u0131na sevk etti\u011fi görü\u015fünü kabul etmektedirler. Bunlar\u0131n burada zikredilmesinin sebebi, son bir-iki yüzy\u0131lda Hristiyan ilim âleminde neler olup bitti\u011fi hakk\u0131nda, Müslüman ilim adamlar\u0131n\u0131n bilgi sahibi olmalar\u0131n\u0131n önemli olmas\u0131d\u0131r. \u0130lk bak\u0131\u015fta dini inanca dü\u015fman gibi görünen ilmi metotlar, sonunda dini hakikatlerin daha bir derinli\u011fine ve geli\u015fmi\u015f bir \u015fekilde de\u011ferlendirilerek anla\u015f\u0131lmas\u0131na sevk eder olmu\u015ftur…”[20]<\/span><\/p>\n Kur’an ayetlerinin Hz. Peygamber (SAV)’in tarihsel ki\u015fili\u011fi ile \u015fu veya bu \u015fekilde ili\u015fkilendirilmesi tam da Oryantalistler’in \u0131srarla telkin etti\u011fi \u015feydir. Zira e\u011fer bu nokta Müslümanlara kabul ettirilebilirse, Kur’an ile \u0130ncil’ler e\u015fit konuma getirilmi\u015f olacak, dolay\u0131s\u0131yla Kur’an’\u0131n da “herhangi bir metin” gibi tenkit edilebilmesi mümkün hale gelecektir. Bu ise Kur’an’\u0131, ba\u015fka herhangi bir sistemde rahatl\u0131kla tesadüf edilebilecek “ilkeler”e indirgeyecektir: Ahlâkilik (Hristiyanl\u0131k, Budizm vd.), aklîlik (Modernite), adalet (kim d\u0131\u015flar?) gibi genel ilkeleri ihtiva etmek d\u0131\u015f\u0131nda bugün için insanl\u0131\u011fa hiçbir \u015fey söylemeyen bir kitab\u0131n “evrenselli\u011fi”ni tekrar edip durman\u0131n, bir anlam içerip içermedi\u011fi sorusu bu noktada son derece anlaml\u0131 olacakt\u0131r.<\/span><\/p>\n Burada örnek olarak zikredilen konu\u015fmalardan çok daha eskilere giden Oryantalist telkinlerin, beklenen yank\u0131y\u0131 bulmas\u0131 uzun sürmemi\u015f ve \u0130slam dünyas\u0131nda bu fikirleri, hatta yer yer daha ileri üslup ve tarzlarda dillendiren “yerli Oryantalistler” zuhur etmi\u015ftir. <\/span><\/p>\n Kur’an’\u0131n Be\u015ferili\u011fi\/Tarihselli\u011fi<\/span><\/strong><\/p>\n Bir metnin tarihsel tenkit faaliyetinin konusu yap\u0131lmas\u0131, o metnin belli tarihsel \u015fartlarda vücut buldu\u011fu ön kabulüne dayan\u0131r. Hristiyan ilim adamlar\u0131n\u0131n tarihsel tenkit metodunu \u0130ncil metinlerine uygulamas\u0131nda, bu aç\u0131dan yad\u0131rganacak herhangi bir nokta yoktur. Hristiyan zihninde, “kelimesi kelimesine vahyedilmi\u015f metin” tasavvuruna yer olmad\u0131\u011f\u0131ndan, tarihsel tenkit metodunun \u0130ncil’e uygulanmas\u0131 demek, onu kaleme alan\u0131n (Matta, Markos, Luka veya Yuhanna) tarihsel ki\u015fili\u011fi ile metin aras\u0131ndaki ili\u015fkinin analizi demektir. \u0130ncil yazar\u0131 metni kaleme al\u0131rken hangi sosyokültürel ve çevresel faktörlerden, hangi inanç unsurlar\u0131ndan ve siyasi, ekonomik… vb. \u015fartlardan etkilenmi\u015ftir? “Sinoptik” denen Matta, Markos ve Luka \u0130ncilleri aras\u0131nda ilgi çekici benzerlikler mevcutken, Yuhanna \u0130ncili’nin onlardan her \u015feyiyle (dili, üslubu, kavramsal örgüsü, sistemati\u011fi… ile) farkl\u0131 olu\u015funu izah etmenin ba\u015fka bir yolu olabilir mi?.. <\/span><\/p>\n Bu dü\u015fünce bir Hristiyan için ne kadar normal ise, bir Müslüman için de o kadar anormaldir. Zira Kur’an, kendisinden önceki kitaplar\u0131n tahrif edildi\u011fi gerçe\u011fini vurgular[21] ve kendisinin be\u015fer sözü olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 çizer.[22] Hal böyleyken Kur’an’a inand\u0131\u011f\u0131n\u0131 söyleyen bir ilim adam\u0131n\u0131n, Kur’an’\u0131n “hem tamam\u0131yla Allah kelâm\u0131 hem de ola\u011fan anlamda tamam\u0131yla Hz. Muhammed’in kelâm\u0131” <\/strong>oldu\u011funu[23] ve “Allah’\u0131n tarih içinde cereyan eden durumlara, Peygamber’in zihni vas\u0131tas\u0131yla verdi\u011fi cevap” <\/strong>oldu\u011funu söylemesi[24] itiraf etmeliyiz ki, gölün maya tuttu\u011funun ifadesidir. <\/span><\/p>\n Kur’an’\u0131n tamam\u0131yla Allah kelâm\u0131 oldu\u011funu[25] yahut “Kur’an”\u0131n \u0130lahi, “Mushaf”\u0131n ise be\u015ferî oldu\u011funu söyleyenler,[26] hatta sadece Kur’an’\u0131n de\u011fil, “Allah tasavvurunun” dahi tarihsel oldu\u011funu dillendirecek kadar ileri gidenler[27] gibi bu vadide birbirinden önemli farkl\u0131l\u0131klarla ayr\u0131lan bir dizi yakla\u015f\u0131m\u0131n yolu, “tarihsellik” ortak zemininde kesi\u015fmektedir.<\/span><\/p>\n Sonuç yerine<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130tikadi alanda son derece “radikal” bir dönü\u015füm sa\u011flam\u0131\u015f ve günlük hayat\u0131n detaylar\u0131nda bile[28] putlara müracaat edecek kadar \u015firke bulanm\u0131\u015f bir toplumu, çok k\u0131sa bir süre içinde Tevhid’e çekmi\u015f olan Kur’an’\u0131n, hem de kendisine tam anlam\u0131yla “teslim olmu\u015f” bir nesil olu\u015fturmu\u015fken, hukuki düzenlemeleri ilânihaye devam edecek biçimde yerle\u015ftirmemi\u015f olmas\u0131n\u0131 nas\u0131l aç\u0131klayabiliriz? Açal\u0131m: E\u011fer faiz yasa\u011f\u0131 tarihsel ise, insanl\u0131\u011f\u0131n bir gün; faizsiz i\u015flemesi mümkün olmayan bir ekonomi modelini uygulamaya ba\u015flayaca\u011f\u0131n\u0131 bilen Yüce Allah faizi niçin “bir süreli\u011fine” haram k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r? O dönemin toplumsal\/ekonomik yap\u0131s\u0131nda zararl\u0131 oldu\u011fu halde, “faiz bugün bu özelli\u011fini yitirmi\u015ftir” mi diyece\u011fiz, yoksa Fazlur Rahman’\u0131n “O toplum ancak o kadar ileri götürülebilirdi, fazla de\u011fil” tarz\u0131ndaki “m\u0131\u015f gibi yapan” aç\u0131klamas\u0131na m\u0131 ba\u015fvuraca\u011f\u0131z? E\u011fer mutlak ilmi ve mutlak kudretiyle geçmi\u015fi ve gelece\u011fi ku\u015fatm\u0131\u015f bir “Allah”a samimi bir \u015fekilde inan\u0131yorsak bu sorunun cevab\u0131n\u0131 dürüstçe vermek durumunday\u0131z.<\/span><\/p>\n Kur’an’\u0131n tarihselli\u011finin kabul edilmesinin, mucizenin reddinden ahkâm\u0131n ilgas\u0131na kadar bir dizi temelli ar\u0131zay\u0131 do\u011furmas\u0131 kaç\u0131n\u0131lmazd\u0131r. Ayn\u0131 yakla\u015f\u0131m, olguyu nassa takdim eden (bir anlamda nass\u0131 olgunun belirledi\u011fini söyleyen) Nasr Hâmid Ebû Zeyd’de de, metni okuyucunun elinde kadavra mesabesine indirgeyen Muhammed Âbid el-Câbirî’de de[29] görülmektedir. Hatta Hasan Hanefi örne\u011finde gördü\u011fümüz gibi[30] Allah tasavvuruna kadar “sündürülmü\u015f” bir antropolojik okuma, ancak tarihselli\u011fi bütün bir sistemin temeline yerle\u015ftirmekle mümkün olabilecektir. <\/span><\/p>\n Modernistler’in, Kur’an’\u0131, onun ilk ve en yetkili mübeyyini olan Sünnet’ten bile ar\u0131nd\u0131rmay\u0131 telkin eden yakla\u015f\u0131m\u0131, gelinen noktada “gayri \u0130slami” bir Kur’an anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 intaç etmi\u015ftir. Kur’an’\u0131n Sünnet’ten, nüzul sürecinin canl\u0131 \u015fahitleri olan Sahabe’nin de\u011ferlendirmelerinden ve 1400 y\u0131ll\u0131k birikimden yal\u0131t\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini söylemek, asl\u0131nda devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131lmaya çal\u0131\u015f\u0131lan unsurlar\u0131n yerine modern de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131n Kur’an’\u0131 ku\u015fatmas\u0131n\u0131 istemektir. Öyleyse tart\u0131\u015fma, Kur’an’\u0131n bizden ne istedi\u011fini anlamaya çal\u0131\u015f\u0131rken sözünü etti\u011fimiz unsurlar\u0131n m\u0131, yoksa modern de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131n m\u0131 bize rehberlik etmesi gerekti\u011fi üzerinde cereyan etmelidir.<\/span><\/p>\n Yukar\u0131da bir nebze i\u015faret edilmi\u015f olan “f\u0131rkala\u015fma” vak\u0131as\u0131, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z durumun, tarihin tekerrürünü istemekten farks\u0131z oldu\u011funu dü\u015fündürmektedir. Kur’an’\u0131, Sünnet’ten ve Sahabe’nin otoritesinden ba\u011f\u0131ms\u0131z bir okumaya tabi tutmak, yap\u0131lan i\u015fin Kur’an taraf\u0131ndan tensip edilip edilmedi\u011fi üzerinde dü\u015fünmenin önemi bir yana, tümü de görü\u015flerini Kur’an’a dayand\u0131ran itikadi f\u0131rkalar\u0131n ça\u011fda\u015f versiyonlar\u0131na davetiye ç\u0131karmaktan ba\u015fka bir anlam ifade etmeyecektir. <\/span><\/p>\n Modern dönemde \u0130slam ülkelerinin hemen tamam\u0131nda modernle\u015fme projeleri uygulamadad\u0131r ve süreç iki as\u0131rdan daha fazla bir zamandan beri i\u015flemektedir. Gelinen noktada \u0130slam ad\u0131na kayda de\u011fer bir kazan\u0131m olmu\u015f mudur? Müslümanlar\u0131n, kendi de\u011ferleri üzerine in\u015fa etti\u011fi bir dünyadan, bir kültür ve medeniyet hamlesinden bahsedebiliyor muyuz? \u0130slam’\u0131n evrensel diriltici solu\u011funu dünyaya ta\u015f\u0131mak ad\u0131na neler yapabildik? <\/span><\/p>\n Bu ve benzeri sorular\u0131n cevab\u0131, modernle\u015fme maceram\u0131z\u0131n Kur’an anlay\u0131\u015f\u0131na taalluk eden yan\u0131 itibariyle dünyaya yans\u0131mas\u0131n\u0131 ortaya koyacakt\u0131r. Bir de konunun “içe dönük” yan\u0131 var. Bu zaman zarf\u0131nda ilmimiz, irfan\u0131m\u0131z, dindarl\u0131\u011f\u0131m\u0131z, takvam\u0131z artt\u0131 m\u0131, azald\u0131 m\u0131? Her harfine sevap ald\u0131\u011f\u0131m\u0131za inanarak Kur’an okurken; en az\u0131ndan kalp rikkati, ruh inceli\u011fi ya\u015fard\u0131k. Kur’an’\u0131 tarihsel ilan edeli beri onu da kaybettik. <\/span><\/p>\n Belki ba\u015flang\u0131c\u0131 yine oradan yapabiliriz; ne dersiniz?<\/span><\/p>\n Kur’an’\u0131 Yanl\u0131\u015f Anlaman\u0131n \u0130deolojik Sebepleri<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130nsanlar farkl\u0131 anlama kabiliyetlerine sahiptirler. Kimi riyazi meseleleri, kimi içtimai hususlar\u0131, kimi de iktisadi konular\u0131 kolayl\u0131kla idrak edebilir. Herkes farkl\u0131 bir alanda mütebahhirdir. Gazali gibi ilgilendi\u011fi bütün ilimleri “eba’d-\u0131 selase”si ile kavrayan âlimler ilim tarihinin \u015faz kahramanlar\u0131d\u0131r. <\/span><\/p>\n Ademo\u011flu; “anlamaktan aciz oldu\u011funu” anlay\u0131nca, büyük olu\u015flara kap\u0131 aralar. Kalbin daral\u0131p, zihnin durdu\u011fu anlarda; bazen bir yerine, bin “olu\u015f” zuhur eder. Gecenin zifiri karanl\u0131\u011f\u0131nda aya\u011f\u0131n\u0131n üzerini göremeyenler, çakan bir \u015fim\u015fekle kilometrelerce öteye uzan\u0131r. <\/span><\/p>\n \u0130rfana ula\u015fmak bir “mevhibe-i Rahmani”dir. Büyük ruhlu âlimlerin dahi bilemeyece\u011fi meseleler vard\u0131r. Hakikat \u015fu ki “her bilenin üzerinde bir bilen” olmu\u015ftur. Bütün anlama faaliyetlerinin durdu\u011fu bir nokta var ki oras\u0131 akl\u0131n “Sidre-i Münteha”s\u0131d\u0131r. Onu tan\u0131mak anlaman\u0131n imkân ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 belirler. <\/span><\/p>\n Kur’an’\u0131n vahy edili\u015finin yegâne gayesi anla\u015f\u0131lmakt\u0131r. \u0130slami ilimler tertip ve tanzim edilirken, muhataplar\u0131n anlamas\u0131 esas al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu çerçevede \u0130slam’\u0131n erken as\u0131rlar\u0131ndan itibaren do\u011fru anlamay\u0131 temin edecek usuller tespit ve telif edilmi\u015ftir. F\u0131k\u0131h, Tefsir ve Hadis usulleri bu ba\u011flamda vücut bulmu\u015flard\u0131r. Bunlar\u0131 tan\u0131madan okuyup-yazanlar\u0131n, meselelerin mantûk ve mefhumunu do\u011fru anlamalar\u0131, en az yanl\u0131\u015f anlamalar\u0131 kadar muhtemeldir.<\/span><\/p>\n Oryantalizmin gücü, tedrisat\u0131n zay\u0131flamas\u0131, talebelerin usul bilgilerini kavramadan icazet almalar\u0131 yanl\u0131\u015f anlamay\u0131 tetiklemi\u015ftir. Öyle ki; yanl\u0131\u015f anlama, do\u011fru anlaman\u0131n yerini alacak kadar \u015fuyu’ bulmu\u015ftur. F\u0131k\u0131htan Kelama, Tefsirden Siyere kadar telif edilen binlerce eser, yanl\u0131\u015f anlaman\u0131n ma\u011fduru olmu\u015ftur. <\/span><\/p>\n Yanl\u0131\u015f anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmeyen ve bu yüzden hatay\u0131 yegâne do\u011fru olarak addeden zümre, sorun çözmekten ziyade sorun üretmektedir. Uleman\u0131n yerine ihdas edilen akademisyen-ayd\u0131n kesim, iki as\u0131rd\u0131r etkin olmas\u0131na ra\u011fmen, çözüm bekleyen meselelerde bir ilerleme kaydedememi\u015ftir. Ne \u0130slam co\u011frafyas\u0131n\u0131n madden kalk\u0131nmas\u0131 gerçekle\u015fti ne de ilim, fikir ve sanatta kal\u0131c\u0131 eserler veren mucit-müellifler yeti\u015fti. <\/span><\/p>\n Dünya milletleri; yeniden var olu\u015f projelerini haz\u0131rlarlarken, medeni birikimlerini temel al\u0131p, yenilenmelerini onun üzerine kurdular. Yani geleneklerini do\u011fru anlamay\u0131, yenilenmenin hareket noktas\u0131 kabul ettiler. Bat\u0131; Rönesans’\u0131n\u0131 gerçekle\u015ftirmeden önce, mevcut birikimini tahlil ve terkip edecek anlay\u0131\u015f usulünü tespit etti. \u0130slam’dan ald\u0131\u011f\u0131 do\u011frularla kilisenin bakiyesini birle\u015ftirerek Dekart’\u0131, Kant’\u0131 yeti\u015ftirdi. Bat\u0131’n\u0131n Rönesans’\u0131 öz itibariyle yanl\u0131\u015ftan kurtulma hareketi oldu\u011fundan, ayd\u0131nlar medeni birikimlerini yeni usule göre okumada \u015fartl\u0131 davranmad\u0131lar. Ciddi bir öz-posa ayr\u0131m\u0131na gittiler. <\/span><\/p>\n Kilisenin üretti\u011fi yanl\u0131\u015ftan kurtulurken akl-\u0131 selimi kullanan Bat\u0131, \u0130slam’\u0131n hakikatini al\u0131rken ayn\u0131 samimiyeti göstermedi. Ahd-i Cedit yerine Gazali’yi okuyan kilise talebeleri; \u0130slam’dan istifadeyi, \u0130slam’\u0131n do\u011frular\u0131n\u0131 kiliseye mal etmek ve kilisenin hâkimiyeti için kullanmak \u015feklinde anlad\u0131. Bunun için yenile\u015fmeleri, nisbi bir ar\u0131nmayla s\u0131n\u0131rl\u0131 kald\u0131.<\/span><\/p>\n \u0130slam co\u011frafyas\u0131nda zuhur eden yenile\u015fme aray\u0131\u015flar\u0131; Bat\u0131’n\u0131n \u0130slam’dan ald\u0131\u011f\u0131 ve kiliseye uyarlad\u0131\u011f\u0131 usulü, kilise format\u0131nda kabul edip \u0130slam’a tatbik etti. Muharref Kilise kültürünü k\u0131smi manada tashih eden esaslar, sahih \u0130slami birikimi muharref bir yap\u0131ya dönü\u015ftürdü. T\u0131pk\u0131; “Hasta bir adama verilen ilaçlar; k\u0131smi manada iyile\u015fmeye neden oluyor diye, ayn\u0131 ilaçlar\u0131 sa\u011fl\u0131kl\u0131 adamlara da uygulay\u0131p, onlar\u0131n sa\u011fl\u0131klar\u0131n\u0131 bozmak” gibi. <\/span><\/p>\n \u0130slam co\u011frafyas\u0131n\u0131n daimi krizler ya\u015famas\u0131na sebep olan bu yanl\u0131\u015f anlama gelene\u011finin arka plan\u0131nda birçok neden vard\u0131r. Her \u015feyden önce insanlar; farkl\u0131 “niyet”, “teakkul” ve “tefakkuh”a sahiptirler. Herkes kapasitesine göre hakikatten pay al\u0131r. Kimi kas\u0131tl\u0131 olarak, kimi de sehven yanl\u0131\u015f anlar. Yanl\u0131\u015f anlama nedenleri farkl\u0131d\u0131r fakat netice ayn\u0131d\u0131r: “mülevves bilgi”. \u0130nsan bu bilgiyi ö\u011frenme ya da taklit yoluyla sahiplenir. <\/span><\/p>\n Allah Teala’n\u0131n “mübelli\u011f” olman\u0131n yan\u0131nda, “mübeyyin” s\u0131fat\u0131yla da gönderdi\u011fi Hz. Resulûllah, Kur’an’\u0131 ya\u015fayarak izah etmesine ra\u011fmen, insanlar Kur’an’\u0131n en aç\u0131k hükümlerinde dahi zaman zaman niza’ ettiler. Kaderiye’den Cebriye’ye, \u015eia’dan Mu’tezile’ye kadar birçok mezhep, bu nev’i yanl\u0131\u015f anlamadan kaynaklanan nizalarla doludur. <\/span><\/p>\n \u0130lmin ve gerçe\u011fin kudretine kafa tutan yanl\u0131\u015f anlamay\u0131, hangi nedenler besler ya da insanlar niçin yanl\u0131\u015f anlar. Bunu örnekler ba\u011flam\u0131nda tahlil edelim.[31]<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130deolojik Okuma<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130nsanlar küçük ya\u015flarda taklit yoluyla ya da farkl\u0131 telkinlerin etkisinde kalarak benimsedikleri ideolojileri, ilerleyen ya\u015flar\u0131nda savunmay\u0131 vazife kabul ederler. Hatta bunun için Ayet ya da Hadisleri en olmaz \u015fekillerde te’vil etmekten geri durmazlar. Bu nev’i müevvillerin ço\u011fu, yapt\u0131klar\u0131n\u0131n do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131na müdriktirler. Fakat ideolojilerini ya\u015fatma u\u011fruna Kur’an’\u0131 gözden ç\u0131kar\u0131rlar. <\/span><\/p>\n Mazisinde Cah\u0131z gibi Arap Dili’nin inceliklerine vak\u0131f edebiyatç\u0131lar\u0131 bar\u0131nd\u0131ran Mu’tezile, “Esasu’l-Bela\u011fa” gibi \u015faheserler kaleme alan Zemah\u015feri’nin elinde büyük yanl\u0131\u015flara imza atm\u0131\u015ft\u0131r. Zemah\u015feri; Kur’an’daki “ceale” fiilinin “yaratt\u0131” anlam\u0131na gelmedi\u011fini bilmesine ra\u011fmen, mezhebini destekleyebilmek için “Biz Onu Arapça Kur’an indirdik.”[32]<\/em><\/strong> Ayetini; “Biz onu Arapça Kur’an yaratt\u0131k” \u015feklinde aç\u0131klam\u0131\u015f ve me\u015fhur tefsirine “Hamd; Kur’an’\u0131 yaratan Allah’a mahsustur.” diye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.[33]<\/span><\/p>\n Farkl\u0131 anlay\u0131\u015flar\u0131n etkisinde kalan günümüz müfessirlerinin birço\u011funda, ayn\u0131 yakla\u015f\u0131m maalesef ki mevcuttur. Yanl\u0131\u015f yapt\u0131klar\u0131n\u0131 bildikleri hâlde, tahrife devam etmektedirler. <\/span><\/p>\n Hurafeleri Mutlak Do\u011fru Kabul Etme<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130nsanlar, içinde do\u011fduklar\u0131 cemiyetin de\u011ferlerini içselle\u015ftirir, hurafelere de kutsall\u0131k isnat ederler. Cahiliyye toplumunun, \u0130slam’\u0131n do\u011frular\u0131n\u0131 idrak edememesinin arka plan\u0131nda bu yakla\u015f\u0131m vard\u0131r. <\/span><\/p>\n “Sizin \u0130lah\u0131n\u0131z bir tek \u0130laht\u0131r. O’ndan ba\u015fka \u0130lah yoktur.”<\/span><\/em><\/strong> ayeti inince, Mekkeli mü\u015frikler onu anlamakta güçlük çektiler. Çünkü onlara göre ilah insanlar\u0131n görüp ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve kendi dünyalar\u0131na ait bir varl\u0131k olmal\u0131yd\u0131. \u0130lah büyük kalabal\u0131klara sahip olamazd\u0131. Bu yüzden, Kur’an’\u0131n bildirdi\u011fi ve bütün insanlar\u0131 kapsayan Allah Azze ve Celle’yi anlayam\u0131yorlard\u0131. Nitekim; “Tek bir \u0130lah bu kadar insana nas\u0131l yeter” diye itiraz ediyor[34] Tevhide akli deliller istiyorlard\u0131. Onlar\u0131n talebi ard\u0131ndan \u015fu ayet nazil oldu: “\u015eüphesiz, göklerin ve yerin yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131nda, gece ile gündüzün birbiri ard\u0131nca geli\u015finde, insanlara yarar sa\u011flayacak \u015feylerle, denizde yüzen gemilerde, Allah’\u0131n gökyüzünden indirip kendisiyle ölmü\u015f topra\u011f\u0131 diriltti\u011fi ya\u011fmurda, yeryüzünde her çe\u015fit canl\u0131y\u0131 yaymas\u0131nda, rüzgârlar\u0131 ve gökle yer aras\u0131ndaki emre amade bulutlar\u0131 evirip çevirmesinde, elbette dü\u015fünen bir topluluk için deliller vard\u0131r.”[35]<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n Günümüz Kur’an muharriflerinin \u0130slam alg\u0131s\u0131 Mekkelilerle ayniyet arz etmektedir. Zira onlar, oryantalizmin \u0130slam aleyhinde telif ettikleri fikirleri önce kabullendiler, sonra da onlar\u0131 baz alarak \u0130slam’\u0131n mutlak do\u011frular\u0131n\u0131 reddettiler. Nüzul-ü \u0130sa’dan Ehl-i Kitab’\u0131n Cennet’e girme meselesine kadar birçok mevzu, bu bâba dahil edilebilir.<\/span><\/p>\n Makam Sevdas\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n Her din ve ideolojinin kendi çap\u0131nda kanaat önderleri vard\u0131r. Onlar, nüfuzlar\u0131n\u0131 kullanarak insanlar üzerinde bask\u0131 kurarlar. Mevkilerini kaybetmemek için de yanl\u0131\u015f oldu\u011funu bildikleri birçok meseleyi hakikat zarf\u0131 içerisinde sunarlar.<\/span><\/p>\n Yahudilerin âlimleri Hz. Resulûllah’\u0131 “öz o\u011fullar\u0131n\u0131 tan\u0131d\u0131klar\u0131 gibi tan\u0131malar\u0131na”[36] ra\u011fmen makamlar\u0131n\u0131 korumak ve tebaalar\u0131n\u0131 kaybetmemek için O’nun (SAV) Tevrat’taki s\u0131fatlar\u0131n\u0131, z\u0131tlar\u0131yla de\u011fi\u015ftirdiler. \u0130nsanlar sorunca da de\u011fi\u015ftirdikleri s\u0131fatlar\u0131 gösterdiler.[37]<\/span><\/p>\n Tarih; iman zafiyeti ya\u015fayan birçok müellifin, makam sevgisiyle hakikati çarp\u0131tt\u0131\u011f\u0131na tan\u0131kl\u0131k etmi\u015ftir. Yahudiler Tevrat’\u0131, Hristiyanlar \u0130ncil’i menfaatlerinin devam ve bekas\u0131 için de\u011fi\u015ftirdiler. Abdullah b. Übeyy b. Selül zihniyetiyle ayn\u0131 ameliyeyi Kur’an’a da tatbik etmek istediler. Fakat Kur’an’\u0131n “Mushaf” haline getirilmesi, fiili tahrife mâni oldu. Onlar da te’vil yoluyla tahrifi denediler. Ve neticede ortaya y\u0131\u011f\u0131nla mezhep ç\u0131kt\u0131. Hepsi birtak\u0131m bât\u0131l te’villerle me\u015fruiyetini Kur’an’a nisbet etti.<\/span><\/p>\n \u0130slami \u0130limleri tedris eden, fakat okudu\u011fu Kur’an bo\u011faz\u0131ndan a\u015fa\u011f\u0131ya geçmeyen birçok akademisyen; yapt\u0131klar\u0131n\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu bilmesine ra\u011fmen, yanl\u0131\u015f\u0131 hakikat niyetine müdafaaya devam ediyor. <\/span><\/p>\n Kur’an’\u0131n Bir K\u0131sm\u0131n\u0131n Yeterli Olaca\u011f\u0131n\u0131 Zannetme<\/span><\/strong><\/p>\n Hevalar\u0131na esir olan baz\u0131 insanlar; ayetlerin bir k\u0131sm\u0131na iman etmenin, mü’min kalabilmek için yeterli oldu\u011funu dü\u015fünür. Namaz, oruç, hac ve zekât gibi emirleri yerine getirir, fakat faizin haram oldu\u011funu kabullenemez. \u0130slam’\u0131n sosyal hayata müdahil olmas\u0131na r\u0131za göstermez. <\/span><\/p>\n Tasavvuru bir örnek çerçevesinde mü\u015fahhasla\u015ft\u0131rmak gerekirse, \u015funlar söylenebilir: Ben-u Kurayza ve Ben-u Nadir karde\u015f iki Yahudi cemaatiydi. Aralar\u0131nda zuhur eden ihtilaflar neticesinde birbirlerinden uzakla\u015fm\u0131\u015f, her biri di\u011ferinin \u015ferrinden korunmak için, Arap kabileleriyle birliktelik anla\u015fmalar\u0131 imzalam\u0131\u015flard\u0131. Bu çerçevede; Ben-u Nadir Hazreç ile, Ben-u Kurayza da Evs kabilesi ile yak\u0131nla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Aralar\u0131nda sava\u015f patlak verdi\u011finde; anla\u015fma gere\u011fi Ben-u Nadir Hazreç’in, Ben-u Kurayza da Evs’in saf\u0131nda sava\u015fa kat\u0131l\u0131rd\u0131. Muharebe etmemeye, birbirlerini yurtlar\u0131ndan ç\u0131karmamaya dair Allah’a söz vermelerine ra\u011fmen; güçlü olan zay\u0131f\u0131 öldürür, yurdundan sürer, mallar\u0131n\u0131 gasp ederdi. Tevrat’ta haram olmas\u0131na ra\u011fmen, bunu yapmaktan istinkâf etmezlerdi. Harp bitince de galip gelen Yahudiler, anla\u015fmal\u0131 Arap kabilesinin elindeki Yahudi esirleri fidye vererek kurtar\u0131rlard\u0131. Kendilerine; sava\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z insanlar\u0131 niçin fidye vererek kurtar\u0131yorsunuz?<\/em> dendi\u011finde Tevrat’ta kendilerine böyle emredildi\u011fini, ona göre amel ettiklerini<\/em> söylerlerdi.[38]<\/span><\/p>\n