YALAN, NEFSİN GİZLİ FİRAVUNLUK İDDİASIDIR

Kâinatın Nizamı ve İnsanın İstisnası

Kâinatın varoluş nizamı, iradeden yoksun varlıkların “Tekvini Şeriat” olarak adlandırılan fıtri yasalara mutlak itaati üzerine tesis edilmiştir. Cansız cisimlerden nebatata ve hayvanata kadar tüm mahlûkat, kendilerine tayin edilen bu nizamın dışına çıkma, günah işleme veya yalana sapma kabiliyetinden yoksun oldukları için seçimsiz ve mecburi bir dürüstlük sergilerler.

Oysa insan, kendisine emanet edilen “cüz-i irade” ile bu yaradılış ahengin içinde istisnai ve riskli bir konuma yerleştirilmiştir. İnsanın iç alemine yerleştirilen “fücur” (günah eğilimi) ve “takva” (vicdanî doğruluk) arasındaki bitmek bilmez muharebe, onu mecburi bir itaat yerine bilinçli bir teslimiyete davet eder.

Bu bağlamda, insanın hata yapabilme ve hatta yalana meyledebilme potansiyeli; salt bir ahlaki çöküşten ziyade, onu meleklerden bile üstün kılabilecek “eşref-i mahlûkat” makamına aday yapan kulluk imtihanının zorunlu zeminidir. Zira iradi bir tercih ve saptırıcı dürtülere karşı kazanılmış bir direnç olmasaydı; insanın elde edeceği ahlaki faziletten ve “sıdk” makamının manevi şerefinden bahsetmek mümkün olamazdı. Dolayısıyla insanın zaafiyetleri, kâinat orkestrasındaki basit bir ahenksizlik değil; aklıyla ve hür iradesiyle gerçekleştireceği o zorlu ve kıymetli teslimiyetin mecburi bir yansımasıdır.

Sıdk ve doğruluk mücadelesinin üzerinde, tüm iradi tercihleri kuşatan ve onlara asıl kimliğini veren bir ‘niyet’ şemsiyesi yer alır. İnsanın dünyadaki varoluşsal imtihanı, yalnızca fiillerin zahiri doğruluğu ile değil, bu fiilleri yönlendiren ‘gaye’ ile şekillenir. Nitekim ‘Ameller niyetlere göredir’ nebevi düsturu uyarınca; niyet, amelin bizzat ruhu ve içinde saklandığı manevi kaptır.

Bu noktada İslam ahlakının en güzide duraklarından biri olan sükût, niyetin saflığını koruyan bir ’emniyet kilidi’ olarak karşımıza çıkar. Peygamber Efendimiz’in (SAV) hayır konuşmayı imanın gereği sayması, aksi durumda sükûtu tavsiye etmesi; aslında niyetin bozulma ve nefsin konuşma şehvetine yenik düşme riskine karşı bir önlemdir. İradeli bir doğruluk, ancak sükûtun süzgecinden geçmiş ve Hakk’ın rızasıyla yoğurulmuş bir niyetle gerçek kimliğini bulur.

Bu bağlamda insanın kendi nefsini hakikat karşısında nasıl konumlandırdığı, onun yalan ve sıdk (doğruluk) kavramlarına olan yaklaşımını belirler. İnsanların “doğruluk” iddialarını incelediğimizde, temel kaynakların da ruhuna uygun biçimde, iki farklı sapma ve itikadi risk sınıfı karşımıza çıkmaktadır.

İnsanın “doğruluk” iddiasıyla düştüğü iki büyük tuzak: Kendi dürüstlüğüyle övünmek (kibir) ve kendi fikrini hakikat saymak (gizli şirk/firavunlaşma). Niyetin burada ameli nasıl ifsat edebileceği görülecektir.

Birinci tip; “Ben (hep) doğruyu söylerim!” iddiasında bulunan zihniyettir. Bu ifadede, kişinin kendisini dışarıdaki müstakil bir “doğru”ya (Hakikat’e) nispet etmesi ve doğruluğu uymakla yükümlü olduğu bir ideal olarak kabul etmesi söz konusudur. Yani nirengi noktası kişinin dışındadır ve şahıs “sıdk” makamına talip olmaktadır. Ancak bu cümlede öne çıkan “ben” vurgusu, kişinin nefsi temize çıkarma (nefis tezkiyesi) ve kendi meziyetlerini bizzat kendisine mal etme kibrini barındırır.

İnsana verilen dürüstlük ve doğruluk yeteneği aslında Allah’ın bir emaneti iken, kişinin bu başarıyı sahiplenerek “Ben doğruyum” demesi, ahlaki bir olgunlaşma sürecindeki “nefs-i emmare” kibrini yansıtır. Zira gerçek inançta doğruluğu Allah’tan bilmek esastır.

İkinci ve çok daha tehlikeli olan tip ise; “Benim (her) söylediğim doğrudur!” diyen ve derin bir itikadi risk barındıran yaklaşımdır. Bu ifadede kişi, nirengi noktasını dışarıdaki mutlak “Hak”tan alıp şahsın kendi “Hevâ”sına, yani şahsi istek ve görüşlerine taşımaktadır. Bir insanın kendi sözünü mutlak doğrunun kriteri olarak sunması, bir anlamda, hüküm verme (teşri) yetkisini kendinde görmek demektir ki bu, dolaylı ve üstü kapalı bir şekilde bir ilahlık ve firavunluk davası gütmektir. Kur’an’ın “kendi hevâsını ilah edinenler” olarak tarif ettiği bu sapkın psikolojide kişi, kendisini kâinatın merkezi zannetmeye başlar ve hakikatin yegâne sahibi gibi davranır.

Bu zehirli psikoloji, bizzat Şeytan’ın (İblis’in) Hz. Adem’in yaratılışı ve secde emri karşısında sergilediği küstah mantığın bir tezahürüdür. Nitekim şeytan, “Ben ondan hayırlıyım; beni ateşten, onu çamurdan yarattın” diyerek kendi eksik kıyasını ve şahsi mantığını Allah’ın mutlak emrinin önüne koymuş, kendi uydurduğu gerekçeyi mutlak doğru sayarak gizli bir şirk bataklığına düşmüştür. Kendi zan ve kuruntularını, İlahi emrin (mutlak dini esasın) yerine koyan bu zihniyet, hakikati tekeline alarak başkalarını nasipsiz ilan etme şirkindedir. Bu tip insanlar bir şekilde, ikrar etmeseler de kendilerini (hâşâ) “rab” ilan etmiş sayılırlar

Bu iki iddiayı değerlendirirken “Hakk” ve “Doğru” ayrımının üzerinden bir kez daha geçmek ve hatırlatmak lazım gelmektedir. “Hakk”, asla değişmeyen, zamana ve şartlara göre başkalaşmayan İlahi, mutlak gerçeklerdir. “Doğru” ise değişen şartlara göre üretilen beşeri içtihatlar ve yorumlardır. Birinci cümledeki “Ben hep doğruyu söylerim” diyen kişi, değişebilen beşeri düzlemde bir dürüstlük iddiasındadır. Ancak “Benim söylediğim doğrudur” diyen kişi, beşeri ve değişken olan şahsi sözünü kutsal ve mutlak “Hakk” mertebesine çıkararak açıkça ilahlık iddia etmiş olur.

Netice itibarıyla:

İnsanın hakikat karşısındaki duruşu, nefsin en sinsi katmanlarını ele veren iki temel iddia ile sınanır. Kişinin “Ben doğruyum” diyerek ahlaki bir narsisizme düşmesi ile “Doğru benim” diyerek kanun koyucu-hüküm koyucu bir narsisizme (firavunlaşma) sapması, hakikat yolundaki en büyük engellerdir. Zira “Hakk” ile “Doğru” arasındaki o ince çizgi; mutlak olanla beşeri olanın, ilahi olanla şahsi olanın ayrıldığı noktadır.

Mü’mine yakışan tavır; kendi şahsi doğrularını mutlaklaştırmak veya dürüstlüğüyle övünmek değil, kendi hiçliğini idrak ederek “Doğru olan ancak Allah’ın bildirdiğidir” (Hakk ancak Rabbinden gelendir) bilinciyle O’nun mutlak hakikatine teslim olmaktır. İnsanın fıtri sınırlarını ve her şeyi bilebilme kapasitesindeki kısıtlılıklarını idrak etmesinin en veciz ifadesi olan “En doğrusunu Allah bilir” (Vallahü a’lem) düsturu, İslami tefekkür ve içtihat geleneğimizin en temel emniyet supabıdır.

İnsan aklı ne kadar derinleşirse derinleşsin, her şeyin mutlak hakikatini ancak Allah bilir. Kula düşen; kendi zannını ve çıkarımlarını mutlaklaştırmak yerine, nefsin ilahlaşma hevesine karşı ilmi ve ahlaki bir tevazu duruşu sergilemektir. İnsanların kendi sınırlı cüz-i iradeleriyle şer veya zarar zannettikleri hususların ardında yatan ezeli hikmeti tam manasıyla kavramaları imkânsızdır; çünkü her şeyin doğrusunu ve insan için neyin hayırlı olduğunu ancak Allah bilir, kullar bilemez.