<\/p>\n
TAR\u0130H KAVRAMI<\/span><\/strong><\/p>\n VE<\/span><\/strong><\/p>\n OSMANLI MAHKEME KAYITLARI<\/span><\/strong><\/p>\n <\/span><\/strong><\/p>\n Tarih, bir milletin ortak beyni ve birikimi yerindedir. Darwinist kaynakl\u0131 bir soysuzluk ve solculuk tak\u0131nt\u0131s\u0131yla kendi geçmi\u015fini inkâra kalk\u0131\u015fan ve tarihiyle ba\u011flar\u0131n\u0131 koparan toplumlar, haf\u0131zalar\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f insanlar gibidir. Bu kafada olanlar\u0131n art\u0131k onurlu ve olumlu bir gelecek kurmalar\u0131 da mümkün de\u011fildir. En önemli, en gerçekçi ve en güvenilir tarih kaynaklar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda Kur’an-\u0131 Kerim <\/span><\/strong>k\u0131ssa<\/span><\/strong>lar\u0131 gelir. Kur’an-\u0131 Kerim’in KISSA içerikli surelere, yani geçmi\u015f Peygamberlerin ve ümmetlerin ibretli ve hikmetli hayat hikâyelerine s\u0131kl\u0131kla yer vermesi, \u0130slam tarihçili\u011finin temelini te\u015fkil etmi\u015ftir. Yüce Kitab\u0131m\u0131zda “K\u0131ssa” ve türevlerinin 30 kadar ayette geçmesi tarihi bilgi ve belgelerin önemine i\u015farettir.<\/span><\/strong><\/p>\n Evet, milletlerin en önemli kuvvet ve medeniyet kaynaklar\u0131ndan biri de elbette tarihleridir. Tarih, milletin ortak karakter ve kabiliyetini ve ya\u015fam kriterlerini gösterir. Toplumlar, millet olarak varl\u0131klar\u0131n\u0131 devam ettirebilmek için tarihlerine dayanmak mecburiyetindedir. Bir millette kök ve kültür duygusunu ve gelecek tasavvurunu uyand\u0131ran tarihtir. Bu duygu, birey veya toplumda bir millete mensubiyet ve aidiyet bilincini canl\u0131 tutar ve onu derinle\u015ftirir. \u0130\u015fte bu müspet Milliyetçiliktir.<\/span><\/strong> Tarih bilincine ise tarih bilgisi olmadan ula\u015f\u0131lmas\u0131 mümkün de\u011fildir. Ve tabi kuru tarih bilgisine sahip olmak da tarih bilincine sahip olmak demek de\u011fildir. Milletlerin ortak ruhunu, varl\u0131k ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k \u015fuurunu meydana getiren, besleyen ve zenginle\u015ftiren kuru tarih bilgisi de\u011fil, tarihteki hadiselere ve geçmi\u015ften kalan her \u015feye, bugünün ihtiyaçlar\u0131na göre getirilmi\u015f do\u011fru ve doyurucu yorumlarla olu\u015fan; hayata ve olaylara milli sorumlulu\u011fu ve ruhu ile i\u015ftirak etmekten do\u011fan tarih bilincidir. Tarih bilinci geçmi\u015ften beslenmekle beraber gelece\u011fe ve ileriye do\u011fru giden dü\u015fünce ve projelerle güçlenir ve gelece\u011fe yön vermede belirleyici bir unsur haline gelir.<\/strong><\/span><\/p>\n Bu tarih bilinci; tarih bilgisi yan\u0131nda, geçmi\u015fle do\u011frudan temasa geçmeye de ihtiyaç gösterir. Geçmi\u015fle temas\u0131 ise ancak tarihten bugüne kalan eserler sa\u011flayabilir. Bu eserler sadece mekân\u0131 fethetmek suretiyle de\u011fil, mekânla birlikte zaman\u0131 da fethederek devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 sa\u011flayan eserlerdir. Bir milletin tarihini \u015fekillendiren en önemli etkenlerin ba\u015f\u0131nda ise D\u0130N gelir. \u015eanl\u0131 Türk Milletini de Hak Din \u0130slam’la \u015fereflendikten sonra, f\u0131trat\u0131ndaki asalet, hakkaniyet ve cesaret duygular\u0131 iman ve irfanla yo\u011frularak Selçuklu ve Osmanl\u0131 gibi örnek cihan medeniyetleri ve yüksek hukuk ve adalet sistemleri kurmaya yöneltmi\u015ftir.<\/span><\/strong><\/p>\n Tarihi sadece, geçmi\u015fteki olaylar ve olgular y\u0131\u011f\u0131n\u0131 olarak gören kimseler, tarih bilincinden yoksun demektir. Yani, tarihsel bilgi birikimine sahip olmak, tarih bilincine sahip olmak anlam\u0131na gelmemektedir. Tarih bilinci; geçmi\u015fimizle ilgili bilgileri bilimsel dü\u015fünce düzeyinde irdelemek; yüzy\u0131llar boyunca ya\u015fanan olgular yuma\u011f\u0131n\u0131 ak\u0131lc\u0131 bir yorumla çözebilmek demektir. Tarih bilinci, yak\u0131t\u0131 tarih olan bir ayd\u0131nlatma arac\u0131 gibidir. Onun \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131yla günümüzü daha iyi anlayabilir, gelece\u011fi daha iyi görebiliriz. Ba\u015fka bir deyi\u015fle ‘Tarih bilinci’, tarihi akl\u0131n yol göstericili\u011finde inceleyip irdelemek ve gelece\u011fi bu temeller ve genel kaideler üzerine \u015fekillendirmeye giri\u015fmektir. Her toplum ancak uzun bir zaman\u0131n ürünü olarak meydana gelir. Bu uzun zaman içinde bir içtimai dü\u015fünceye ve ortak bilgi ve kültür birikimine ula\u015f\u0131r ki bu kolektif bir bilinçtir. Kolektif bilinç ise, toplumun etraf\u0131nda birle\u015fti\u011fi de\u011ferler bütününü ifade etmektedir, bunun en önemli etkeni ise ‘Din’dir. Elbette ki toplum dedi\u011fimiz \u015fey, bütünüyle bir noktada bulu\u015fmay\u0131p, kendi içinde farkl\u0131l\u0131klar\u0131 da bar\u0131nd\u0131ran sosyal bile\u015fkelerdir. Ancak hiç \u015füphesiz asgari mü\u015ftereklerden bahsedilebilir. Nihayette \u015funu diyebiliriz; toplumsal bilinci \u015fekillendiren en önemli unsur mü\u015fterek geçmi\u015ftir; onun ruhu ve \u015fuuru ise ‘Din’dir. Çünkü D\u0130N, insanlar\u0131n ferdi, ailevi ve içtimai dü\u015fünce ve hareketlerini, bütün heves ve hedeflerini dönü\u015ftüren ve yönlendiren en önemli etkendir.<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130nsan ve toplum için genel bir tan\u0131m yaparsak; <\/span><\/strong>“tarih bilincine sahip varl\u0131k”<\/span><\/em><\/strong> <\/span>demek yerindedir. Geçmi\u015fini bilen, merak eden, yanl\u0131\u015f da olsa tarihini bilme gayreti gösteren, gelecek endi\u015fesi güden, gelece\u011fe dönük baz\u0131 tahminler yürüten tek varl\u0131k insan neslidir. Bu bak\u0131mdan insan\u0131 tarih bilgisinden ve tarih bilincinden soyutlamak mümkün de\u011fildir. Toplumun olu\u015fumunda tarih bilinci çok önemlidir. Çünkü bir toplumu, bir etnik grubu ve bir ulusu olu\u015fturan unsurlar\u0131n ba\u015f\u0131nda dil, din ve toprak parças\u0131 gelir. Bu üç unsurun zaman içinde iç içe geçmesi, ortak menfaatler, ortak hizmetler ve ortak hedefler etraf\u0131nda toplumun kenetlenmesi ise tarihin ta kendisidir. <\/span><\/strong><\/p>\n Geçmi\u015fi yorumlamak da gelece\u011fi kurgulamak da, ancak tarih bilinciyle mümkün ve münasiptir. <\/span><\/strong>Tarih bilinci, insan\u0131n hem geçmi\u015fi yorumlamas\u0131nda hem de gelece\u011fi kurmas\u0131nda, ona yön verecek, yol gösterecektir. Tarihi, kendi de\u011ferleri, hedefleri ve eylemleriyle kurdu\u011funun bilincine varan insan, gelece\u011fi de kendi idealleri ve beklentileri yönünde ayn\u0131 bilinçle belirlemek isteyecek ve yeni medeniyetler ancak böyle \u015fekillenecektir. Tarih bilinci, insan\u0131n tarihsel sürece kendi \u015fahsi bilinci ve birikimiyle kat\u0131lma imkân\u0131 anlam\u0131na gelir. Ama elbette bireyin, tek bir ki\u015finin tarihe istedi\u011fi yönü tümüyle vermesi mümkün de\u011fildir. Ama çok büyük medeniyet devrimlerine bazen seçkin bir \u015fahsiyetin önderlik etti\u011fi de tarihi bir gerçektir.<\/span><\/strong><\/p>\n Tarih, insanlar\u0131n yapt\u0131klar\u0131yla olu\u015fmu\u015f olsa da, bu olu\u015fan \u015feyde bireylerin niyetleri, gayretleri, hedefleri ve özlemleriyle uygun dü\u015fmeyen ve örtü\u015fmeyen geli\u015fmeler de görülmektedir. Çünkü insanlar\u0131n, kendi dü\u015fünce ve de\u011ferleriyle meydana getirdi\u011fi ve ard\u0131ndan tekil insandan ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015f\u0131p nesnelle\u015fen simgesel yap\u0131lar olarak, devlet yap\u0131lar\u0131, sanat anlay\u0131\u015flar\u0131, bilim paradigmalar\u0131 ahlâki ve felsefi yakla\u015f\u0131mlar\u0131 içerisinde, kendisinin de katk\u0131 sundu\u011fu bir “tarih ve kültür dünyas\u0131” içinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bir gerçektir.<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130\u015fte Osmanl\u0131 her yönüyle bizim geçmi\u015fimizdir, Cumhuriyet ise o temeller ve de\u011ferler üzerine kurulan bugünümüz ve gelece\u011fimizdir!<\/span><\/strong><\/p>\n 40 Ciltlik “\u0130stanbul Kad\u0131 Sicilleri”nin yay\u0131mlanmas\u0131 tarihi ve talihli bir a\u015famad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Prof. Dr. M. Akif Ayd\u0131n’\u0131n proje yönetmenli\u011finde ve çok seçkin bir ilim heyetinin katk\u0131 ve gayretleriyle, Latin harfleriyle haz\u0131rlanan ve böylece merakl\u0131 okurlar\u0131n ve özellikle ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n dikkatine sunulan 40 ciltlik <\/span><\/strong>“\u0130stanbul Kad\u0131 Sicilleri”<\/span><\/strong>, miladi 1500 ile 1750 aras\u0131 yakla\u015f\u0131k 250 y\u0131ll\u0131k dönemi kapsayan resmi mahkeme kay\u0131tlar\u0131d\u0131r. Osmanl\u0131’n\u0131n yükseli\u015f, duraklama ve gerileme dönemlerine rastlayan; hem tarihi, hem hukuki, hem de sosyal ve siyasi prensip ve psikolojisini, belgelerle yans\u0131tan bilimsel bir yap\u0131tt\u0131r. Önemli ciltlerini hemen temin ve tetkik imkân\u0131 buldu\u011fumuz bu çok de\u011ferli ve ilmi çal\u0131\u015fmalar\u0131ndan dolay\u0131 Sn. M. Akif Ayd\u0131n Hoca’ya ve \u0130slam Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Merkezi’ndeki di\u011fer ilim ve fikir erbab\u0131na tebrik ve te\u015fekkürlerimizi sunmak bir vefa ve vicdan borcu say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. <\/span><\/strong><\/p>\n Kendilerine ait özel ve özgür statülü yarg\u0131lama ve hak arama kurumlar\u0131na ba\u015fvurma imkânlar\u0131 resmen sa\u011fland\u0131\u011f\u0131 halde, Yahudi ve Hristiyanlar\u0131n farkl\u0131 mezheplerine ba\u011fl\u0131 zimmi (ehli kitap) vatanda\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n, nas\u0131l kendi istekleriyle ve tam bir güvenle \u0130SLAM \u015eER\u0130ATI’na dayal\u0131 Osmanl\u0131 mahkemelerine ba\u015fvurduklar\u0131na ve gönül huzuruyla verilen kad\u0131 kararlar\u0131na raz\u0131 olduklar\u0131na aç\u0131kça ve defalarca \u015fahit olunacakt\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Umar\u0131z ve arzular\u0131z ki bu “\u0130stanbul Kad\u0131 Sicilleri” <\/em>yay\u0131nlar\u0131, daha yararl\u0131 olsun ve daha kolay okunsun diye, \u015fu teklif ve tavsiyelerimiz de dikkate al\u0131n\u0131r:<\/span><\/strong><\/p>\n 1- Fetvalar\u0131n, konular\u0131na göre s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131 büyük kolayl\u0131k sa\u011flayacakt\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n 2- Fetva sonlar\u0131na; uygun, k\u0131sa ve anla\u015f\u0131l\u0131r izahlar-yorumlar yap\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n 3- Osmanl\u0131’n\u0131n hangi dönemlerinde, hangi tür suçlar\u0131n ve ba\u015fvurular\u0131n artt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p ortaya konulmal\u0131d\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n 4- Toplumun ekonomik, ahlâki ve içtimai seviye ve statülerinin, hangi suçlara, sorunlara ve sonuçlara yol açt\u0131\u011f\u0131 okurlar\u0131n dikkatlerine sunulmal\u0131d\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n 5- Tarihte hiçbir devletin böyle bir hukuk siciline sahip bulunmad\u0131\u011f\u0131na, \u0130slami kurallara dayal\u0131 Osmanl\u0131 sisteminin ne denli \u015feffaf ve insanc\u0131l oldu\u011funa belgeleriyle vurgu yap\u0131lmal\u0131, bizim medeniyetimizde ve tarihimizde asla ayr\u0131mc\u0131l\u0131\u011fa ve hele soyk\u0131r\u0131ma rastlanmad\u0131\u011f\u0131 gerçe\u011fi üzerinde durulmal\u0131d\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n 6- Bu ciltler, edebiyat ve \u0130lahiyat fakülteleri son s\u0131n\u0131f ö\u011frencilerine ve doktora talebelerine da\u011f\u0131t\u0131l\u0131p, bölüm hocalar\u0131 gözetiminde günümüz Türkçesine uygun sadele\u015ftirilmeleri, zaruri bir önem ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Bu kay\u0131tlar, Osmanl\u0131 tarihini do\u011fru yazmak ve yorumlamak isteyen ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar için de, gerçekçi, gerekli ve resmi belgeli kaynaklard\u0131r!<\/span><\/strong><\/p>\n a) Sade ve s\u0131radan bir köylü kad\u0131n\u0131n, kocas\u0131ndan kalan miras\u0131n\u0131 hile ile zapt etmeye çal\u0131\u015fan <\/span><\/strong>Suba\u015f\u0131<\/span><\/strong>’na (Belediye Zab\u0131ta Amirine) dava aç\u0131p kazanmas\u0131. (Bak: \u0130stanbul Kad\u0131 Sicilleri. Üsküdar Mahkemesi. C.1 sh. 411)<\/span><\/strong><\/p>\n b) Meyhaneci Nikola ile meyhaneci Yorgi’nin \u015eeriat mahkemesine müracaat edip yarg\u0131lanmalar\u0131 (C.1 sh. 252) ve daha sonra Nikola ile Yorgi’nin ortakl\u0131klar\u0131n\u0131n ayr\u0131lmas\u0131 (C.40 sh.326) ve zimmilerin perdeli olmak \u015fart\u0131yla meyhanelerine kar\u0131\u015f\u0131lmamas\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n c) Sahipsiz deve ve e\u015fek gibi hayvanlara nafaka takdir olunmas\u0131. (C.1 sh. 294)<\/span><\/strong><\/p>\n d) Müracaat üzerine soy ve nesep tespiti yap\u0131lmas\u0131. (C.1 sh. 312)<\/span><\/strong><\/p>\n e) Haks\u0131z ve alâkas\u0131z biçimde birisine zina isnad\u0131nda bulunup ispat edemeyenin cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131. (C.20 sh. 440)<\/span><\/strong><\/p>\n f) E\u011fin zimmilerinden fazla cizye al\u0131nmamas\u0131. (C.20 sh. 437)<\/span><\/strong><\/p>\n g) \u0130cazetsiz sahte \u015feyhlik iddias\u0131ndaki ki\u015finin ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ve yasaklanmas\u0131. (C.31 sh. 28)<\/span><\/strong><\/p>\n h) Vapur iskelesindeki hamallara (ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lara) Kethüda (sendikac\u0131) tayin olunup haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131. (C.31 Sh. 28)<\/span><\/strong><\/p>\n i) Babalar\u0131 kay\u0131p çocuklara ve kocalar\u0131 kay\u0131p han\u0131mlara devletçe nafaka ba\u011flanmas\u0131. (C.31 sh. 54 ve 57)<\/span><\/strong><\/p>\n j) A\u011f\u0131r vergi cezas\u0131na u\u011frayan köylülerin haklar\u0131na sahip ç\u0131k\u0131lmas\u0131. (C.31 sh. 56)<\/span><\/strong><\/p>\n k) Akil bali\u011f olmayan k\u0131z çocu\u011funun evlenme akdinin bozulmas\u0131 ve ilgililerin uyar\u0131lmas\u0131. (C.40 sh. 69)<\/span><\/strong><\/p>\n Gibi çarp\u0131c\u0131 ve ufuk aç\u0131c\u0131 örnekler, Osmanl\u0131’da ne derece sayg\u0131n, yayg\u0131n, tarafs\u0131z ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir Adil Yarg\u0131 sisteminin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve bu adalet ve hakkaniyetin \u0130slam’dan kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131n kay\u0131tl\u0131 ispat\u0131d\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Cevdet Pa\u015fa’ya göre tarihin önemi ve anlam\u0131:<\/span><\/strong><\/p>\n Me\u015fhur MECELLE’yi haz\u0131rlayan yüksek ilim heyetinin ba\u015fkan\u0131 ve dâhi hukuk adam\u0131 <\/span><\/strong>Cevdet Pa\u015fa, <\/span><\/strong>Osmanl\u0131 kurum ve kurulu\u015flar\u0131na yeniden \u015fekil verilmesi konusundaki farkl\u0131 fikirlerin h\u0131z kazand\u0131\u011f\u0131 bir dönemde, gelenekçi Türk-\u0130slam Do\u011fu Kültürü ile yenilikçi Bat\u0131 aras\u0131nda senteze varmaya çal\u0131\u015fm\u0131\u015f bir ilim adam\u0131d\u0131r. Osmanl\u0131 müesseselerinin \u0130slami esaslara dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 dikkate alarak Bat\u0131 devletleriyle Osmanl\u0131 Devleti’nin farkl\u0131 din ve medeniyetlerden do\u011fdu\u011funu, bu sebeple de her yönden Bat\u0131l\u0131la\u015fman\u0131n hem yanl\u0131\u015f hem de imkâns\u0131z oldu\u011funu dü\u015fünmü\u015f; sonuç olarak Bat\u0131 taklitçili\u011fine ve maddeci felsefeye \u015fiddetle kar\u015f\u0131 ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bütün icraat\u0131nda Osmanl\u0131’y\u0131 ve \u0130slam’\u0131 savunmakla birlikte metotta yenilikçilik taraf\u0131 a\u011f\u0131r basm\u0131\u015f, Bat\u0131’n\u0131n pozitif bilimler, teknik ve yönetim alanlar\u0131ndaki geli\u015fmelerini örnek alarak bu alanlarla ilgili Osmanl\u0131 müesseselerinin Bat\u0131 tarz\u0131nda \u0131slah\u0131n\u0131 savunmu\u015ftur.<\/span><\/strong><\/p>\n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu Tarihi önsözünde belirtildi\u011fi gibi; Avrupa kanunlar\u0131n\u0131n ve kurumlar\u0131n\u0131n oldu\u011fu gibi al\u0131nmas\u0131na kar\u015f\u0131 ç\u0131kan Cevdet Pa\u015fa, \u0130slami temel kurallar\u0131n korunmas\u0131 gerekti\u011fini söylemi\u015f ve bir k\u0131s\u0131m devlet ileri gelenlerinin Frans\u0131z kanunlar\u0131n\u0131n tercüme edilip al\u0131nmas\u0131 yönündeki görü\u015flerine kar\u015f\u0131 ç\u0131karak Mecelle<\/em>‘nin haz\u0131rlanmas\u0131nda en önemli rolü oynam\u0131\u015ft\u0131r. Cevdet Pa\u015fa, devletin ve hükümetin ancak \u0130slami esaslara uymakla fitne, fesat ve zulmü önleyebilece\u011fini savunanlardand\u0131r. Ayn\u0131 sebeple gayri Müslimlere de “\u015fer’-i \u015ferife uygun” adaletle muamele edilmesini savunmu\u015flard\u0131r. \u0130slam’daki bu e\u015fitlik adalet uyumundan dolay\u0131 Avrupa’daki s\u0131n\u0131f çat\u0131\u015fmalar\u0131na, feodalist barbarl\u0131\u011fa, sömürü ve zulüm çark\u0131na Osmanl\u0131 toplumunda rastlanmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Cevdet Pa\u015fa’n\u0131n millet anlay\u0131\u015f\u0131 ise \u0130slami gereklere uygun olarak Müslüman milletlerin siyasî birlik ve bütünlü\u011fünü temsil eden Osmanl\u0131l\u0131k temeline dayanmaktad\u0131r. “Milliyet” kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak “kavmiyet”i kullan\u0131r ve bunun Frans\u0131z \u0130htilali’nden sonra bula\u015f\u0131c\u0131 bir hastal\u0131k gibi Avrupa’da yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131r. Ona göre Osmanl\u0131’n\u0131n as\u0131l gücü ve büyüklü\u011fü hilafet ve saltanat\u0131n birle\u015ftirilmesinden sonrad\u0131r. Devleti devlet yapan esas unsur \u0130slami esaslar ve amaçlard\u0131r. Cevdet Pa\u015fa, Bat\u0131 yanl\u0131s\u0131 ve bât\u0131l maksatl\u0131 me\u015frutiyet idaresine de kar\u015f\u0131 ç\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. <\/em>Nitekim I. Me\u015frutiyet’in ilan\u0131 ve Meclis-i Mebusan’\u0131n kapat\u0131lmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda Sultan Abdülhamid’in siyasetine sahip ç\u0131km\u0131\u015f ve Adliye nâz\u0131r\u0131 s\u0131fat\u0131yla Midhat Pa\u015fa’n\u0131n Y\u0131ld\u0131z Mahkemesi’ndeki yarg\u0131lanmas\u0131nda önemli rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Cevdet Pa\u015fa, iktisadî hayatta faizsiz ve sömürüsüz bir serbest piyasa ekonomisini benimsemekle birlikte, devletin kalk\u0131nmas\u0131 için kapitülasyonlar\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini vurgulam\u0131\u015f, i\u015f hayat\u0131nda Müslümanlar\u0131n da anonim \u015firketler kurmas\u0131 gerekti\u011fini hat\u0131rlatm\u0131\u015ft\u0131r. Cevdet Pa\u015fa, pek çok vasf\u0131 yan\u0131nda özellikle tarihe dair eserleriyle klasik Osmanl\u0131 tarihçili\u011fine yeni bir bak\u0131\u015f aç\u0131s\u0131 kazand\u0131rm\u0131\u015f, tarihçilik, tarih felsefesi ve metodolojisi bak\u0131m\u0131ndan da eski vak’anüvis tarihlerinden farkl\u0131 yeni bir anlay\u0131\u015f\u0131n yolunu açm\u0131\u015ft\u0131r. <\/span><\/strong><\/p>\n Nitekim \u0130bn Haldun’un asabiyet prensibini Osmanl\u0131 Devleti’ne uygulayarak <\/em>bu devleti ‘‘Türklü\u011fe mahsus olan s\u0131fât-\u0131 sâbite-i memdûha ile \u015fecaat ve diyanet-i Arabiye’yi cem etmi\u015f bir cem’iyet-i cemile’’ <\/em>\u015feklinde tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Osmanl\u0131 Devleti’nin gerilemesinin bir sebebini de yükseli\u015f döneminde s\u0131n\u0131rlar\u0131n fazla geni\u015flemi\u015f olmas\u0131na ba\u011flam\u0131\u015f, t\u0131pk\u0131 Naîmâ gibi, uza\u011f\u0131 gören devlet adamlar\u0131 sayesinde devletin ömrünün uzat\u0131labilece\u011fi, hatta yeniden canland\u0131r\u0131labilece\u011fi fikri üzerinde durmu\u015flard\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Cevdet Pa\u015fa’n\u0131n önemli vas\u0131flar\u0131ndan birinin de Avrupa tarihine ait de\u011ferlendirmeler oldu\u011fu unutulmamal\u0131d\u0131r. Osmanl\u0131 tarihi çerçevesinde, Avrupa’n\u0131n iyi tan\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fi ve hadiseler üzerinde Bat\u0131’daki geli\u015fmelerin etkileri onun için önem kazan\u0131r. Avrupa’daki olaylar\u0131 ve kurumlar\u0131 sa\u011flam bir \u015fekilde kavrad\u0131\u011f\u0131, bunlar\u0131 ifade berrakl\u0131\u011f\u0131 ile nakletmesinden de anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Osmanl\u0131 Devleti’nin çözülü\u015fünü XVII. yüzy\u0131ldan ba\u015flatan Cevdet Pa\u015fa, Tanzimat devrinin dirili\u015f ve derleni\u015f ideolojisiyle uyum içindedir ve devletlerin restorasyona de\u011fil, reforma ihtiyaç duydu\u011fu fikrinde olan kesimin görü\u015flerine kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu bak\u0131mdan Do\u011fu-Bat\u0131 mukayesesi medeniyet tarihçili\u011fi yapan Cevdet Pa\u015fa için önemli say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Hatta tarihi ça\u011flar bile onu ilgilendirmi\u015f, Avrupa’n\u0131n zamanlama ölçülerinin \u0130slam tarihine uymayaca\u011f\u0131n\u0131 belirterek, bunun Do\u011fu için \u0130slam öncesi ve sonras\u0131 olarak ikiye ayr\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini, \u0130slam dininin ve hukukunun tarihi kendi \u015fartlar\u0131na göre biçimlendirdi\u011fini yazm\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Frans\u0131z \u0130htilali’ni tahlil eden ve sonuçlar\u0131 üzerinde duran Cevdet Pa\u015fa, anayasas\u0131z ve ihtilalsiz geli\u015fen \u0130ngiltere parlamentosu ve rejimi taraftar\u0131d\u0131r. Osmanl\u0131 Devleti’nin ba\u015fl\u0131ca hasm\u0131 durumundaki Rusya’y\u0131 çok iyi tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 ve bu konuya özel bir ilgi duydu\u011fu, Viyana Sefiri Sadullah Pa\u015fa’ya yazd\u0131\u011f\u0131 mektubundan anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Burada I. Petro ile II. Mahmud’un reformlar\u0131 aras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 mukayese, onun tahlil gücü hakk\u0131nda fikir verebilecek bir de\u011fer ta\u015f\u0131r. \u0130ngiltere’de ink\u0131lab\u0131n as\u0131l s\u0131n\u0131f\u0131n zorlamas\u0131 ve halk\u0131 yan\u0131na almas\u0131 ile, ama Fransa’da halk\u0131n ayaklanmas\u0131yla gerçekle\u015firken Rusya’da ve Osmanl\u0131larda ink\u0131lab\u0131n tepeden geldi\u011fini vurgulam\u0131\u015ft\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Cevdet Pa\u015fa, devlet adaml\u0131\u011f\u0131 ve tarihçili\u011finin yan\u0131 s\u0131ra, ayn\u0131 zamanda Tanzimat döneminin önemli hukukî düzenlemelerini yapan bir hukuk adam\u0131d\u0131r. Bu dönemde haz\u0131rlanan kanunlar\u0131n ve kurulan müesseselerin önemli bir k\u0131sm\u0131 onun imzas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu sebeple Bernard Lewis’in onun hakk\u0131nda kulland\u0131\u011f\u0131 “dâhi hukuk adam\u0131”<\/em> ifadesi mübala\u011fal\u0131 say\u0131lmamal\u0131d\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Cevdet Pa\u015fa’ya göre t<\/span><\/strong>arih; insanlara geçmi\u015f hadiselere ve bunlar\u0131n meydana geli\u015finde önde gelen kesimlerin gizli ve aç\u0131k fikirlerini haber verdi\u011finden, halk için faydal\u0131 ve ayd\u0131nlar aras\u0131nda makbul bir ilimdir. \u0130nsan; yarat\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan medenî oldu\u011fundan, dayan\u0131\u015fma için yer yer topluluklar meydana getirir. Bu topluluklar\u0131n birçok dereceleri bilinir. Cemiyetlerin yüksek derecesi olan medeniyet ve devlet mertebesidir. Bu topluluklar, bir devletin koruyuculu\u011fu alt\u0131nda birbirlerine fenal\u0131k etmekten ve dü\u015fman endi\u015fesinden azade ya\u015fayabilir; bir yandan be\u015feri ihtiyaçlar\u0131n\u0131 tedarike, bir yandan da insanî olgunlu\u011fa eri\u015fmeye yönelir.<\/span><\/strong><\/p>\n Yönetimde beceriklilik ise ancak tecrübeyle kazan\u0131l\u0131r. Her \u015feyi tecrübe etmeye de bir insan\u0131n ömrü hatta bir asr\u0131n olaylar\u0131 kâfi gelmeyece\u011finden devletin ileri gelenleri; ba\u015fkalar\u0131n\u0131n deneyimlerinden ve tarih ilminden hem \u015fah\u0131slar\u0131 için hem de devlet i\u015fleri için faydalanmal\u0131d\u0131r. Onun için vatan\u0131n\u0131 ve memleketini seven, devlet ve milletin bekas\u0131n\u0131 isteyen ecdad\u0131m\u0131z, kendi as\u0131rlar\u0131n\u0131n olaylar\u0131n\u0131 zaptedip torunlar\u0131na yadigâr b\u0131rakarak, onlar\u0131n duas\u0131n\u0131 kazanm\u0131\u015flard\u0131r. Geçmi\u015f ve gelecek olaylara hatta ezel ve ebed s\u0131rlar\u0131na nüfuz etmeye çal\u0131\u015fmak insanda tabiî bir e\u011filim oldu\u011fundan bütün insanlar\u0131n tarih ilmine ihtiyac\u0131 aç\u0131kt\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Abbasî halifesi Kaim Biemrillah zaman\u0131nda Hayberli birkaç bilgin Yahudi Ba\u011fdat’a gelip cizyeden muaf tutulmalar\u0131n\u0131n gerekti\u011fini göstermek için bir vesika ortaya koymu\u015flard\u0131r. Güya bu vesika Hazret-i Ali’nin el yaz\u0131s\u0131 ile Hazret-i Peygamber taraf\u0131ndan kendilerine verilmi\u015f ve Ashab-\u0131 Kiram’dan birkaç zat\u0131n \u015fahit olarak isimleri yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Halife bu vesikaya itibar ederek Yahudilerin cizyeden muaf tutulmalar\u0131 hakk\u0131nda ferman vermek üzereyken, uleman\u0131n reisi Ebü’l-Kas\u0131m bin Mesleme’ye \u015füphe gelmi\u015f: “Bu vesika bir kere zaman\u0131m\u0131z\u0131n tarihçisi Hatib-i Ba\u011fdadî’ye gösterilsin”,<\/em> demi\u015f ve belge<\/span><\/strong> <\/span>Hatib-i Ba\u011fdadî’ye gösterilmi\u015f. Bunun üzerine tarihçi senedin sahte oldu\u011funu, tarih ilmi ile ispat etmi\u015ftir. \u015eöyle ki: Bu senette yaz\u0131l\u0131 \u015fahitlerden Hz. Muaviye, Hicretin sekizinci senesi Mekke’nin fethi günü \u0130slam ile mü\u015ferref olmu\u015ftu. Hayber’in fethi ise Hicretin yedinci senesinde olmu\u015ftur. \u015eahit yaz\u0131lanlardan Said \u0130bni Muaz Hicretin be\u015finci y\u0131l\u0131 Hendek günü ölmü\u015f ve Hayber fethinde bulunamam\u0131\u015ft\u0131. Böylece vesikan\u0131n sahteli\u011fi meydana ç\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f ve devlet hazinesi zarardan kurtar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/span><\/strong><\/p>\n Prof. Dr. M. Akif Ayd\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 önsözlerde çok de\u011ferli ve derinlikli tespit ve tahliller yapm\u0131\u015flard\u0131r:<\/span><\/strong><\/p>\n “Osmanl\u0131 Devleti’nin din, dil, etnik yap\u0131 ve kültür bak\u0131m\u0131ndan homojen olmayan bir bölgede alt\u0131 as\u0131r ayakta kalmas\u0131n\u0131n \u015füphesiz askeri, idari, iktisadi, sosyal ve demografik sebepleri vard\u0131r. Dünya tarihinde çok az rastlanan böyle bir ba\u015far\u0131y\u0131 tek bir sebebe indirgemek imkâns\u0131zd\u0131r. Ancak bu ba\u015far\u0131n\u0131n alt\u0131nda Osmanl\u0131 yönetim ve hukuk anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n oynad\u0131\u011f\u0131 rol unutulmamal\u0131d\u0131r. Bu sebeple olacak ki son zamanlarda yerli ve yabanc\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n Osmanl\u0131 yönetim tarz\u0131na ve hukuk anlay\u0131\u015f\u0131na yönelik ilgilerinde gözle görülür bir art\u0131\u015f ya\u015fanmaktad\u0131r. Osmanl\u0131 hukukunun en önemli kayna\u011f\u0131, \u015füphesiz say\u0131lar\u0131 on binleri a\u015fan mahkeme defterleri kay\u0131tlar\u0131d\u0131r. Sadece Türkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131 içinde kalan \u015fehirlere ait mahkeme defterlerinin say\u0131s\u0131n\u0131n 20 bin civar\u0131nda bulundu\u011fu, buna yak\u0131n bir say\u0131n\u0131n da Türkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kalan \u015fehir defterleri için söz konusu oldu\u011fu dikkate al\u0131n\u0131rsa, Osmanl\u0131 \u015feriyye sicillerinin Türk ve \u0130slam hukuk tarihi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 için ne kadar zengin bir kaynak oldu\u011fu kolayca anla\u015f\u0131l\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Öte yandan Osmanl\u0131 mahkeme defterleri sadece bunlar\u0131n tutuldu\u011fu dönemin ve bölgenin hukuk tarihi bak\u0131m\u0131ndan de\u011fil, sosyal, siyasi, iktisadi ve kültürel tarihi bak\u0131m\u0131ndan da önemli bir kaynakt\u0131r. Çünkü Osmanl\u0131 Devleti’nde kad\u0131lar\u0131n görev ve yetki alanlar\u0131 bugün yarg\u0131çlar\u0131n sahip oldu\u011fu görev ve yetki alanlar\u0131ndan çok daha geni\u015f kapsaml\u0131d\u0131r. Osmanl\u0131 kad\u0131s\u0131 ‘bir hâkim olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra yerine göre bir Belediye Ba\u015fkan\u0131, yerine göre bir mülki amir, bir noter ve yerine göre devletin toplamakta oldu\u011fu vergilerin tarh ve tahsiline nezaket eden bir müfetti\u015f’ makam\u0131ndad\u0131r. Bu sebeple biz bu defterler sayesinde sadece o dönemde mahkemelere intikal etmi\u015f bulunan hukuki ihtilaflar hakk\u0131nda bilgi sahibi olmuyoruz. O bölgedeki piyasalar, e\u015fya fiyatlar\u0131 ve bunlarda meydana gelen de\u011fi\u015fiklikler, sat\u0131lan e\u015fyalar için belirlenen standartlar, merkezi yönetimden bölge ile ilgili gönderilen fermanlar, hükümler, o bölgede yap\u0131lan imar faaliyetleri, sefere ç\u0131kan ordunun lojistik deste\u011fiyle ilgili yap\u0131lan haz\u0131rl\u0131klar, göçler, yerle\u015fim sorunlar\u0131, nüfus hareketleri, vak\u0131flar, meslek kurulu\u015flar\u0131n\u0131n faaliyetleri, al\u0131m-sat\u0131m, vasiyet, vak\u0131f kurma, ba\u011f\u0131\u015flama, rehin, evlenme, bo\u015fanma, kurulan ticari \u015firketler gibi sosyal, iktisadi, idari ve hukuki her türlü hareket ve i\u015flemler hakk\u0131nda da birinci elden bilgi sahibi oluyoruz. Bu bilgiler bugün elimizde mevcut kroniklerde ço\u011fu kere bulunmamaktad\u0131r. Sonuç itibariyle Osmanl\u0131 mahkeme defterleri Osmanl\u0131 hukuk ve iktisat tarihi ve genel olarak Osmanl\u0131 sosyal tarihi hakk\u0131nda daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131, güvenilir de\u011ferlendirmeler yapmam\u0131za imkân tan\u0131maktad\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n \u0130stanbul mahkeme defterlerinin ise bu defter koleksiyonu içinde ayr\u0131 bir yeri bulunmaktad\u0131r. Zira \u0130stanbul, bir imparatorlu\u011fun merkezi olmas\u0131n\u0131n ötesinde Osmanl\u0131 öncesinde yo\u011fun bir Hristiyan nüfusun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131, fetihten sonra da bu yo\u011funlu\u011fa önemli oranda Müslüman nüfusun eklendi\u011fi bir \u015fehir konumundad\u0131r. \u0130spanya’dan kaçan Yahudilerin de buna eklenmesiyle \u0130stanbul önemli ölçüde kozmopolit bir \u015fehir haline dönü\u015fmü\u015f ve bu insanlar bu \u015fehirde Cumhuriyetin kurulu\u015funa kadar yakla\u015f\u0131k dört as\u0131r birlikte ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Dilleri, dinleri ve kültürleri birbirinden farkl\u0131 bu insanlar dört as\u0131r boyunca nas\u0131l bir birliktelik ortaya koymu\u015flar, kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ili\u015fkileri hangi esaslara uyarlam\u0131\u015flard\u0131r? Ayr\u0131 komünler halinde mi ya\u015fam\u0131\u015flar, yoksa belli\/önemli ölçüde iç içe mi olmu\u015flard\u0131r? Ticari ili\u015fkileri, sosyal ili\u015fkileri, aile ili\u015fkileri nas\u0131l ayarlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte bütün bu sorular\u0131n cevab\u0131n\u0131 bulmak, <\/em>bu çok yönlü birlikteli\u011fin sosyal yap\u0131daki izlerini okumak ancak ve en iyi \u015fekilde \u0130stanbul mahkeme defterlerinin sayfalar\u0131 aras\u0131nda mümkün olacakt\u0131r. Bu aç\u0131dan \u0130stanbul mahkeme defterleri sadece \u0130stanbul’un de\u011fil, bütün bir Osmanl\u0131 toplumunun aynas\u0131 özelli\u011fini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu sayede din, dil, mezhep ve etnik yap\u0131 dolay\u0131s\u0131yla kültür bak\u0131m\u0131ndan kozmopolit bir yap\u0131 arz eden Osmanl\u0131 toplumunun ayakta kald\u0131\u011f\u0131 alt\u0131 asr\u0131n, en az yar\u0131s\u0131nda bir Osmanl\u0131 sulhünü (Pax Ottomana) gerçekle\u015ftirmedeki s\u0131rr\u0131 ve bunun dinamiklerini ö\u011frenme imkân\u0131na sahip olaca\u011f\u0131z. Bugün üzerinde çok durulan beraber ya\u015fama olgusunu, Osmanl\u0131 yönetimi belli\/önemli ölçüde hayata geçirmeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r. <\/span><\/strong><\/p>\n Defterlerde yer alan kay\u0131tlar\u0131n ilgili oldu\u011fu konular defterlere göre farkl\u0131l\u0131k ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Mesela birinci defterde özellikle kaçak kölelere ayr\u0131lm\u0131\u015f ve bunlar\u0131n yakalanmalar\u0131 durumunda uygulanacak esaslar mahkeme karar\u0131 \u015feklinde yer alm\u0131\u015fken, sonraki defterlerde kaçak kölelerle ilgili yo\u011funluk azalm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yan\u0131 s\u0131ra yo\u011funluklar\u0131 defterlere göre farkl\u0131 olmakla birlikte, genel olarak defterlerde alacak ve borç, sat\u0131m akdi, ta\u015f\u0131nmaz kiras\u0131, vak\u0131f kurulmas\u0131 gibi medeni ve borçlar hukukuyla ilgili, h\u0131rs\u0131zl\u0131k, adam öldürme, yaralama, içki içme, hakaret, gasp gibi ceza hukukuyla ilgili kay\u0131tlara rastlanmaktad\u0131r. Evlenme, özellikle bo\u015fanma ve mehir gibi aile hukuku, vasiyet ve miras\u0131n taksimi gibi miras hukuku meseleleri de sicillerde s\u0131kl\u0131kla kar\u015f\u0131m\u0131za ç\u0131kmaktad\u0131r. Defterlerde kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z kay\u0131tlardan bir di\u011feri de çe\u015fitli tüketim mallar\u0131yla ilgili olarak ilan edilen narh kay\u0131tlar\u0131d\u0131r. Sonuç itibariyle Üsküdar mahkeme defterlerinin yay\u0131m\u0131 Üsküdar’\u0131n XVI. ve XVII. as\u0131r sosyal, iktisadi ve hukuki hayat\u0131na \u0131\u015f\u0131k tutacak, bu bölgenin tarihi geli\u015fimi hakk\u0131nda daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 de\u011ferlendirmeler yap\u0131lmas\u0131na imkân sa\u011flayacakt\u0131r.<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n Evet, \u0130stanbul kad\u0131 sicilleri, di\u011fer bir ifadeyle mahkeme defterleri Osmanl\u0131 Devleti’nin hukukî, siyasî, sosyal, iktisadî ve kültürel tarihi bak\u0131m\u0131ndan son derece önemli bilgi kaynaklar\u0131d\u0131r. Bu sicillerde sadece mahkemeye intikal etmi\u015f hukukî ihtilâf\u0131n kay\u0131tlar\u0131 de\u011fil, vak\u0131f senetleri, sat\u0131m, ba\u011f\u0131\u015f, ödünç gibi hukukî i\u015flemlerin yan\u0131 s\u0131ra pazarlarda sat\u0131lan ürünlerin fiyatlar\u0131, esnafla ilgili nizâmnâme ve standartlar, miras taksimleri, vasiyetler, evlenme ve bo\u015fanmalar, kamuya ait binalar\u0131n imar ve tamir bilgileri, merkezden gelen hüküm ve fermanlar\u0131n suretleri yer almakta, hâs\u0131l\u0131 Osmanl\u0131’n\u0131n hukukî, sosyal ve iktisadî hayat\u0131n\u0131n zengin bir foto\u011fraf\u0131 bu sicillerde kar\u015f\u0131m\u0131za ç\u0131kmaktad\u0131r.<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n Bu siciller aras\u0131nda dola\u015f\u0131rken birdenbire kendinizi XVI. as\u0131r \u0130stanbul’unda hissedebilir, mesela Karaman Beylerbeyi’nin k\u0131z\u0131 Zeliha Han\u0131m’la Mehmed Bey’in 11000 sultân\u0131 alt\u0131n mehr-i müeccelle evlendiklerine \u015fahit olabilir, öte yandan Edirne cemaatinden Sabatay’\u0131n Seltan bt. Abraham’la, K\u0131z\u0131l veled-i Kirkor’un Gül bt. Samadis’le sinagog veya kilise yerine kad\u0131 huzurunda evlenmelerine gözünüz ili\u015febilir veya kula\u011f\u0131na kar suyu kaçm\u0131\u015f kar\u0131s\u0131 Gülbahar’\u0131 “Senin üzerine gül koklamam”<\/em> diye iknaya çal\u0131\u015fan Hüseyin b. Mustafa’n\u0131n, “E\u011fer senden izinsiz ikinci defa evlenirsem, alaca\u011f\u0131m e\u015fim benden üç talâk bo\u015f olsun” <\/em>yalvar\u0131\u015flar\u0131n\u0131 duyabilirsiniz. Daha \u015fiddetli bir aile kavgas\u0131yla da kar\u015f\u0131la\u015fabilir, “Bir daha kar\u0131m\u0131 döversem bo\u015f olsun<\/em>” diyen Muharrem b. Mehmed’in sözünü tutmay\u0131nca, böyle \u015fartl\u0131 bo\u015fanmada bulundu\u011funu inkâr etmesine ra\u011fmen kar\u0131s\u0131 Hatice b. Mustafa’y\u0131 istemeyerek bo\u015fam\u0131\u015f oldu\u011funu görebilir, kar\u0131lar\u0131n\u0131 kendi cemaat mahkemeleri yerine kad\u0131 mahkemesinde bo\u015famak için Avanos ve Dimitri’nin s\u0131rada bekledi\u011fini fark edebilirsiniz. Bitmedi, ölüm Allah’\u0131n emri deyip merhum Hac\u0131 Mustafa’n\u0131n miras\u0131n\u0131 payla\u015fan mirasç\u0131lar\u0131n aras\u0131na dü\u015febilir, mirasç\u0131s\u0131z öldü zann\u0131yla mallar\u0131 beytülmâle dü\u015fen \u0130brahim b. \u015eâban’\u0131n karde\u015fi Yusuf’un kendisine kalan miras\u0131 kurtarma çabalar\u0131n\u0131 izleyebilirsiniz.<\/span><\/strong><\/p>\n Bu gezinizde etraf\u0131n\u0131zdaki cami, mektep, medrese, han, hamam, çe\u015fme ve a\u015fevini, hâs\u0131l\u0131 birçok hay\u0131r eserini hayranl\u0131kla seyrederken, bunlar\u0131n nas\u0131l gerçekle\u015fti\u011fini vak\u0131f kay\u0131tlar\u0131n\u0131 inceleyerek çözebilirsiniz. Söz gelimi Yahya Pa\u015fa’y\u0131 Kad\u0131rga’da yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 mektebin masraflar\u0131 için vakfetti\u011fi mal ve mülkünü heyecanla say\u0131p dökerken gözünüzün önüne getirebilir, gelirlerinin nas\u0131l harcanaca\u011f\u0131n\u0131 tek tek belirtirken izleyebilirsiniz. Nikola b. Mihal’in Selman A\u011fa vakf\u0131ndan 1500 akçe ödünç ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve vakfa 150 de kaftan bahas\u0131ndan toplam 1650 akçe borçland\u0131\u011f\u0131n\u0131 görünce, “Para vak\u0131flar\u0131 dönemin kredi kupundan m\u0131yd\u0131 acep?”<\/em> dersiniz. Bu arada kaftan ya da çuha bahas\u0131n\u0131n kredi i\u015fleminin vazgeçilmez unsuru oldu\u011funu da göreceksiniz.<\/span><\/strong><\/p>\n Gayrimüslimler kad\u0131 sicillerinin ve tabiat\u0131yla Osmanl\u0131 mozai\u011finin vazgeçilmez unsurlar\u0131d\u0131r. Yani v. Yorgi’nin \u0130ncil okunmas\u0131 için yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 evin kayd\u0131 da var sicillerde, Küçükhalkal\u0131’da binas\u0131 ve cemaati kalmayan kilise arsas\u0131n\u0131n Kemanke\u015f Mahmud Pa\u015fa’ya sat\u0131lmas\u0131n\u0131n kayd\u0131 da… Vergi tahsiline ç\u0131kan Metropolit Timotyos’a ve adamlar\u0131na kar\u0131\u015f\u0131lmamas\u0131 için Sancak Beyi, Voyvoda ve Suba\u015f\u0131lar\u0131na ikaz ferman\u0131 da yer alm\u0131\u015f sicillerde, Ba\u015ftina vergisinin yeni Rum patri\u011fi taraf\u0131ndan toplanaca\u011f\u0131 kayd\u0131 da… Gayrimüslimlerle ilgili kimi s\u0131n\u0131rlamalar\u0131 da burada izlemek mümkün. Torna b. Yani’nin Müslümanlar\u0131n da oturdu\u011fu Kad\u0131köy’de dükkân\u0131nda a\u015fikâre domuz satmas\u0131n\u0131n keza Zoni b. Yani’nin Müslümanlara içki vermesinin yasakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 görebilirsiniz. Yine sicillerde gayrimüslimlerin kendi aralar\u0131nda veya Müslümanlarla olan ili\u015fkileri mebzûlen yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Borçlar\u0131na kimi <\/span><\/strong>zaman <\/span><\/strong>kefil göstermi\u015fler kimi zaman rehin b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r.<\/span><\/strong><\/p>\n Çar\u015f\u0131 pazarda eksik tartan, kötü mal satan, fiyatlarda narh\u0131 a\u015fanlar\u0131n da ba\u015f hasm\u0131 kad\u0131 efendiler olacakt\u0131r. Kalays\u0131z kazanda hamur yo\u011furup ekmek yapan Murad b. Abdullah, ekme\u011finde bez ç\u0131kan Kethüdâ Mehmed, murdar ba\u015f satan Bayram b. Abdullah, bozulmu\u015f sakatat satan Mahmud b. Abdullah, karpuz tartmada kullan\u0131lan delikli mermer ta\u015f\u0131n ölçüsünde eksiklik bulunan Kateroz b. Mihal ve benzeri nice esnaf\u0131 kad\u0131lar hep yak\u0131ndan izleyip takibe alm\u0131\u015flard\u0131r. Sade onlar m\u0131 kad\u0131lar\u0131n tefti\u015fine mâruz kalan, hay\u0131r! Paçac\u0131 esnaf\u0131 “tabh eyledikleri ba\u015f ve paçalar\u0131 gere\u011fi gibi pak ve temiz tathir etmek”, manavlara so\u011fan, \u0131spanak, maydanoz, \u015falgam getiren bahçeciler ta\u015f toprak ve otlardan ar\u0131nd\u0131rm\u0131\u015f olarak getirmek zorundad\u0131rlar. Burada mürekkepçiler esnaf\u0131 nizamnâmesine özellikle dikkatinizi çekmek isterim. En iyi cins mürekkebin vak\u0131yyesinin 300 akçeye sat\u0131laca\u011f\u0131 belirtildikten sonra mürekkep imalinde hangi malzemelerin kullan\u0131laca\u011f\u0131 (en az otuz çe\u015fit malzeme) ve nas\u0131l haz\u0131rlanaca\u011f\u0131 en ince ayr\u0131nt\u0131s\u0131na kadar belirtiliyor. 400-500 senelik el yazma kitaplardaki mürekkeplerin niçin hiç solmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, zamana direndi\u011fini bu nizamnâmeyi okuyunca daha iyi anl\u0131yorsunuz.”<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n <\/p>\n Bu makaleyi sesli olarak dinleyebilirsiniz:<\/p>\n {mp3}tarihkavrami{\/mp3}<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n <\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" TAR\u0130H KAVRAMI VE OSMANLI MAHKEME KAYITLARI Tarih, bir milletin ortak beyni ve birikimi yerindedir. Darwinist kaynakl\u0131 bir soysuzluk ve solculuk tak\u0131nt\u0131s\u0131yla kendi geçmi\u015fini inkâra kalk\u0131\u015fan ve tarihiyle ba\u011flar\u0131n\u0131 koparan toplumlar, haf\u0131zalar\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f insanlar gibidir. Bu kafada olanlar\u0131n art\u0131k onurlu ve olumlu bir gelecek kurmalar\u0131 da mümkün de\u011fildir. En önemli, en gerçekçi ve en […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[98],"tags":[],"class_list":["post-5836","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ozel-yazilar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5836","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5836"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5836\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5836"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5836"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.millicozum.com\/mc\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5836"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}