Milli Çözüm İstanbul Bölge Başkanı
Yakup Gözübüyük’ün
TAYVAN VE VİETNAM GÖZLEMLERİ

Tayvan

Japonya’da kardeşlerimle birlikte gerçekleştirdiğimiz ve bir medeniyeti yerinde gözlemleme imkânı bulduğumuz yolculuğun ardından, Asya seyahatime bu kez tek başıma devam ettim. Japonya’dan sonra rotamı Tayvan’a çevirdim; ardından Vietnam’da bulunan temsilcimizi ve aynı zamanda dava kardeşimiz olan dostumuzu ziyaret etmek üzere yolculuğumu sürdürdüm. Bu seyahat benim için sadece ülkeler arasında yapılan bir gezi değil; farklı toplumları, yaşam anlayışlarını ve insan ilişkilerini yerinde görerek tefekkür etme fırsatı sunan bir yolculuk olmuştu.

Tayvan’a ilk adım attığımda, klasik bir Uzak Doğu ülkesine değil; son derece organize, kendine özgü bir sistem toplumuna girdiğimi hissettim. Tayvan’a gittikten sonra bu ülkenin arka planını daha iyi anlamak için ayrıca bir araştırma yaptım ve gördüğüm düzenin aslında derin bir tarihsel sürecin sonucu olduğunu fark ettim. Ada ülkesi, tarihsel olarak oldukça katmanlı bir geçmişe sahip. 17. yüzyılda Hollandalılar ve İspanyolların kısa süreli hâkimiyetinden sonra Çin Qing Hanedanlığı’na bağlanan Tayvan, 1895’te Japonya’ya bırakılıyor. İkinci Dünya Savaşı sonrasında yeniden Çin’e geçiyor; ancak 1949’da Mao Zedong liderliğindeki komünistlerin ana karayı ele geçirmesiyle, komünistlere karşı mücadele eden milliyetçi yönetim Çan Kay Şek önderliğinde Çin Cumhuriyeti (Tayvan’a) çekiliyor. Burada yeni bir devlet kurmak yerine mevcut Çin Cumhuriyeti yönetimini sürdürmeye devam ediyorlar. Ana karada ise Çin Halk Cumhuriyeti kuruluyor. Böylece ortaya bugün hâlâ devam eden iki ayrı siyasi yapı çıkıyor ve her iki taraf da “gerçek Çin” olduğunu iddia etmeyi sürdürüyor, ancak zamanla Tayvan’da ayrı bir siyasal kimlik, demokratik sistem ve “Tayvanlılık” bilinci güçlenmiştir. Bu nedenle Tayvan meselesi, yalnızca bir toprak konusu değil; tarih, kimlik ve sistem çatışmasının iç içe geçtiği, küresel siyasetin en hassas başlıklarından biri olarak varlığını koruyor.

Bugün Çin, Tayvan’ı kendi toprağının ayrılmaz parçası olarak görmekte ve nihai birleşmeyi stratejik hedef saymaktadır. Tayvan ise fiilen bağımsız, demokratik ve Batı ile entegre bir yapı olarak mevcut statüsünü korumak istemektedir. ABD ise Çin’i doğrudan kışkırtmadan Tayvan’ın savunma kapasitesini destekleyen “stratejik belirsizlik” politikası yürütmektedir. Bu nedenle kriz, Çin-Tayvan meselesi olmaktan çıkmış; ABD-Çin rekabetinin merkez dosyalarından biri haline gelmiştir.

Çin’in Tayvan’ı işgal etmemesinin temel nedeni bunu istememesi değil, bu girişimin olağanüstü maliyetli ve riskli olmasıdır. Yapılan analizlere göre, Tayvan bir ada olduğu için işgal, denizden büyük çaplı amfibi çıkarma gerektirir. Bu, modern savaş tarihinin en zor operasyon türlerinden biridir. Çin’in sadece asker çıkarması yetmez; hava üstünlüğü kurması, deniz ikmal hatlarını koruması, şehir savaşını göze alması ve ABD, Japonya gibi aktörlerin müdahale ihtimalini yönetmesi gerekir. Başarısız bir operasyon Çin Komünist Partisi için sadece askeri değil, rejim meşruiyeti açısından da yıkıcı sonuç doğurabilir.

Ekonomik boyut ise daha da kritiktir. Yapılan analizlere göre Tayvan merkezli büyük bir savaşın ilk yıl maliyeti yaklaşık 10-10,6 trilyon dolar, yani küresel GSYH’nin yaklaşık %10’u düzeyinde olabilir. Bu, COVID şoku, küresel finans krizi ve Ukrayna savaşının ekonomik etkilerinden bile daha ağır bir kırılma anlamına geliyor.

Asıl kırılma noktası yarı iletkenlerdir. Tayvan, özellikle TSMC şirketi üzerinden dünyanın ileri seviye çip üretiminde merkezi konumdadır. TSMC küresel saf döküm pazarında yaklaşık %72 paya sahiptir. Bu, otomotivden savunmaya, yapay zekâdan telekomünikasyona kadar çok geniş sektörlerin Tayvan Boğazı’ndaki istikrara bağımlı olduğu anlamına gelir. Tayvan, özellikle yarı iletken (çip) üretiminde dünya için kritik bir merkezdir. Olası bir savaş, sadece bölgesel değil küresel ekonomiyi derinden sarsacak bir kriz yaratır. Çin de bu ekonomik sistemin merkezinde olduğu için, böyle bir savaş kendi ekonomisine de ağır zarar verir. Bu nedenle Çin için askeri çözüm, kazançtan çok maliyet üretme potansiyeli taşır.

Tayvan, Yarı Başkanlık Sistemi ile yönetilen bir Demokratik Cumhuriyet; ancak klasik üç kuvvet ayrılığına ek olarak denetim ve sınav gibi ayrı iki erk daha bulunuyor. Bu liyakati güçlendiren yapı bana Adil Düzen siyaset ve hükümet teşkilindeki Yasama-Yürütme ve Yargıya ek olarak “Denetim erki” hususunu ve “Sınav erki” de Adil Düzen’deki ehliyet ve liyakat uygulamasını hatırlattı. Tabi ki Adil Düzen sistemi ile birebir olmasa da bu iki çok önemli erkin uygulanabilirliğine pratik bir örnek olması açısından önemli bir bilgiydi benim için. Sokakta hissettiğim en belirgin şey şu oldu: Devlet görünmüyor ama etkisi her yerde. Bürokrasi hızlı, dijitalleşme ileri seviyede ve kamu hizmetleri neredeyse hatasız işliyor.

Nüfus 23 milyon civarında ve toplumsal yapı disiplin ve karşılıklı saygı üzerine kurulu. İnsanlar sessiz, kurallara bağlı ve kamusal alanı paylaşma konusunda oldukça bilinçli. Metroda konuşan neredeyse yok. Özellikle Taipei’de geçirdiğim zaman bana sık sık Japonya’yı hatırlattı. Bunun tesadüf olmadığını fark edip araştırdığımda; 1895-1945 arasındaki Japon yönetiminin şehir planlaması, ulaşım altyapısı ve kamu düzeni üzerindeki kalıcı etkisinin sahada yansıması olduğunu fark ettim.

Taipei metrosu (MRT – şehir içi raylı sistem), dakiklik, temizlik ve düzen açısından Japon metro sistemleriyle neredeyse aynı standartta. Bu bilinçli bir tercih; sistem kurulurken Japon modeli referans alınmış. İnsan davranışlarında da benzerlik dikkat çekiyor: yardımseverlik, kamusal saygı ve sessizlik kültürü Japon disiplinini hatırlatıyor. Ancak burada önemli bir fark var: Tayvan’da bu disiplin daha yumuşak ve daha samimi hissediliyor. Japonya’da nezaket daha kural temelli ve mesafeli iken, Tayvan’da daha doğal ve içten. Bu nedenle Taipei, Japon sisteminin daha sıcak ve yaşaması daha rahat bir versiyonu gibi duruyor.

Bu noktada sıkça dile getirilen “Tayvan geleceğin Japonya’sı” söylentisi belirli ölçüde anlam kazanıyor. Tayvan, Japonya’nın 1980-90’larda sahip olduğu yüksek teknoloji üretim gücünü ve küresel ekonomik ağırlığını kısmen temsil ediyor. Özellikle TSMC (Tayvan Yarı İletken Üretim Şirketi) üzerinden yürüyen yarı iletken (çip) üretimi, geçmişte Japonya’nın elektronik ve sanayi üretimindeki merkezi rolünü hatırlatıyor. ABD ile yakın ilişkiler ve Çin karşısındaki stratejik konum da bu benzerliği güçlendiriyor.

Ancak sahada gördüğüm gerçek şu: Bu benzetme tek başına yeterli değil. Japonya tam egemen ve görece düşük güvenlik riski taşıyan bir devletken, Tayvan doğrudan askerî baskı altında ve uluslararası statüsü tartışmalı. Ayrıca Japonya geniş bir sanayi tabanında güçlüydü; Tayvan ise daha dar ama çok daha kritik bir alanda, yani ileri çip üretiminde yoğunlaşmış durumda. Bu nedenle Tayvan sadece güçlü bir ekonomi değil, aynı zamanda küresel sistemin darboğaz noktası.

Ekonomik ve teknolojik boyuta bakıldığında bu durum daha da netleşiyor. Yarı iletkenler modern dünyanın görünmez altyapısı. Küresel üretim zinciri parçalı; tasarımda ABD, üretimde Tayvan ve Güney Kore, ekipmanda Avrupa ve Japonya, montajda Çin öne çıkıyor. Bu zincirin merkezinde Tayvan yer alıyor. “Silikon kalkan” olarak ifade edilen bu durum, Tayvan’a dolaylı bir güvenlik sağlıyor; çünkü ona yönelik bir müdahale tüm dünyayı etkiliyor.

Refah seviyesi günlük hayatta net şekilde hissediliyor. Ulusal sağlık sigortası (NHI – devlet sağlık sistemi) hızlı ve erişilebilir. Eğitim seviyesi yüksek; özellikle mühendislik alanında insan kalitesi dikkat çekici. Dini yapı ise Budizm, Taoizm ve halk inançlarının iç içe geçtiği karma bir sistem.

Tüm bu düzenin arka planında ise sürekli hissedilen bir jeopolitik gerilim var. Çin ile Tayvan arasındaki kriz, yüzeyde bir egemenlik meselesi gibi görünse de aslında büyük güç rekabeti, teknoloji savaşı ve kimlik çatışmasının kesiştiği çok katmanlı bir yapı.

Sonuç olarak Tayvan bende şu hissi bıraktı: Japon disiplinini almış, onu yumuşatmış, Çin kültürel kökleriyle harmanlamış ve üzerine ileri teknoloji gücünü eklemiş bir sistem ülkesi. Tayvan, Japonya’nın evrilmiş, daha kritik ve daha riskli bir versiyonu. Küçük ama etkisi büyük, sessiz ama belirleyici bir güç merkezi. Bu yolculuk bana bir kez daha şu gerçeği gösterdi: Modern dünyada güç sadece askerî değil; sistem kurabilme, teknoloji üretebilme ve insan kalitesini yükseltebilme kapasitesiyle de ölçülür ama tabi ki küresel güç olmak için yeterli değildir.

Tayvan’a Adil Düzen öğretilse ve tabi engeller giderilse, dünya dengelerini düzeltip iyileştirecek bir rol oynayabilir.

Vietnam

Vietnam’a adım attığımda ilk hissettiğim şey, Tayvan’daki düzenli sistemden sonra çok daha hareketli, canlı ama aynı zamanda kendi içinde organize bir toplumla karşı karşıya olduğum idi. Resmi adıyla Vietnam, tarihsel olarak uzun süre dış güçlerle mücadele etmiş, bu süreçte kimliğini ve devlet reflekslerini sert şekilde şekillendirmiş bir ülke. Çin etkisi, Fransız sömürge dönemi ve ardından gelen Vietnam Savaşı, bugünkü Vietnam’ın hem zihniyetini hem de sistemini belirleyen temel kırılma noktaları.

Tarihsel sürece baktığımda, Vietnam’ın aslında sürekli bir direnç kültürü üzerine inşa edildiğini net şekilde görüyorsunuz. Yüzyıllarca Çin etkisi altında kalan ülke, 19. yüzyılda Fransız sömürgesi haline geliyor. 20. yüzyılda ise Ho Chi Minh liderliğinde bağımsızlık mücadelesi başlıyor. Ardından ABD ile yaşanan savaş ve ülkenin kuzey-güney olarak bölünmesi, 1975’te komünist yönetimin zaferiyle birleşmeyle sonuçlanıyor. Bu geçmiş, bugünkü devlet yapısının neden bu kadar merkezi ve kontrollü olduğunu anlamayı kolaylaştırıyor.

Bugün Vietnam tek partili bir sistemle yönetiliyor. Tek partili Sosyalist Cumhuriyet (Vietnam Komünist Partisi) ülkenin tüm siyasi yapısını kontrol ediyor. Ancak sahada hissettiğim şey şu oldu: Sistem ideolojik olarak kapalı görünse de ekonomik olarak oldukça pragmatik. Yani teoride sosyalist, pratikte ise kontrollü piyasa ekonomisi uygulanıyor. Bu modele “Doi Moi” (ekonomik reform – açılım) deniyor ve 1986’dan beri ülkenin dönüşümünün temelini oluşturuyor.

Nüfus 100 milyon civarında ve toplumsal yapı oldukça ilginç bir dengeye sahip. İnsanlar çok çalışkan, girişimci ve hayata karşı dirençli. Sokakta sürekli bir hareket var; özellikle motor kullanımı inanılmaz yoğun. Trafik ilk bakışta kaotik görünüyor ama aslında kendi içinde işleyen bir düzen var. Kimse ani hareket yapmıyor, herkes akışa uyum sağlıyor. Bu durum bana şunu düşündürdü: Kurallarla değil, alışkanlıklarla oluşmuş bir düzen var.

Aile yapısı güçlü ve kolektivist (toplum odaklı) bir kültür hâkim. Bireyden çok aile ve toplum ön planda. İnsanlar birbirine yardım etmeye açık, ancak Tayvan’daki gibi mesafeli bir nezaket yerine daha doğal ve doğrudan bir iletişim var.

Ekonomik olarak Vietnam son 20 yılda ciddi bir sıçrama yapmış durumda. Özellikle tekstil, elektronik montaj ve ihracat odaklı üretim öne çıkıyor. Komünist sistem içinde kapitalist ekonomik model uygulanması, genç nüfusun çok yüksek olması, işçiliğin düşük-ucuz olması düşük maliyetli üretim merkezi olarak küresel tedarik zincirinde önemli bir yer haline getirmiş. Bunun sonucunda, Çin’e alternatif üretim merkezi olarak konumlanması, ülkeye büyük yatırım çekmiş. GSMH kişi başı yaklaşık 4.000-4.500 dolar seviyesinde. Asgari ücret bölgeye göre değişmekle birlikte ortalama 150-250 dolar bandında. Vergi sistemi görece düşük ve yatırım çekmeye yönelik teşvikler oldukça yaygın. Bu durum, ülkeyi küresel şirketler için cazip bir üretim merkezi haline getirmiş; yabancı yatırımları, istihdamı ve ekonomik büyümeyi artırmıştır. Çin’e alternatif üretim üssü olarak öne çıkması ve serbest ticaret anlaşmaları sayesinde küresel tedarik zincirinde önemli bir konum elde etmiştir. Ancak bu modelin dezavantajları da vardır; düşük ücretler çalışanların alım gücünü sınırlamakta. Ekonominin ihracata bağımlı olması küresel krizlerden daha fazla etkilenmesine yol açabilir ve hızlı sanayileşme çevre sorunları ile gelir eşitsizliğini artırabilir.

Refah seviyesi Tayvan’a kıyasla daha düşük olsa da hızlı bir yükseliş trendi var. Şehirlerde orta sınıf belirgin şekilde büyüyor. Altyapı gelişiyor, yeni binalar ve yatırımlar dikkat çekiyor. Ancak kırsal ile şehir arasında hâlâ ciddi farklar bulunuyor.

Kamu hizmetleri temel seviyede işliyor. Sağlık sistemi gelişmekte olan bir yapıya sahip. Özel hastaneler daha kaliteli hizmet sunarken devlet hastaneleri daha yoğun ve tabi kalite düşük. Eğitim sistemi disiplinli ama daha çok ezbere dayalı. Buna rağmen genç nüfus öğrenmeye açık ve çalışkan.

Dini yapı oldukça esnek. Budizm (inanç sistemi), Taoizm (denge öğretisi) ve atalara saygı kültü yaygın. Ancak din, günlük hayatı domine eden bir unsur değil; daha çok kültürel bir pratik olarak yaşanıyor.

Turizm açısından Vietnam oldukça zengin. Özellikle Ha Long Bay (doğal kaya oluşumları) ve Ho Chi Minh City gibi şehirler dikkat çekiyor. Sokak yemekleri ülkenin en güçlü yönlerinden biri. Lezzet, çeşitlilik ve fiyat dengesi oldukça iyi.

Kültürel ve ahlâki normlarda en dikkat çekici şey, hayatta kalma refleksinin güçlü olması. İnsanlar pratik, hızlı düşünen ve çözüm odaklı. Kurallar esnetilebilir ama saygı ve hiyerarşi önemli.

Genel olarak Vietnam bana şunu hissettirdi: Tayvan gibi sistemini mükemmelleştirmiş bir ülke değil; ama inanılmaz bir hızla gelişen, adaptasyon kabiliyeti yüksek ve potansiyeli çok büyük bir ülke. Disiplinli bir düzen yerine dinamik bir akış var. Kurallardan çok pratiklik öne çıkıyor. Ve en önemlisi, burada bir “gelecek inşası” hissediliyor.

Bu seyahat bana şunu gösterdi: Eğer Tayvan akli ve teknolojik bir sistem kurmanın zirvesiyse, Vietnam o sisteme doğru hızla yürüyen, enerjisi yüksek ve dönüşüm sürecinde olan bir toplum. Burada henüz mükemmel düzen yok; ama güçlü bir irade, çalışkan bir toplum ve büyüme arzusu var. Bu da Vietnam’ı önümüzdeki yıllarda çok daha önemli bir aktör haline getirecek gibi görünüyor.

Erbakan Hocamızın hatırlattığı; akıl, bilim ve ahlâk esaslı Adil Düzen’e çok müsait ve münasip bir ülke konumunda bulunuyor!..